Deities of Anuvaka 3
- A
- V
- VVarunaVaruṇa
Upholder of ṛta
In 1 hymn
- A
- IIdaIḍā (Vaiśvadevī)
Prosperity-giver
In 1 hymn
- DDyava-PrithiviDyāvā-Pṛthivī
Sanctifier
In 1 hymn
- MMitra
Upholder of order
In 1 hymn

ଏହି ଅନୁବାକର ମୁଖ୍ୟ ଭାବ ହେଉଛି—ଯଜ୍ଞ-ସ୍ଥାନରେ ଆଲୋକ, ରାଜଶକ୍ତି ଓ ବିଷ୍ଣୁଙ୍କ ଲୋକ-ସ୍ଥାପକ ତିନି ପଦକ୍ରମ ଦ୍ୱାରା ଋତ (ବିଶ୍ୱ-ନିୟମ) କୁ ଦୃଢ଼ କରି ସୁରକ୍ଷା, ସମୃଦ୍ଧି ଓ ସ୍ପଷ୍ଟ ଦୃଷ୍ଟି/ପ୍ରତ୍ୟକ୍ଷତା ଲାଭ କରାଯାଏ। ଉପଭାବଗୁଡ଼ିକ: ଆଦିତ୍ୟ/ଜ୍ୟୋତି ନୀତିମୟ ଓ ଇନ୍ଦ୍ରିୟ-ଜ୍ଞାନମୟ ଆଲୋକ; ଦୁଷ୍ସ୍ୱପ୍ନ, ରାତ୍ରିଭୟ, ଦେମୋନିକ ଚାପ ଓ ଶତ୍ରୁତାପୂର୍ଣ୍ଣ ବାକ୍ରୁ ରକ୍ଷା; ଦେବମାନେ ଯାହା ଜିତିଛନ୍ତି ସେହି ଲାଭକୁ ‘ପୌଷ୍ଟିକ’ ଭାବେ ଦାନ/ସ୍ଥିର କରା; ବିଷ୍ଣୁ–ବରୁଣ ଦେଶ-ସୀମାକୁ ଦୃଢ଼ କରୁଥିବା ଓ ଧର୍ମ-ନିୟମ ପାଳନକାରୀ; ଇଳା ଶୁଦ୍ଧିକର ସମୃଦ୍ଧି ଓ ବ୍ରତ-ସମର୍ଥନ; ଉପକରଣ, ବେଦୀ ଓ ଯଜ୍ଞକାର୍ଯ୍ୟ ପାଇଁ ଶାନ୍ତି।
ଏହି ଏକ-ମନ୍ତ୍ରୀୟ ସୂକ୍ତ ଏକମାତ୍ର ସର୍ବବ୍ୟାପୀ ପ୍ରଭୁଙ୍କୁ ସ୍ତୁତି କରେ—ଯାହାକୁ ସୂର୍ଯ୍ୟ/ଆଦିତ୍ୟ ଭାବେ, କିମ୍ବା ଏକାତ୍ମକ ‘ପତି’ ତତ୍ତ୍ୱ ଭାବେ ପଢ଼ାଯାଇପାରେ—ଯାହାଙ୍କ ସମ୍ମୁଖରେ ସମସ୍ତ ପ୍ରାଣୀ “ବାଣୀ ସହ” ଏକତ୍ରିତ ହୋଇ ସ୍ୱୀକୃତି ଜଣାନ୍ତି। ଏହା ଏକ ପ୍ରାଚୀନ ସାର୍ବଭୌମତ୍ୱକୁ ନିଶ୍ଚିତ କରେ, ଯାହା ସଦା “ନବାଗତ”କୁ ଗ୍ରହଣ କରେ ଏବଂ ଜଗତର ଗତିପଥକୁ ଏକ ମାର୍ଗରେ ଅବିରତ ଚଳାଇ ରଖେ; ଏହା ପାଠକକୁ ଶୃଙ୍ଖଳିତ ପୁନରାବୃତ୍ତି (ଋତ-ସଦୃଶ ନିୟମିତତା) ଓ ସମୃଦ୍ଧି ସହ ସମନ୍ୱିତ କରେ।
ଏହି ସଂକ୍ଷିପ୍ତ ଦୁଇ-ମନ୍ତ୍ରୀୟ ସୂକ୍ତରେ ଜ୍ୟୋତିସ୍/ଆଦିତ୍ୟ—ଆଲୋକକୁ ବ୍ରହ୍ମାଣ୍ଡୀୟ, ନୈତିକ ଓ ଇନ୍ଦ୍ରିୟଗୋଚର ଶକ୍ତି ଭାବେ ଆହ୍ୱାନ କରାଯାଇଛି, ଯାହା ଦୃଷ୍ଟିକୁ ସ୍ପଷ୍ଟ କରେ ଏବଂ ଆଚରଣକୁ ଋତ (ସୁସଂଯତ ନ୍ୟାୟ) ସହ ସମନ୍ୱିତ କରେ। ‘ଆଲୋକ’କୁ ଧର୍ମର ବିଧାନରେ ସ୍ଥାପନ କରି ପ୍ରଭାତ-ସୂର୍ଯ୍ୟର ଉଦୟମାନ ବେଗ ସହ ଯୋଗ କରାଯାଇଥିବାରୁ, ଏହି ସୂକ୍ତ ଏକ ରକ୍ଷାତ୍ମକ-ଚିକିତ୍ସାମୟ ମନ୍ତ୍ର ଭାବେ ଅନ୍ଧକାର, ଭ୍ରମ ଓ ଶତ୍ରୁତାପୂର୍ଣ୍ଣ ପ୍ରଭାବକୁ ଦୂର କରେ, ଏବଂ ସମୟୋଚିତ ସମୃଦ୍ଧି (ବିଶେଷକରି ଗୋ-ଧନ/ସମ୍ପତ୍ତି)କୁ ସମର୍ଥନ କରେ।
AVŚ 7.23 ଏକ ସଂକ୍ଷିପ୍ତ ରକ୍ଷୋଘ୍ନ ମନ୍ତ୍ର, ଯାହା ରାତ୍ରିକାଳୀନ ଓ ମନୋ-ଦେହୀୟ କ୍ଲେଶମାନଙ୍କର ସମଗ୍ର ଗୁଚ୍ଛକୁ ଲକ୍ଷ୍ୟ କରେ—ଦୁଷ୍ସ୍ୱପ୍ନ, “କୁଜୀବନ”, ଦୈତ୍ୟୀୟ ପୀଡ଼ନ, ଏବଂ ଶତ୍ରୁତାପୂର୍ଣ୍ଣ ବାକ୍। ଏକମାତ୍ର ଅନୁଷ୍ଟୁଭ୍-ଶୈଳୀର ଉଚ୍ଚାରଣରେ ଏହା ଆପଦମାନଙ୍କୁ ନାମେ ଚିହ୍ନେଇ ସେମାନଙ୍କୁ ନିଷ୍କାସନ କରେ, ଲକ୍ଷ୍ୟ ହେଉଛି ନିରାପଦ ନିଦ୍ରା, ପ୍ରାଣଶକ୍ତି, ଏବଂ ସାମାଜିକ-ବାଚିକ କୁଶଳତା ପୁନଃସ୍ଥାପନ।
ଏହି ଏକ-ମନ୍ତ୍ରୀୟ ପୌଷ୍ଟିକ ସୂକ୍ତଟି ‘ଦିବ୍ୟ ଅନୁମୋଦନ’ (ସଂକଳ୍ପ-ସିଦ୍ଧି) ପ୍ରାର୍ଥନା ଭାବେ କାମ କରେ—ଦେବତାମାନେ ଯଜମାନ ପାଇଁ ପୂର୍ବରୁ ଯେ ଲାଭ ଜିତିଛନ୍ତି କିମ୍ବା ଉଦ୍ଘାଟିତ କରିଛନ୍ତି, ସେଗୁଡ଼ିକୁ ଔପଚାରିକ ଭାବେ ଦାନ କରି ସ୍ଥିର କରିବାକୁ ଅନୁରୋଧ କରାଯାଏ। ଋତ-ବିଧାନ ଓ ପ୍ରେରକ ସମ୍ମତିର ଶକ୍ତି ସାବିତୃଙ୍କୁ—ପ୍ରଜାପତି ଓ ଅନୁମତି ସହ—ସମୃଦ୍ଧି, ସଫଳତା ଓ ଶୁଭ ପରିଣାମକୁ ‘ଦୃଢ଼ ଭାବେ ସ୍ଥାପିତ’ କରିବାକୁ ପ୍ରାର୍ଥନା କରାଯାଏ।
ଏହି ସଂକ୍ଷିପ୍ତ ଦୁଇ-ମନ୍ତ୍ରୀୟ ସୂକ୍ତରେ ବିଷ୍ଣୁଙ୍କୁ ବରୁଣଙ୍କ ସହ ଯୁଗଳ ଭାବେ ଆହ୍ୱାନ କରାଯାଇଛି—ଯେମାନେ ଋତ/ଧର୍ମର ଆଧାରରେ ବିଶ୍ୱ-ନିୟମକ ଭାବେ ଦିଗମଣ୍ଡଳକୁ “ଦୃଢ଼ କରନ୍ତି” ଏବଂ ଅପରାଜେୟ ଶକ୍ତିରେ ଶାସନ କରନ୍ତି। ଅଥର୍ବଣୀୟ ପ୍ରୟୋଗରେ ଏହା ଅପମାର୍ଜନ/ରକ୍ଷାମନ୍ତ୍ର: ତାଙ୍କର ଅବାଧ ସାର୍ବଭୌମତ୍ୱ ସହ ଯଜ୍ଞସ୍ଥଳ ଓ ଚତୁର୍ଦିଗକୁ ସମନ୍ୱୟ କରି ପାଠକଙ୍କ ଚାରିପାଖରେ ଜଗତକୁ ସ୍ଥିର କରେ ଏବଂ ଅବ୍ୟବସ୍ଥା, ଭୟ ଓ ଶତ୍ରୁତାପୂର୍ଣ୍ଣ ଶକ୍ତିକୁ ଦୂର କରେ।
AV 7.26 ରେ ପ୍ରସିଦ୍ଧ ଋଗ୍ବେଦୀୟ ତ୍ରିବିକ୍ରମ-ସ୍ତୋତ୍ରକୁ ଅଥର୍ବଣୀୟ ମନ୍ତ୍ର-ଚର୍ମ ଭାବେ ପୁନଃଗଢ଼ାଯାଇଛି—ସ୍ଥାନକୁ ନିଶ୍ଚିତ କରିବା, ବସତିକୁ ସୁରକ୍ଷିତ କରିବା ଏବଂ ଶତ୍ରୁତାପୂର୍ଣ୍ଣ ଶକ୍ତିମାନଙ୍କୁ ଦୂରେ ଠେଲିଦେବା ପାଇଁ। ବିଷ୍ଣୁଙ୍କ ତିନିଟି ବିଶ୍ୱବ୍ୟାପୀ ପଦକ୍ଷେପ ସ୍ମରଣ କରି—ଯାହାଦ୍ୱାରା ଲୋକମାନେ ସ୍ଥିର ରହେ—ଏହି ସୂକ୍ତ ଯଜମାନଙ୍କ ‘ପଦ’କୁ ସ୍ଥାପନ କରେ: ସୀମା ଦୃଢ଼ ହୁଏ, ନିବାସ ବିସ୍ତୃତ (ଉରୁ କ୍ଷୟ) ହୁଏ, ଏବଂ ଯଜ୍ଞକ୍ରିୟା ଓ ଜୀବିକାରେ ବାଧା ଦେଉଥିବା ଅବରୋଧଗୁଡ଼ିକୁ ହଟାଯାଏ। ଏହାର ପୌଷ୍ଟିକ ଭାବ (ସମସ୍ତ ଦିଗରୁ ଧନରେ ହାତ ପୂର୍ଣ୍ଣ) ରକ୍ଷୋଘ୍ନ ସୁରକ୍ଷାରୁ ଅଲଗା ନୁହେଁ, କାରଣ ସମୃଦ୍ଧିକୁ ସ୍ଥିର, ପାଳିତ-ରକ୍ଷିତ ସ୍ଥାନ-ବ୍ୟବସ୍ଥା ଭାବେ ଦେଖାଯାଇଛି।
ଏହି ଏକ-ମନ୍ତ୍ରୀୟ ସୂକ୍ତରେ ବୈଶ୍ୱଦେବୀ ଇଳାକୁ ଶୁଦ୍ଧିକାରିଣୀ ଓ ସମୃଦ୍ଧିଦାୟିନୀ ସତ୍ତା ଭାବେ ପ୍ରତିଷ୍ଠା କରାଯାଇଛି—ଯିଏ ଯଜ୍ଞର ପାଖେ “ଦଣ୍ଡାୟମାନ” ରହି ବ୍ରତ (ନିୟମିତ ଆଚରଣ) ଦ୍ୱାରା ଯଜମାନଙ୍କୁ ଆବୃତ କରନ୍ତି। ଘୃତ-ପାଦା ଓ ସୋମ-ପୃଷ୍ଠା ଭାବେ ତାଙ୍କର ଚିତ୍ରଣ ଯଜ୍ଞସ୍ଥଳକୁ ପବିତ୍ର କରେ, ଉପାସକମାନଙ୍କୁ ଶୋଧନ କରେ, ଏବଂ ଯଜ୍ଞକୁ ଅସ୍ଥିର କରିପାରୁଥିବା ଅଶୁଚି ଓ ବିରୋଧୀ ଶକ୍ତିମାନଙ୍କୁ ଦୂର କରେ।
ଏକମାତ୍ର ମନ୍ତ୍ରର ଏହି ସୂକ୍ତଟି ଏକ ସଂକ୍ଷିପ୍ତ ଶାନ୍ତି-ପ୍ରାର୍ଥନା, ଯାହା ଯଜ୍ଞର ପ୍ରାୟୋଗିକ ସାଧନଗୁଡ଼ିକ—ବେଦ/ଜ୍ଞାନ, କାଠ ଫାଡ଼ିବା ଉପକରଣ, କୁହାଡ଼ି, ଏବଂ ବେଦି-ସ୍ଥାନ—କୁ ପବିତ୍ର କରି ପ୍ରସ୍ତୁତିକାଳରେ କୌଣସି ତ୍ରୁଟି କିମ୍ବା ଅପଘାତ ନ ହେବାକୁ ନିଶ୍ଚିତ କରେ। ଉପକରଣ ଓ ବେଦି ଉପରେ ପୁନଃପୁନଃ “ସ୍ୱସ୍ତି” (ମଙ୍ଗଳମୟ ସୁରକ୍ଷା) ସ୍ଥାପନ କରି ଏହା କ୍ରିୟାକୁ ନିରାପଦ କରେ, ଏବଂ ଶେଷରେ ଯଜ୍ଞପ୍ରିୟ ଦେବମାନଙ୍କୁ ଆହୁତି ଗ୍ରହଣ କରି ଆସ୍ୱାଦ କରିବାକୁ ସିଧା ପ୍ରାର୍ଥନା କରେ।
ଏହି ସଂକ୍ଷିପ୍ତ ଦୁଇ-ମନ୍ତ୍ରୀୟ ସୂକ୍ତରେ ଯୁଗ୍ମ ଦେବତା ଅଗ୍ନି–ବିଷ୍ଣୁଙ୍କୁ ଆହ୍ୱାନ କରାଯାଇଛି ଯେ ସେମାନେ ଘୃତ-ଆହୁତିକୁ ବହନ କରି ଆସ୍ୱାଦନ କରନ୍ତୁ, ଏବଂ ଗୃହ୍ୟ ଅଗ୍ନିରୁ ଦିବ୍ୟ ଲୋକକୁ ଆହୁତି ସଠିକ୍ ଭାବେ ପହଞ୍ଚୁ। “ଘୃତର ଗୁପ୍ତ ନାମ/ପଥ”କୁ ସ୍ତୁତି କରି, ଅଗ୍ନିଙ୍କ ଜିହ୍ୱା ଦ୍ୱାରା ଏହାକୁ ଉର୍ଦ୍ଧ୍ୱକୁ ପ୍ରେଷଣ କରିବା ପାଇଁ ପ୍ରାର୍ଥନା କରାଯାଏ। ଏହି ସୂକ୍ତର ଲକ୍ଷ୍ୟ ହେଉଛି ଯଜ୍ଞ କରାଯାଉଥିବା ପ୍ରତ୍ୟେକ ଘରେ ଥିବା “ସାତ ଧନ” ରୂପେ ପ୍ରତୀକିତ ସମ୍ପୂର୍ଣ୍ଣ ଗୃହସମୃଦ୍ଧି ସୁନିଶ୍ଚିତ କରିବା।
ଏହି ଏକ-ମନ୍ତ୍ରୀୟ ଭୈଷଜ୍ୟ–ରକ୍ଷା ସୂକ୍ତ ଅଞ୍ଜନ (ଚକ୍ଷୁ-ଲେପ/କଜଳ)କୁ ଦ୍ୟାବା–ପୃଥିବୀ, ମିତ୍ର, ବ୍ରହ୍ମଣସ୍ପତି ଓ ସବିତାଙ୍କ ଦିବ୍ୟ ଏବଂ ପୁରୋହିତୀୟ ଅନୁମୋଦନରେ “ସୁ-ନିର୍ମିତ” (ସ୍ୱାକ୍ତ) ବୋଲି ପ୍ରତିଷ୍ଠା କରେ। ଏହି ଆହ୍ୱାନ ଦ୍ୱାରା ପ୍ରସ୍ତୁତିଟି ନିର୍ଦୋଷ, କାର୍ଯ୍ୟକାରୀ ଓ ଚକ୍ଷୁକୁ ଆଘାତ କରୁଥିବା ହାନି—ବିଶେଷକରି ଦୁଷ୍ଟ ପ୍ରଭାବ ଓ ଦୃଷ୍ଟିଦୋଷ—ବିରୁଦ୍ଧରେ ସୁରକ୍ଷାଦାୟକ ହେବାକୁ ଉଦ୍ଦିଷ୍ଟ।
Cosmic order (ṛta) secured in ritual space through light, sovereignty, and Viṣṇu’s world-fixing strides—yielding protection, prosperity, and clear perception.
For householders and ritualists seeking a stable dwelling and safe ritual performance: clarity of sight and conduct, protection from bad dreams/evil influences, securing space and boundaries, and obtaining sanctioned prosperity.
They aim to stabilize life and ritual by invoking cosmic order through light (Āditya/Jyotis) and world-fixing powers (especially Viṣṇu), yielding protection, clarity, and sanctioned prosperity.
Sukta 7.23 is the focused rakṣoghna hymn against bad dreams, demonic oppression, and hostile speech; 7.26 also supports protective boundary-making by Viṣṇu’s strides.
7.22 invokes Jyotis/Āditya to make vision and conduct clear, and 7.30 consecrates añjana (collyrium) as a medicated, ritually authorized eye-protective application.