Adhyaya 366

Verse 1

इत्य् आग्नेये महापुराणे क्षत्रविट्शीद्रवर्गा माम पञ्चषष्ट्यधिकत्रिशततमो ऽध्यायः अथ षट्षष्ट्यधिकत्रिशततमो ऽध्यायः सामान्यनामलिङ्गानि अग्निर् उवाच सामान्यान्य् अथ वक्ष्यामि नामलिङ्गानि तच्छृणु सुकृती पुण्यवान् ध्नयो महेच्छस्तु महाशयः

अशा प्रकारे अग्नि-महापुराणातील ‘क्षत्रिय, वैश्य व शूद्र-वर्ग’ हा ३६५वा अध्याय समाप्त झाला. आता ३६६वा अध्याय सुरू—‘सामान्य नामरूपे व त्यांची लिंगे’. अग्नि म्हणाले—आता मी सामान्य नामे व त्यांची लिंगे सांगतो; ते ऐका—‘सुकृती’, ‘पुण्यवान्’, ‘धन्य’, ‘महेच्छ’ आणि ‘महाशय’ इत्यादी।

Verse 2

प्रवीणनिपुणाभिज्ञविज्ञनिष्णातशिक्षिताः स्युर्वदान्यस्थूललक्षदानशौण्डा बहुप्रदे

ते प्रवीण, निपुण, अभिज्ञ, विद्वान, विषयात निष्णात व सुशिक्षित असावेत; उदार दाते असावेत, लाखमोलाचे मोठे दान देण्यात धाडसी असावेत आणि भरपूर देणारे असावेत।

Verse 3

कृती कृतज्ञः कुशल आसक्तोद्युक्त उत्सुकः इभ्य आढ्यः परिवृढो ह्य् अधिभूर्नायको ऽधिपः

तो समर्थ व कृतकर्मा, कृतज्ञ आणि कुशल आहे. आसक्त असूनही उद्युक्त व उत्सुक आहे. तो कुलीन व धनवान, परिपक्व व अनुभवी; खरोखरच परम अधिराज—नायक व अधिपती आहे.

Verse 4

लक्ष्मीवान् लक्ष्मणः श्रीलः स्वतन्त्रः स्वैर्यपावृतः खलपूः स्याद्वहुकरो दीर्घसूत्रश्चिरक्रियः

ज्याच्याकडे लक्ष्मीचे सौभाग्य आहे तो ‘लक्ष्मीवान्’; शुभ लक्षणांनी युक्त तो ‘लक्ष्मण’; आणि तेजस्वी/श्रीमंत तो ‘श्रील’ होय. जो स्वेच्छेने कार्य करतो तो ‘स्वतन्त्र’; आणि स्वैराचाराने आच्छादित तो ‘स्वैर्यपावृत’. दुष्ट ‘खलपू’; अनेक कामे करणारा ‘बहुकर’; गोष्टी लांबवणारा ‘दीर्घसूत्र’; आणि हळूहळू करणारा ‘चिरक्रिय’ म्हणतात.

Verse 5

जाल्मो ऽसमीक्ष्यकारी स्यात् कुण्ठो मन्दः क्रियासु यः कर्मशूरः कर्मठः स्याद्भक्षको घस्मरो ऽद्मरः

‘जाल्म’ म्हणजे जो विचार न करता कृती करतो. ‘कुण्ठ’ म्हणजे कामांत मंद व सुस्त असणारा. ‘कर्मशूर’ व ‘कर्मठ’ हे कामात पराक्रमी व परिश्रमी पुरुषाचे नाम. ‘भक्षक’, ‘घस्मर’ आणि ‘अद्मर’—हे सर्व लोभाने गिळणाऱ्या भक्षकाचेच शब्द आहेत.

Verse 6

लोलुपो गर्धलो गृध्रुर्विनीतप्रश्रितौ तथा धृष्टे धृष्णुर्वियातश् च निभृतः प्रतिभान्विते

‘लोभी’ यासाठी ‘लोलुप’, ‘गर्धल’ आणि ‘गृध्रु’ हे शब्द आहेत. तसेच नम्र व सुसंस्कृत यासाठी ‘विनीत’ व ‘प्रश्रित’ म्हणतात. ‘धृष्ट’ व ‘धृष्णु’ हे धाडसी/निर्भयासाठी; ‘वियात’ म्हणजे निघून गेलेला; ‘निभृत’ म्हणजे संयत-शांत; आणि ‘प्रतिभान्वित’ म्हणजे तेजस्वी बुद्धीने युक्त.

Verse 7

प्रगल्भो भीरुको भीरुर्वन्दारुरभिवादके भूष्णुर्भविष्णुर्भविता ज्ञाता विदुरबिन्दुकौ

तो प्रगल्भ व स्वधैर्ययुक्त आहे; दुष्टांसाठी ‘भीरुक’ व ‘भीरु’—भय दाखवणारा व भयाचे कारण असा भासतो. तो वंदनीय व अभिवादनयोग्य आहे. तो भूषणस्वरूप प्रभू आहे; जो होतो, जो होणार आहे आणि होण्याचे कारण आहे. तो ज्ञाता; ‘विदुर’—प्रज्ञावान; आणि ‘अबिंदुक’—बिंदुरहित, निर्मळ व निरुपाधी आहे.

Verse 8

मत्तशौण्डोत्कटक्षीवाश् चण्डस्त्वत्यन्तकोपनः देवानञ्चति देवद्र्यङ्विश्वद्र्यङ्विश्वगञ्चति

‘मत्त’, ‘शौण्ड’, ‘उत्कट’ आणि ‘क्षीव’ हे शब्द अत्यंत मदोन्मत्त/उन्मादी (रुतसदृश) अवस्थेतील व्यक्तीस दर्शवितात. ‘चण्ड’ म्हणजे अतिशय क्रोधी. ‘देवानञ्चति’ हा देवांमध्ये संचार करणारा; तसेच ‘देवद्र्यङ्’, ‘विश्वद्र्यङ्’ व ‘विश्वग’ हे सर्वत्र, सर्व दिशांनी फिरणाऱ्यास सूचित करतात.

Verse 9

यः सहाञ्चति स सध्र्यङ् स तिर्यङ् यस्तिरो ऽञ्चति वाचोयुक्तिः पटुर्वाग्मी वावदूकश् च वक्तरि

जो एकाच दिशेने सोबत चालतो तो ‘सध्र्यङ्’; जो आडवा/तिरपा चालतो तो ‘तिर्यङ्’; आणि जो बाजूला वळून/वक्रपणे चालतो तो ‘तिरोऽञ्चति’ म्हणतात. वक्त्यामध्ये ‘वाचोयुक्ति’ म्हणजे वाक्यरचनेची युक्तता; ‘पटु’ म्हणजे वाणीचे कौशल्य; ‘वाग्मी’ म्हणजे वक्तृत्व; आणि ‘वावदूक’ म्हणजे फार बोलणारा.

Verse 10

स्याज्जल्पकस्तु वाचालो वाचाटो बहुगर्ह्यवाक् अपध्वस्तो धिक्कृतः स्याद्बद्धे कीलितसंयतौ

बडबड्या व्यक्तीस ‘जल्पक’, ‘वाचाल’ किंवा ‘वाचाट’ म्हणतात—ज्याची वाणी फार निंद्य असते. जो अपमानित/कलंकित झाला तो ‘अपध्वस्त’ किंवा ‘धिक्कृत’ होय. जो बांधलेला/आवळलेला त्यासाठी ‘कीलित’ आणि ‘संयत’ हे शब्द येतात.

Verse 11

वरणः शब्दनो नान्दीवादी नान्वीकरः समाः व्यसनार्तोपरक्रौ द्वौ बद्धे कीलितसंयतौ

‘वरण’, ‘शब्दन’, ‘नान्दीवादी’ आणि ‘नान्वीकर’ हे परस्पर समानार्थी आहेत. तसेच ‘व्यसनार्त’ व ‘उपरक्रौ’ ही जोडीही समानार्थी आहे; आणि ‘बद्ध’ या अर्थी ‘कीलित’ हा पर्याय आहे, तसेच ‘संयत’ हाही तद्वत् समकक्ष शब्दाने व्यक्त होतो.

Verse 12

विहिस्तव्याकुलौ तुल्यौ नृशंसक्रूरघातुकाः पापो धूर्तो वञ्चकः स्यान्मूर्खे वैदेहवालिशौ

‘विहिस्त’ आणि ‘आकुल’ हे समानार्थी आहेत. ‘नृशंस’, ‘क्रूर’ आणि ‘घातुक’ हे निर्दयी, क्रूर हत्याऱ्यास दर्शवितात. ‘पाप’, ‘धूर्त’ आणि ‘वञ्चक’ हे पापी, धूर्त व फसवणारा यांसाठी येतात. मूर्खासाठी ‘वैदेह’ आणि ‘वालिश’ हे शब्द आहेत.

Verse 13

कदर्ये कृपणक्षुद्रौ मार्गणो याचकार्थिनौ अहङ्कारवानहंयुः स्याच्छुभंयुस्तु शुभान्वितः

‘कदर्य’ म्हणजे कंजूष; ‘कृपण’ व ‘क्षुद्र’ हे तुच्छ व नीच स्वभाव दर्शवितात. ‘मार्गण’ म्हणजे लाभासाठी शोध करणारा; ‘याचक’ व ‘अर्थिन्’ म्हणजे भिक्षा मागणारा व धनाची इच्छा करणारा. ‘अहंकारवान्’ गर्वयुक्त; ‘अहंयुः’ आत्मश्लाघी. ‘शुभंयुः’ शुभ वृत्तीने युक्त.

Verse 14

कान्तं मनोरमं रुच्यं हृद्याभीष्टे ह्य् अभीप्सिते असारं फल्गु शून्यं वै मुख्यवर्यवरेण्यकाः

जरी ते कान्त, मनोरम, रुचिकर व हृदयाला भावणारे—अगदी इच्छित व अभिलषितही असले, तरी ते सारहीन, तुच्छ व शून्य आहे; असा मुख्य, श्रेष्ठ व वरेण्य आचार्यांचा निर्णय आहे।

Verse 15

श्रेयान् श्रेष्ठः पुष्कलः स्यात्प्राग्र्याग्र्यग्रीयमग्रिमं वड्रोरु विपुलं पीनपीव्नी तु स्थूलपीवरे

‘श्रेयान्’, ‘श्रेष्ठ’ आणि ‘पुष्कल’ हे “उत्कृष्ट/श्रेष्ठ” या अर्थी येतात. ‘प्राग्र्य’, ‘अग्र्य’, ‘अग्रीय’ आणि ‘अग्रिम’ हे “अग्र/प्रथम” दर्शवितात. ‘वड्रोरु’ व ‘विपुल’ म्हणजे “विस्तीर्ण/फार पसरलेले”. ‘पीन’ व ‘पीव्नी’ “मांसल/भरदार”, तर ‘स्थूल’ व ‘पीवर’ “स्थूलकाय/जाड” यांसाठी आहेत।

Verse 16

स्तोकाल्पक्षुल्लकाः सूक्ष्मं श्लक्ष्णं दभ्रंकृशन्तनु मात्राकुटीलवकणा भूयिष्ठं पुरुहं पुरु

ते स्तोक, अल्प व क्षुल्लक—म्हणजे लहान बांध्याचे—सूक्ष्म, गुळगुळीत, अल्प-मांसल व कृशतनु असतात. त्यांची मापे वाकडी-तिकडी व अनियमित; केस सूक्ष्म व कुरळे असतात. बहुधा अशी लक्षणे अनेकांत अधिक प्रमाणात आढळतात।

Verse 17

अखण्डं पूर्णसकलमुपकण्ठान्तिकाभितः समीपे सन्निधाभ्यासौ नेदिष्टं सुसमीपकं

‘अखण्ड’ म्हणजे अविच्छिन्न, समग्र; ‘पूर्ण’ म्हणजे सर्व अवयवांनी युक्त. ‘उपकण्ठ’, ‘आन्तिक’ व ‘अभितः’ हे निकटतेचे शब्द; ‘समीप’ म्हणजे जवळ. ‘सन्निधि’ व ‘अभ्यास’ म्हणजे अगदी जवळची उपस्थिती/संगत. ‘नेदिष्ट’ म्हणजे सर्वात जवळचे, आणि ‘सुसमीपक’ म्हणजे अत्यंत जवळ.

Verse 18

सुदूरे तु दविष्ठं स्याद्वृत्तं निस्तलवर्तुले उच्चप्रांशून्नतोदग्रा ध्रुवो नित्यः सनातनः

तो अत्यंत दूर, सर्वाधिक दूरस्थ आहे; ते गुळगुळीत, गोलाकार चक्रासारखे आहे. उंच व वर उचललेले, शिखरयुक्त—ध्रुव (ध्रुवतारा) स्थिर, नित्य व सनातन आहे.

Verse 19

आविद्धं कुटिलं भुग्नं वेल्लितं वक्रमित्यपि पाठो ऽयं पुररुक्तिदोषेण दुष्टः चञ्चलं तरलञ्चैव कठोरं जठरं दृढं

‘आविद्ध’, ‘कुटिल’, ‘भुग्न’, ‘वेल्लित’ आणि ‘वक्र’—असा पाठही पुनरुक्तिदोषाने दूषित मानला आहे. तसेच दोषयुक्त उच्चार—चंचल, अतितरल, कठोर, ‘जठर’ (कंठगुरु) आणि दृढ आहे.

Verse 20

प्रत्यग्रो ऽभिनवो नव्यो नवीनो नूतनो नवः एकतानो ऽनन्यवृत्तिरुच्चण्डमविलम्बितं

तो सदैव नव्य—नवोदित, अभिनव, नवा, नवीन, नूतन आहे. तो एकतान (एकाग्र) असून अन्य मार्गाकडे न वळणारा; उग्र-प्रतापी आणि अविलंब (शीघ्रकर्मी) आहे.

Verse 21

उच्चावचं नैकभेदं सम्बाधकलिलं तथा तिमितं स्तिमितं क्लिन्नमभियोगत्वभिग्रहः

‘उंच-नीच’, ‘अनेक भेदांचे’, ‘गर्दीने गुंतलेले व गोंधळलेले’; तसेच ‘तिमित’ (अंधकारमय), ‘स्तिमित’ (स्थिर), आणि ‘क्लिन्न’ (ओले)—हे सर्व व्यवहारात तांत्रिक निर्देश (अभियोगगत अभिग्रह) मानले जातात.

Verse 22

स्फातिर्वृद्धौ प्रथा ख्यातौ समाहारः समुच्चयः अपहारस्त्वपचयो विहारस्तु परिक्रमः

‘स्फाति’ म्हणजे वृद्धि. ‘प्रथा’ म्हणजे ख्याति (प्रसिद्धी). ‘समाहार’ म्हणजे संग्रह, अर्थात समुच्चय. ‘अपहार’ म्हणजे अपचय (कमी). आणि ‘विहार’ म्हणजे परिक्रमण, अर्थात फिरणे.

Verse 23

प्रत्याहार उपादानं निर्हारो ऽभ्यवकर्षणं विघ्नो ऽन्तरायः प्रत्यूहः स्यादास्यात्वासना स्थितिः

‘प्रत्याहार’ म्हणजे इंद्रियांचे परत घेणे; ‘निर्हार’ म्हणजे बाहेर काढणे; ‘अभ्यवकर्षण’ म्हणजे ओढून दूर करणे. ‘विघ्न’ बाधा; ‘अंतराय’ अडथळा; ‘प्रत्यूह’ प्रतिअडथळा. ‘आस्यत्व’ बसण्याची अवस्था आणि ‘आसन-स्थिती’ आसनातील स्थैर्य होय.

Verse 24

सन्निधिः सन्निकर्षः स्यात्मंक्रमो दुर्गसञ्चरः उपलम्भस्त्वनुभवः प्रत्यादेशो निराकृतिः

‘सन्निधी’ म्हणजे जवळीक; ‘सन्निकर्ष’ म्हणजे निकटचा संपर्क। ‘आत्मक्रम’ म्हणजे अंतःस्थ/स्वाभाविक क्रम, आणि ‘दुर्गसंचर’ म्हणजे दुर्गम गमन। ‘उपलम्भ’ म्हणजे साक्षात् अनुभव; ‘प्रत्यादेश’ म्हणजे प्रत्युत्तररूप खंडन; ‘निराकृती’ म्हणजे नकार/त्याग।

Verse 25

परिरम्भःपरिष्वङ्गः संश्लेष उपगूहनं अनुमा पक्षहेत्वाद्यैर् डिम्बे भ्रमरविप्लवौ

‘परिरंभ’, ‘परिष्वंग’, ‘संश्लेष’ आणि ‘उपगूहन’—ही आलिंगन व निकट परिग्रह यांची नावे आहेत. तसेच ‘अनुमान’ हे ‘पक्ष’, ‘हेतु’ इत्यादी अवयवांसह समजावे. आणि ‘डिंब’, ‘भ्रमर’, ‘विप्लव’ इत्यादी शब्द काव्यशास्त्रात पारिभाषिक संज्ञा म्हणून जाणावेत.

Verse 26

असन्निकृष्तार्थज्ञानं शब्दाद्धि शाब्दमीरितं सादृश्यदर्शनात्तुल्ये बुद्धिः स्यादुपमानकं

इंद्रियांना प्रत्यक्ष न सन्निकट असलेल्या अर्थाचे शब्दांपासून उत्पन्न होणारे ज्ञान ‘शाब्द-प्रमाण’ असे सांगितले आहे. आणि सादृश्यदर्शनामुळे एका वस्तूला दुसऱ्याशी तुल्य मानण्याची जी बुद्धी उत्पन्न होते, ते ‘उपमान-प्रमाण’ होय.

Verse 27

कार्यं दृष्ट्वा विना नस्यादर्थापत्तिः परार्थधीः प्रतियोगिन्यागृहीते भुवि नास्तीत्यभावकः इत्यादिनामलिङ्गो हि हरिरुक्तो नृबुद्धये

कार्य पाहून जिथे आवश्यक कारणाची कल्पना केल्याशिवाय ते शक्य नाही असे ठरते, ती ‘अर्थापत्ती’ होय. ‘परार्थधी’ म्हणजे दुसऱ्याला पटवण्यासाठी (हेतु इत्यादी रूपाने) मांडलेली बुद्धी. ‘प्रतियोगी’ ग्रहण न झाल्यास “इथे भूमीवर नाही” इत्यादी प्रकारे जो अभावबोध होतो, तो ‘अभावक’ आहे. तसेच मानवबुद्धीच्या बोधासाठी हरि (विष्णु) यांना ‘अलिंग’ (लक्षणरहित) असे वर्णिले आहे.