Anuvaka 3
ਇਸ ਅਨੁਵਾਕ ਦਾ ਮੁੱਖ ਵਿਸ਼ਾ: ਯਜ੍ਞ-ਸਥਾਨ ਵਿੱਚ ਪ੍ਰਕਾਸ਼, ਸਰਬਭੌਮਤਾ ਅਤੇ ਵਿਸ਼ਣੂ ਦੇ ਜਗਤ ਨੂੰ ਥਾਂ-ਥਾਂ ‘ਥਿਰ’ ਕਰਨ ਵਾਲੇ ਤ੍ਰਿਵਿਕ੍ਰਮ ਪਗਾਂ ਰਾਹੀਂ ṛta (ਕੌਸਮਿਕ ਕ੍ਰਮ) ਨੂੰ ਪੱਕਾ ਕਰਨਾ—ਜਿਸ ਨਾਲ ਰੱਖਿਆ, ਸਮ੍ਰਿੱਧੀ ਅਤੇ ਸਾਫ਼ ਦ੍ਰਿਸ਼ਟੀ ਮਿਲਦੀ ਹੈ। ਉਪ-ਵਿਸ਼ੇ: ਆਦਿਤ੍ਯ/ਜ੍ਯੋਤਿਸ ਨੈਤਿਕ-ਗ੍ਰਾਹਕ ਪ੍ਰਕਾਸ਼ ਵਜੋਂ; ਮੰਦੇ ਸੁਪਨੇ, ਰਾਤ ਦਾ ਡਰ, ਦੈਵੀ/ਭੂਤੀਆ ਦਬਾਅ ਅਤੇ ਵੈਰੀ ਬੋਲਾਂ ਤੋਂ ਰਕਸ਼ਾ; ਦੇਵਤਿਆਂ ਵੱਲੋਂ ਪਹਿਲਾਂ ਹੀ ਜਿੱਤੇ ਲਾਭਾਂ ਨੂੰ ‘ਦਿਵਾਉਣ’ ਵਾਲਾ ਪੌਸ਼ਟਿਕ ਅਨੁਗ੍ਰਹ; ਵਿਸ਼ਣੂ–ਵਰੁਣ ਖੇਤਰਾਂ ਨੂੰ ਬੰਨ੍ਹਣ ਵਾਲੇ ਅਤੇ ਧਰਮ ਦੇ ਨਿਯਮ ਲਾਗੂ ਕਰਨ ਵਾਲੇ; ਇੜਾ ਸ਼ੁੱਧ ਕਰਨ ਵਾਲੀ ਸਮ੍ਰਿੱਧੀ ਅਤੇ ਵਰਤ-ਸਹਾਰਾ; ਸੰਦਾਂ, ਵੇਦੀ ਅਤੇ ਯਜ੍ਞ-ਕ੍ਰਮ ਲਈ ਸ਼ਾਂਤੀ।
Suktas in Anuvaka 3
Sukta 21
ਇਹ ਇਕ-ਮੰਤਰੀ ਸੂਕਤ ਇਕੋ, ਸਰਬ-ਵਿਆਪਕ ਪ੍ਰਭੂ ਦੀ ਸਤੁਤੀ ਕਰਦਾ ਹੈ—ਜਿਸ ਨੂੰ ਸੂਰਜ/ਆਦਿਤ੍ਯ ਵਜੋਂ ਜਾਂ ਏਕਤਾਵਾਦੀ ‘ਪਤੀ’ ਤੱਤ ਵਜੋਂ ਪੜ੍ਹਿਆ ਜਾ ਸਕਦਾ ਹੈ—ਜਿਸ ਦੇ ਸਾਹਮਣੇ ਸਭ ਜੀਵ ‘ਵਾਣੀ ਸਮੇਤ’ ਸਵੀਕਾਰੋਕਤੀ ਵਿੱਚ ਇਕੱਠੇ ਹੁੰਦੇ ਹਨ। ਇਹ ਆਦਿ-ਕਾਲੀਨ ਸਰਬਭੌਮਤਾ ਦੀ ਪੁਸ਼ਟੀ ਕਰਦਾ ਹੈ: ਉਹ ਸਦਾ ‘ਨਵੇਂ ਆਏ’ ਨੂੰ ਸਵੀਕਾਰਦਾ ਹੈ ਅਤੇ ਜਗਤ ਦੀਆਂ ਗਤੀਆਂ ਨੂੰ ਇਕੋ ਪਟੜੀ ਉੱਤੇ ਚਲਦਾ ਰੱਖਦਾ ਹੈ; ਇਸ ਨਾਲ ਪਾਠਕ ਤ-ਸਮਾਨ ਨਿਯਮਿਤ ਦੁਹਰਾਵ ਅਤੇ ਸਮ੍ਰਿੱਧੀ ਨਾਲ ਸੁਰਤਾਲ ਹੋ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।
Sukta 22
ਇਹ ਸੰਖੇਪ ਦੋ-ਮੰਤਰੀ ਸੂਕਤ ਜ੍ਯੋਤਿਸ/ਆਦਿਤ੍ਯ—ਰੌਸ਼ਨੀ ਨੂੰ ਬ੍ਰਹਿਮਾਂਡੀ, ਨੈਤਿਕ ਅਤੇ ਇੰਦ੍ਰਿਯਗਮ੍ਯ ਸ਼ਕਤੀ ਵਜੋਂ—ਆਹਵਾਨ ਕਰਦਾ ਹੈ ਕਿ ਦ੍ਰਿਸ਼ਟੀ ਸਾਫ਼ ਹੋਵੇ ਅਤੇ ਆਚਰਨ ਤ (ਕ੍ਰਮਬੱਧ ਸਹੀਪਣ) ਦੇ ਅਨੁਕੂਲ ਬਣੇ। “ਰੌਸ਼ਨੀ” ਨੂੰ ਧਰਮ ਦੇ ਵਿਧਾਨ ਵਿੱਚ ਟਿਕਾ ਕੇ ਅਤੇ ਉਸਨੂੰ ਉਸ਼ਾ–ਸੂਰਜੀ ਉਤਥਾਨ ਦੀ ਲਹਿਰ ਨਾਲ ਜੋੜ ਕੇ, ਇਹ ਸੂਕਤ ਰੱਖਿਆ-ਭੈਸ਼ਜ੍ਯ ਮੰਤ੍ਰ ਵਜੋਂ ਹਨੇਰਾ, ਭ੍ਰਮ ਅਤੇ ਵੈਰੀ ਪ੍ਰਭਾਵ ਦੂਰ ਕਰਦਾ ਹੈ ਅਤੇ ਸਮੇਂਸਿਰ ਖੁਸ਼ਹਾਲੀ (ਖ਼ਾਸ ਕਰਕੇ ਗੋ-ਧਨ/ਸੰਪੱਤੀ) ਨੂੰ ਸਹਾਰਾ ਦਿੰਦਾ ਹੈ।
Sukta 23
AVŚ 7.23 ਇੱਕ ਸੰਖੇਪ ਰਕ੍ਸ਼ੋਘ੍ਨ ਜਾਦੂ/ਮੰਤ੍ਰ ਹੈ ਜੋ ਰਾਤ ਦੇ ਸਮੇਂ ਅਤੇ ਮਨ-ਦੇਹ ਨਾਲ ਜੁੜੀਆਂ ਪੀੜਾਵਾਂ ਦੇ ਪੂਰੇ ਗੁੱਛੇ ਨੂੰ ਨਿਸ਼ਾਨਾ ਬਣਾਉਂਦਾ ਹੈ—ਮੰਦੇ ਸੁਪਨੇ, “ਦੁਰਜੀਵਨ” (ਅਸ਼ੁਭ ਜੀਵਨ-ਚਾਲ), ਦੈਤ/ਰਾਕਸ਼ਸੀ ਦਬਾਅ, ਅਤੇ ਵੈਰੀ ਜਾਂ ਹਾਨਿਕਾਰਕ ਬੋਲ। ਇਕੋ ਅਨੁਸ਼ਟੁਭ-ਢੰਗ ਦੇ ਉਚਾਰਣ ਵਿੱਚ ਇਹ ਖਤਰਿਆਂ ਨੂੰ ਨਾਮ ਲੈ ਕੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਨਿਰਾਸਨ ਕ੍ਰਿਆ ਕਰਦਾ ਹੈ, ਤਾਂ ਜੋ ਸੁਰੱਖਿਅਤ ਨੀਂਦ, ਪ੍ਰਾਣ-ਸ਼ਕਤੀ, ਅਤੇ ਸਮਾਜਕ-ਵਾਚਿਕ ਖੈਰ-ਖੁਸ਼ੀ ਮੁੜ ਸਥਾਪਿਤ ਹੋ ਸਕੇ।
Sukta 24
ਇਹ ਇਕ-ਮੰਤ੍ਰ ਪੌਸ਼ਟਿਕ ਸੂਕਤ “ਦਿਵਿਆ ਅਨੁਮੋਦਨ/ਸੰਕਲਪ-ਸਿੱਧੀ” ਦੀ ਪ੍ਰਾਰਥਨਾ ਵਜੋਂ ਕੰਮ ਕਰਦਾ ਹੈ: ਯਜਮਾਨ ਲਈ ਦੇਵਤਿਆਂ ਨੇ ਜੋ ਲਾਭ ਪਹਿਲਾਂ ਹੀ ਜਿੱਤੇ ਜਾਂ ਪ੍ਰਗਟ ਕੀਤੇ ਹਨ, ਉਹਨਾਂ ਨੂੰ ਔਪਚਾਰਿਕ ਤੌਰ ‘ਤੇ ਬਖ਼ਸ਼ ਕੇ ਸਥਿਰ ਕਰਨ ਦੀ ਬੇਨਤੀ ਕੀਤੀ ਜਾਂਦੀ ਹੈ। ਸਹੀ ਵਿਧਾਨ ਅਤੇ ਪ੍ਰੇਰਕ ਸਹਿਮਤੀ ਦੀ ਸ਼ਕਤੀ ਵਜੋਂ ਸਵਿਤ੍ਰ ਨੂੰ—ਪ੍ਰਜਾਪਤੀ ਅਤੇ ਅਨੁਮਤੀ ਸਮੇਤ—ਸਮ੍ਰਿੱਧੀ, ਸਫਲਤਾ ਅਤੇ ਸ਼ੁਭ ਨਤੀਜਿਆਂ ਨੂੰ “ਦ੍ਰਿੜ੍ਹਤਾ ਨਾਲ ਸਥਾਪਿਤ” ਕਰਨ ਲਈ ਅਰਦਾਸ ਕੀਤੀ ਜਾਂਦੀ ਹੈ।
Sukta 25
ਇਹ ਸੰਖੇਪ ਦੋ-ਮੰਤਰੀ ਸੂਕਤ ਵਿਸ਼ਣੂ ਨੂੰ ਵਰੁਣ ਦੇ ਨਾਲ ਮਿਲਾ ਕੇ, ਬ੍ਰਹਿਮੰਡਕ ਕ੍ਰਮ ਦੇ ਜੋੜੇ ਧਾਰਕਾਂ ਵਜੋਂ ਸੱਦਾ ਦਿੰਦਾ ਹੈ। ਉਹ “ਖੇਤਰਾਂ ਨੂੰ ਦ੍ਰਿੜ੍ਹ ਕਰਨ ਵਾਲੇ” ਹਨ ਅਤੇ ਬਲ ਤੇ ਧਰਮ ਦੇ ਆਧਾਰ ’ਤੇ ਅਪਰਾਜਿਤ ਤੌਰ ’ਤੇ ਰਾਜ ਕਰਦੇ ਹਨ। ਅਥਰਵਣਿਕ ਪ੍ਰਯੋਗ ਵਿੱਚ ਇਹ ਅਪੋਤ੍ਰੋਪਾਇਕ ਰੱਖਿਆ ਲਈ ਹੈ: ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਅਣਰੋਕੀ ਸਰਬਭੌਮਤਾ ਨਾਲ ਯਜਨ-ਸਥਾਨ ਅਤੇ ਦਿਸ਼ਾਵਾਂ ਨੂੰ ਸੁਰਤਾਲ ਕਰਨ ਨਾਲ ਪਾਠਕ ਦੇ ਆਲੇ-ਦੁਆਲੇ ਦਾ ਜਗਤ ਸਥਿਰ ਹੁੰਦਾ ਹੈ ਅਤੇ ਅਵਿਵਸਥਾ, ਡਰ ਅਤੇ ਵੈਰੀ ਤਾਕਤਾਂ ਦੂਰ ਰਹਿੰਦੀਆਂ ਹਨ।
Sukta 26
ਅਵ 7.26 ਪ੍ਰਸਿੱਧ ਰਿਗਵੇਦੀ ਤ੍ਰਿਵਿਕ੍ਰਮ-ਸਤੋਤਰ ਨੂੰ ਅਥਰਵਣਿਕ ਜਾਦੂਈ ਮੰਤ੍ਰ ਵਜੋਂ ਨਵੀਂ ਤਰ੍ਹਾਂ ਘੜਦਾ ਹੈ—ਥਾਂ ਨੂੰ ਟਿਕਾਉਣ, ਵਸੇਬੇ ਨੂੰ ਪੱਕਾ ਕਰਨ ਅਤੇ ਵੈਰੀ ਤਾਕਤਾਂ ਨੂੰ ਦੂਰ ਧੱਕਣ ਲਈ। ਵਿਸ਼ਣੂ ਦੇ ਤਿੰਨ ਬ੍ਰਹਿਮਾਂਡੀ ਕਦਮ ਯਾਦ ਕਰਕੇ—ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਨਾਲ ਲੋਕ ਆਪਣੇ ਥਾਂ ‘ਤੇ ਟਿਕੇ ਰਹਿੰਦੇ ਹਨ—ਇਹ ਸੂਕਤ ਯਜਮਾਨ ਦੇ ‘ਕਦਮ ਸਥਾਪਿਤ’ ਕਰਦਾ ਹੈ: ਹੱਦਾਂ ਮਜ਼ਬੂਤ ਹੁੰਦੀਆਂ ਹਨ, ਨਿਵਾਸ ਵਿਸ਼ਾਲ ਹੁੰਦਾ ਹੈ (ਉਰੁ ਕ੍ਸ਼ਯ), ਅਤੇ ਰੀਤ-ਰਿਵਾਜ ਤੇ ਰੋਜ਼ੀ-ਰੋਟੀ ਵਿੱਚ ਰੁਕਾਵਟ ਪਾਉਣ ਵਾਲੇ ਵਿਘਨ ਭਜਾ ਦਿੱਤੇ ਜਾਂਦੇ ਹਨ। ਚੌਹੀਂ ਪਾਸਿਆਂ ਤੋਂ ਧਨ ਨਾਲ ਹੱਥ ਭਰਨ ਵਾਲਾ ਪੌਸ਼ਟਿਕ ਉਦੇਸ਼ ਰਕਸ਼ੋਘਨ ਸੁਰੱਖਿਆ ਤੋਂ ਅਟੁੱਟ ਹੈ, ਕਿਉਂਕਿ ਇੱਥੇ ਸਮ੍ਰਿੱਧੀ ਨੂੰ ਥਾਂ ਦੇ ਸਥਿਰ, ਰੱਖਿਆਸ਼ੁਦਾ ਕ੍ਰਮ ਵਜੋਂ ਹੀ ਦਰਸਾਇਆ ਗਿਆ ਹੈ।
Sukta 27
ਇਹ ਇਕ-ਮੰਤਰੀ ਸੂਕਤ ਵੈਸ਼ਵਦੇਵੀ ਇੜਾ (Iḍā) ਨੂੰ ਯਜ੍ਞ ਦੇ ਕੋਲ “ਖੜ੍ਹੀ ਰਹਿਣ ਵਾਲੀ” ਸ਼ੁੱਧਿਕਾਰਕ ਅਤੇ ਸਮ੍ਰਿੱਧੀ-ਦਾਇਨੀ ਸਾਨਿਧ੍ਯ ਵਜੋਂ ਪ੍ਰਤਿਸ਼ਠਿਤ ਕਰਦਾ ਹੈ। ਵਰਤ (ਕ੍ਰਮਬੱਧ ਅਨੁਸ਼ਠਾਨ) ਰਾਹੀਂ ਉਹ ਯਜਮਾਨ ਨੂੰ ਘੇਰ ਲੈਂਦੀ ਹੈ—ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਦਾ ਵਰਣਨ ਕਰਕੇ, ਅਤੇ ਉਸਨੂੰ ਘ੍ਰਿਤ-ਪਾਦੀ ਤੇ ਸੋਮ-ਆਧਾਰਿਤ ਦਿਖਾ ਕੇ, ਇਹ ਰਸਮੀ ਸਥਾਨ ਨੂੰ ਪਵਿੱਤਰ ਕਰਦਾ ਹੈ, ਉਪਾਸਕਾਂ ਨੂੰ ਸ਼ੁੱਧ ਕਰਦਾ ਹੈ ਅਤੇ ਯਜ੍ਞ ਨੂੰ ਡਗਮਗਾ ਸਕਣ ਵਾਲੀ ਅਸ਼ੁੱਧਤਾ ਤੇ ਵੈਰੀ ਸ਼ਕਤੀਆਂ ਨੂੰ ਦੂਰ ਭਜਾਉਂਦਾ ਹੈ।
Sukta 28
ਇਹ ਇਕ-ਮੰਤ੍ਰ ਵਾਲਾ ਸੂਕਤ ਯਜਨ ਦੇ ਤਕਨੀਕੀ ਸਾਧਨਾਂ ਨੂੰ ਪਵਿੱਤਰ ਕਰਨ ਵਾਲੀ ਸੰਖੇਪ ਸ਼ਾਂਤੀ-ਪ੍ਰਾਰਥਨਾ ਹੈ। ਵੇਦ/ਗਿਆਨ, ਲੱਕੜ ਚੀਰਨ ਵਾਲਾ ਸੰਦ, ਕੁਹਾੜੀ ਅਤੇ ਵੇਦੀ-ਸਥਾਨ—ਇਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਤਿਆਰੀ ਦੌਰਾਨ ਕੋਈ ਦੋਸ਼ ਜਾਂ ਹਾਦਸਾ ਨਾ ਹੋਵੇ, ਇਸ ਲਈ ਹਰ ਸੰਦ ਤੇ ਵੇਦੀ ਉੱਤੇ ਮੁੜ ਮੁੜ “ਸਵਸਤੀ” (ਸ਼ੁਭ-ਸੁਰੱਖਿਆ) ਦੀ ਸਥਾਪਨਾ ਕਰਦਾ ਹੈ। ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਕਰਮ ਨੂੰ ਨਿਸ਼ਚਿੰਤ/ਖ਼ਤਰੇ ਤੋਂ ਰਹਿਤ ਬਣਾਕੇ, ਅੰਤ ਵਿੱਚ ਯਜਨ-ਪ੍ਰੇਮੀ ਦੇਵਤਿਆਂ ਅੱਗੇ ਸਿੱਧੀ ਬੇਨਤੀ ਕਰਦਾ ਹੈ ਕਿ ਉਹ ਹਵਿ ਨੂੰ ਸਵੀਕਾਰ ਕਰਕੇ ਰਸ ਲੈਣ।
Sukta 29
ਇਹ ਸੰਖੇਪ ਦੋ-ਮੰਤਰੀ ਸੂਕਤ ਯੁਗਲ ਦੇਵਤਿਆਂ ਅਗਨੀ–ਵਿਸ਼ਨੂ ਨੂੰ ਸੱਦਾ ਦਿੰਦਾ ਹੈ ਕਿ ਉਹ ਘੀ ਦੀ ਆਹੁਤੀ ਨੂੰ ਵਾਹਨ ਕਰਕੇ ਰਸ ਲੈਣ, ਤਾਂ ਜੋ ਗ੍ਰਿਹ ਅਗਨੀ ਤੋਂ ਦਿਵ੍ਯ ਲੋਕ ਤੱਕ ਭੇਟ ਠੀਕ ਤਰੀਕੇ ਨਾਲ ਪਹੁੰਚੇ। “ਘੀ ਦੇ ਗੁਪਤ ਨਾਮ/ਮਾਰਗ” ਦੀ ਸਤੁਤੀ ਕਰਦਿਆਂ ਅਤੇ ਅਗਨੀ ਦੀ ਜੀਭ ਨੂੰ ਬੇਨਤੀ ਕਰਦਿਆਂ ਕਿ ਉਹ ਇਸ ਨੂੰ ਉੱਪਰ ਵੱਲ ਪਹੁੰਚਾਵੇ, ਇਹ ਸੂਕਤ ਉਸ ਘਰੇਲੂ ਸਮ੍ਰਿੱਧੀ ਨੂੰ ਪੱਕਾ ਕਰਨ ਦਾ ਉਦੇਸ਼ ਰੱਖਦਾ ਹੈ ਜੋ ਯਜ್ಞ ਹੋਣ ਵਾਲੇ ਹਰ ਘਰ ਵਿੱਚ “ਸੱਤ ਖਜ਼ਾਨਿਆਂ” ਦੇ ਰੂਪ ਵਿੱਚ ਪ੍ਰਤੀਕਿਤ ਹੈ।
Sukta 30
ਇਹ ਇਕ-ਮੰਤਰੀ ਭੈਸ਼ਜ੍ਯ–ਰਕਸ਼ਾ ਸੂਕਤ ਅੰਜਨ (ਕੋਲਿਰਿਅਮ/ਅੱਖਾਂ ਦੀ ਮਲਹਮ) ਨੂੰ ਦ੍ਯਾਵਾ–ਪ੍ਰਿਥਿਵੀ, ਮਿਤ੍ਰ, ਬ੍ਰਹਮਣਸਪਤੀ ਅਤੇ ਸਵਿਤ੍ਰ ਦੇ ਬ੍ਰਹਿਮਾਂਡੀ ਅਤੇ ਯਾਜਕੀ ਅਧਿਕਾਰ ਨਾਲ “ਚੰਗੀ ਤਰ੍ਹਾਂ ਬਣਿਆ” (ਸ੍ਵਾਕ੍ਤ) ਘੋਸ਼ਿਤ ਕਰਕੇ ਸੰਸਕਾਰਿਤ ਕਰਦਾ ਹੈ। ਇਨ੍ਹਾਂ ਦੇਵਤਿਆਂ ਨੂੰ ਉਪਚਾਰ ਦੇ ਨਿਰਮਾਤਾ ਵਜੋਂ ਆਹਵਾਨ ਕਰਕੇ, ਮੰਤ੍ਰ ਤਿਆਰੀ ਨੂੰ ਨਿਰਦੋਸ਼, ਪ੍ਰਭਾਵਸ਼ਾਲੀ ਅਤੇ ਅੱਖਾਂ ਉੱਤੇ ਆਉਣ ਵਾਲੇ ਨੁਕਸਾਨਾਂ ਤੋਂ—ਖ਼ਾਸ ਕਰਕੇ ਦੁਸ਼ਟ ਪ੍ਰਭਾਵ ਅਤੇ ਬੁਰੀ ਨਜ਼ਰ ਤੋਂ—ਸੁਰੱਖਿਅਤ ਬਣਾਉਣ ਦਾ ਉਦੇਸ਼ ਰੱਖਦਾ ਹੈ।
Read Atharva Veda in the Vedapath app
Scan the QR code to open this directly in the app, with word-by-word meanings, Sanskrit recitation where available, and more.