Adhyaya 363

Verse 1

इत्य् आग्नेये महापुराणे भूमिवनौषध्यादिवर्गा नाम द्विषष्ट्यधिकत्रिशततमो ऽध्यायः अथ त्रिषष्ट्यधिकत्रिशततमो ऽध्यायः नृब्रह्मक्षत्रविट्शूद्रवर्गाः अग्निर् उवाच नृब्रह्मक्षत्रविट्शूद्रवर्गान्वक्ष्ये ऽथ नामतः नरः पञ्चजना मर्त्य यद्योषावंला वधूः

अशा प्रकारे अग्नि-महापुराणात ‘भूमी, वन, औषधी इत्यादींचे वर्ग’ हा तीनशे बासष्टावा अध्याय आहे. आता तीनशे त्रेसष्टावा अध्याय आरंभ होतो—‘नर, ब्राह्मण, क्षत्रिय, वैश्य व शूद्र यांचे वर्ग’. अग्नि म्हणाले—मी आता नामानुसार हे वर्ग सांगतो. ‘पुरुष’—नर, पञ्चजन, मर्त्य; ‘स्त्री’—यद्योषा, अवंला; ‘वधू/पत्नी’—वधू.

Verse 2

कान्तार्थिनी तु या याति सङ्केतं साभिसारिका कुलटा पुंश् चल्यसती नग्निका स्त्री च कोटवी

जी स्त्री आपल्या कान्ताच्या आकांक्षेने ठरलेल्या संकेतस्थळी जाते, तिला ‘अभिसारिका’ म्हणतात. तिलाच ‘कुलटा’, ‘पुंश्चली’, ‘असती’ असेही म्हणतात; आणि काही प्रयोगांत ‘नग्निका’ व ‘कोटवी’ अशीही संज्ञा आहे.

Verse 3

कात्यायन्यर्धवृद्धा या सैरिन्ध्री परवेश्मगा असिक्री स्यादवृद्धा या मलिनी तु रजस्वला

जी स्त्री ‘अर्धवृद्धा’ (अर्धप्रौढ) आहे तिला ‘कात्यायनी’ म्हणतात; जी परक्या घरात (आश्रित/सेविका म्हणून) जाते ती ‘सैरिन्ध्री’. जी अजून प्रौढ नाही ती ‘असिक्री’; आणि रजस्वला स्त्री ‘मलिनी’ म्हणून ओळखली जाते.

Verse 4

वारस्त्री गणिका वेश्या भ्रातृजायास्तु यातरः ननान्दा तु स्वसा पत्युः सपिण्डास्तु सनाभयः

‘वारस्त्री’ म्हणजे गणिका/वेश्या; ‘गणिका’ आणि ‘वेश्या’ हेही त्याच अर्थाचे. भावाची पत्नी ‘यातरा’ म्हणतात. पतीची बहीण ‘ननान्दा’. एकाच पिंड-परंपरेतील नातेवाईक ‘सपिंड’; आणि एकाच नाभि-संबंधातील (एकाच उदररेषेतील) ‘सनाभ’ होत.

Verse 5

समानोदर्यसोदर्यसगर्भसहजास्समाः सगोत्रबान्धवज्ञातिबन्धुस्वस्वजनाः समाः

समान उदर-संबंधी, एकाच आईचे (सोदर्य), एकाच गर्भ-परंपरेतील आणि सहज (एकत्र जन्मलेले/सहजात) — हे सर्व सम मानले जातात. तसेच एकाच गोत्रातील, बान्धव, ज्ञाती, बंधु आणि आपले स्वजन — हेही सम मानले जातात.

Verse 6

दम्पती जम्पती भार्यापती जायापती च तौ गर्भाशयो जरायुः स्यादुल्वञ्च कललो ऽस्त्रियां

ते दोघे (पती-पत्नी) दम्पती, जम्पती, भार्यापती व जायापती असे म्हणतात. गर्भाचे स्थान ‘गर्भाशय’ होय; गर्भावरण/अपरा ‘जरायु’ म्हणतात; तसेच ‘उल्व’ आणि ‘कलल’ हे शब्द स्त्री-संबंधी (गर्भावस्थेच्या) संदर्भात वापरले जातात.

Verse 7

गर्भो भ्रुण इमौ तुल्यौ क्लीवं शण्डो नपुंसकम् स्यादुत्तानशया डिम्भा बालो माणवकः स्मृतः

‘गर्भ’ आणि ‘भ्रूण’ हे दोन्ही समानार्थी आहेत. ‘क्लीब’, ‘शण्ड’ आणि ‘नपुंसक’ हे शब्द संततीोत्पादनास असमर्थ पुरुषासाठी आहेत. पाठीवर झोपलेले बाळ ‘डिम्भ’ म्हणतात; आणि ‘बाल’ हा ‘माणवक’ (कुमार) असा समजला आहे.

Verse 8

पिचिण्डिलो वृहत्कुक्षिरवभ्रटो नतनासिके विकलाङ्गस्तु पोगण्ड आरोग्यं स्यादनामयम्

ज्याचे शरीर पिचलेले/गाठीदार तो ‘पिचिण्डिल’; मोठे पोट असलेला ‘वृहत्कुक्षि’; टक्कल/केशक्षती ‘अवभ्रट’; आणि झुकलेली नाक असलेला ‘नतनासिक’ म्हणतात. विकलांग व गलगंडाने (पोगण्ड) पीडित—यांच्यासाठी ‘आरोग्य’ म्हणजे ‘अनामय’ (रोगरहितता) असे म्हटले आहे.

Verse 9

स्यादेडे वधिरः कुब्जे गडुलः कुकरे कुनिः क्षयः शोषश् च यक्ष्मा च प्रतिश्यायुस्तु पीनसः

‘एड’ या अवस्थेत मनुष्य ‘वधिर’ होतो; ‘कुब्ज’ मध्ये कुबडा; ‘गडुल’ मध्ये जडत्व/अपंगता; आणि ‘कुकर’ मध्ये ‘कुनि’ (आकुंचन/लंगडेपणा) दिसतो. ‘क्षय’, ‘शोष’ आणि ‘यक्ष्मा’ ही परस्पर संबंधित नावे आहेत; तसेच ‘प्रतिश्याय’ (सर्दी) यासाठी ‘पीनस’ हा शब्द आहे.

Verse 10

स्त्री क्षुत्क्षुतं क्षयं पुंसि कासस्तु क्षवथुः पुमान् शोथस्तु श्वयथुः शोफः पादस्फोटो विपादिका

स्त्रीलिंगी शिंकण्यासाठी ‘क्षुत्क्षुतम्’ आणि पुल्लिंगी ‘क्षयम्’ असे म्हणतात. ‘कास’ (खोकला) पुल्लिंगी आहे; ‘क्षवथु’ (शिंक) हाही पुल्लिंगी आहे. ‘शोथ’ (सूज) यासाठी ‘श्वयथु’ व ‘शोफ’ हेही शब्द आहेत; आणि ‘पादस्फोट’ (पाय फाटणे/फोड) याला ‘विपादिका’ म्हणतात.

Verse 11

किलासं सिध्नकच्छान्तु पाम पामा विचर्चिका कोठो मण्डलकं कुष्ठं श्वित्रे द्रुर् नामकार्शसी

किलास, सिध्नक, कच्छ, पाम, पामा, विचर्चिका, कोठ, मण्डलक, कुष्ठ, श्वित्र, द्रुः व नामकार्शसी—ही त्वचारोगांची नावे आहेत.

Verse 12

अनाहस्तु विबन्धः स्याद्ग्रहणी रुक्प्रवाहिका वीजवीर्येन्द्रयं शुक्रं पललं क्रव्यमामिषं

‘अनाह’ यास ‘विबन्ध’ (अवरोध/बद्धकोष्ठ) असेही म्हणतात. (इतर) ग्रहणी व रुक्-प्रवाहिका (वेदनायुक्त अतिसार/पेचिश). तसेच बीज, वीर्य, इन्द्रिय, शुक्र, पलल, क्रव्य व आमिष.

Verse 13

वुक्काग्रमांसं हृदयं हन्मेदस्तु वपा वसा पश्चाद्ग्रीवा शिरा मन्या नाडी तु धमनिः शिरा

वृक्काच्या अग्रभागावरील मांस ‘वुक्काग्र-मांस’; हृदय ‘हृदय’; हनुप्रदेशातील मेद ‘हन-मेद’; ओमेंटम ‘वपा’; चरबी ‘वसा’; मानेचा मागचा भाग ‘पश्चाद्-ग्रीवा’; शिरा ‘शिरा’; मानेचा बाजूचा/नपास्थान ‘मन्या’; नलिकासदृश मार्ग ‘नाडी’; आणि शिरेपेक्षा भिन्न ‘धमनी’ होय.

Verse 14

तिलकं क्तोम मस्तिष्कं द्रूषिका नेत्रयोर्मलम् अन्त्रं पुरी तद्गुल्मस्तु प्लीहा पुंस्य् अथ वस्नसा

‘तिलक’ म्हणजे कपाळावरील चिन्ह; ‘क्तोम’ येथे ‘शिर’ (मस्तक) असा अर्थ; ‘मस्तिष्क’ म्हणजे मेंदू. ‘द्रूषिका’ म्हणजे डोळ्यांचा मळ/स्राव. ‘अन्त्र’ म्हणजे आतडी; ‘पुरी’ म्हणजे विष्ठा; ‘गुल्म’ म्हणजे उदरातील गाठ; ‘प्लीहा’ म्हणजे प्लीहा; आणि ‘वस्नसा’ म्हणजे पुरुषेंद्रिय/पौरुष.

Verse 15

स्नायुः स्त्रियां कालखण्डयकृती तु समे इमे स्यात् कर्पूरः कपालो ऽस्त्री कीकसङ्कुल्यमस्थि च

‘स्नायु’ हा शब्द स्त्रीलिंगी आहे. ‘कालखण्ड’ व ‘यकृती’ हे उभयलिंगी (सामान्यलिंग) आहेत. ‘कर्पूर’, ‘कपाल’, ‘कीकसङ्कुल्य’ व ‘अस्थि’ हे स्त्रीलिंगी नाहीत (प्रयोगतः पुल्लिंग/नपुंसकलिंग).

Verse 16

स्याच्छरीरास्थ्नि कङ्कालः पृष्ठास्थ्नि तु कशेरुका शिरो ऽस्थनि करोटिः स्त्री पार्श्वास्थनि तु पर्शुका

शरीरातील अस्थींचा समूह ‘कंकाल’ म्हणतात. पाठीच्या अस्थींना ‘कशेरुका’ (कणा/मणका) म्हणतात. शिरोऽस्थी स्त्रीलिंगी ‘करोटि’ म्हणून ओळखली जाते, आणि पार्श्वभागातील अस्थींना ‘पर्शुका’ (बरगड्या) म्हणतात.

Verse 17

अङ्गं प्रतीको ऽवयवः शरीरं वर्ष्म विग्रहः कटो ना श्रोणिफलकं कटिः श्रोणिः ककुद्मती

अवयवाला ‘अंग’ म्हणतात; शरीराचा भाग ‘प्रतीक’ किंवा ‘अवयव’ असा म्हणतात. देहाला ‘शरीर’, ‘वर्ष्म’ किंवा ‘विग्रह’ म्हणतात. कंबर/कट ‘कट’ किंवा ‘ना’; श्रोणिहाड ‘श्रोणिफलक’; कंबर ‘कटि’; आणि श्रोणि ‘श्रोणि’ला ‘ककुद्मती’ असेही म्हणतात.

Verse 18

पश्चान्नितम्बः स्त्रीकट्याः क्लीवे तु जघनं पुरः कूपकौ तु नितम्बस्थौ द्वयहीने ककुन्दरे

स्त्रीच्या कटि/श्रोणीचा मागील भाग ‘नितंब’ म्हणतात; क्लीवाच्या बाबतीत तो ‘जघन’ म्हणून ओळखला जातो. नितंबांवरील दोन खळगे ‘कूपक’ म्हणतात; आणि जिथे ते द्वय नसते, ते ‘ककुंदर’ म्हणतात.

Verse 19

स्त्रियां स्फिचौ कटिप्रोथावुपस्थो वक्ष्यमाणयोः भगं योनिर्द्वयोः शिश्नो मेढ्रो मेहनशेफसी

स्त्रीमध्ये नितंबांना ‘स्फिच’ म्हणतात; कंबर ‘कटि’ आणि श्रोणीचा उभार ‘प्रोथ’ म्हणतात; तसेच जननप्रदेश ‘उपस्थ’ होय. दोन्ही लिंगांत स्त्रीअंग ‘भग’ व ‘योनि’ म्हणतात; पुरुषअंग ‘शिश्न’, ‘मेढ्र’, ‘मेहन’ आणि ‘शेफस्’ असेही म्हणतात.

Verse 20

पिचिण्डकुक्षी जठरोदरं तुन्दं कुचौ स्तनौ चूचुकन्तु कुचाग्रं स्यान्न ना क्रोडं भुजान्तरम्

‘कुक्षि’ (याला ‘पिचिण्ड’ असेही म्हणतात) म्हणजे उदर/पोट; ‘जठर’ व ‘उदर’ हीही पोटाची नावे, आणि ‘तुंद’ म्हणजे स्थूल उदर (तोंड). ‘कुच’ व ‘स्तन’ म्हणजे स्तन; ‘चूचुक’ म्हणजे स्तनाग्र (निप्पल), आणि ‘कुचाग्र’ हाही स्तनाच्या टोकाचा निर्देश करतो. ‘क्रोड’ म्हणजे भुजांमधील अवकाश, म्हणजेच कक्ष/बगलेचा भाग.

Verse 21

स्कन्धो भुजशिरो ऽंशो ऽस्त्री सन्धी तस्यैव जत्रुणी पुनर्भवः कररुहो नखो ऽस्त्री नखरो ऽस्त्रियां

स्कंध, भुजशिर व अंश—हे स्त्रीलिंगी नाहीत. ‘संधि’ही त्याच लिंगात मानली जाते. ‘जत्रुणी’ स्त्रीलिंगी आहे. ‘पुनर्भव’ पुल्लिंगी आहे. ‘कररुह’ व ‘नख’ स्त्रीलिंगी नाहीत; ‘नखर’ नपुंसकलिंगी वापरला जातो.

Verse 22

प्रदेशतालगोकर्णास्तर्जन्यादियुते तते अङ्गुष्ठे सकनिष्ठे स्याद्वितस्तिर्द्वादशाङ्गुलः

प्रदेश, ताल व गोकर्ण हे माप तर्जनी इत्यादी बोटांसह ताणून घेतल्यास, अंगठा व कनिष्ठा यांतील फैलाव ‘वितस्ती’ होय; ती बारा अङ्गुलांइतकी असते.

Verse 23

पाणौ च पेटप्रतलप्रहस्ता विस्तृताङ्गुलौ बद्धमुष्टिकरो रत्निररत्निः स कनिष्ठवान्

‘पाणी’ (उघडी तळहात) याला ‘पेट’, ‘प्रतल’ व ‘प्रहस्त’ असेही म्हणतात. बोटे पसरली असता ‘विस्तृताङ्गुल’; मुठ बांधली असता ‘बद्धमुष्टिकर’. ‘रत्नि’ला ‘अरत्नि’ही म्हणतात; हा माप कनिष्ठेपर्यंत येणारा आहे.

Verse 24

कम्बुग्रीवा त्रिरेखा सावटुर्घाटा कृकाटिका अधः स्याच्चिवुकञ्चौष्ठादथ गण्डौ गलो हनुः

शंखासारखी ग्रीवा ‘कम्बुग्रीवा’; तीन रेषांनी युक्त ग्रीवा ‘त्रिरेखा’. मानेमागील/पश्चकपाल भाग ‘सावटुर्घाटा’ आणि ग्रीवा-संधी ‘कृकाटिका’. खाली अनुक्रमे: हनुवटी ‘चिवुक’, ओठांचा प्रदेश ‘चौष्ठ’, मग गाल ‘गण्ड’, गळा ‘गल’ आणि जबडा ‘हनु’.

Verse 25

अपाङ्गौ नेत्रयोरन्तौ कटाक्षो ऽपाङ्गदर्शने चिकुरः कुन्तलो बालः प्रतिकर्म प्रसाधनम्

डोळ्यांच्या बाहेरील कोपऱ्यांना ‘अपाङ्ग’ म्हणतात; अपाङ्गातून पाहणे—तिरपी नजर—‘कटाक्ष’ होय. केसांना ‘चिकुर’ किंवा ‘कुन्तल’ म्हणतात; ‘बाल’ हाही केशांचा शब्द आहे. शृंगारविषयक क्रिया ‘प्रतिकर्म’ आणि अलंकरण ‘प्रसाधन’ म्हणतात.

Verse 26

आकाल्पवेशौ नेपथ्यं प्रत्यक्षं खेलयोगजम् चूडामणिः शिरोरत्नं तरलो हारमध्यगः

आकल्प व वेश हे नेपथ्य (रंगमंचीय पोशाख) होत; प्रत्यक्ष अलंकार खेळ-योगाने प्रकट होतो. चूडामणी हे शिरोरत्न, आणि तरल हा हाराच्या मध्यभागी असलेला लोलक आहे.

Verse 27

कर्णिका तालपत्रं स्याल्लम्बनं स्याल्ललन्तिका मञ्जीरो नूपुरं पादे किङ्किणी क्षुद्रघण्टिका

कर्णिका व तालपत्र ही कर्णाभूषणाची नावे; लम्बन व ललन्तिका ही लटकणाऱ्या अलंकाराची संज्ञा. पायात मञ्जीर व नूपुर पैंजण, आणि किङ्किणी ही लहान घंटिकेसारखी भूषा आहे.

Verse 28

दैर्घ्यमायाम आरोहः परिणाहो विशालता पटच्चरं जीर्णवस्त्रं संव्यानञ्चोत्तरीयकम्

दैर्घ्याला आयाम म्हणतात; उंचीला आरोह; घेर/परिघाला परिणाह; आणि विस्ताराला विशालता. पटच्चर म्हणजे जीर्ण वस्त्र; तसेच संव्यान (लपेटण्याचे वस्त्र) यास उत्तरीयकही म्हणतात.

Verse 29

रचना स्यात् परिस्पन्द आभोगः परिपूर्णता समुद्गकः सम्पुटकः प्रतिग्राहः पतद्ग्रहः

रचनेचे प्रकार—परिस्पन्द (कंपन-गती), आभोग (पूर्ण विस्तार), परिपूर्णता (संपूर्ण भराव), समुद्गक (पेटीसदृश आवरण), सम्पुटक (जोड-पेटी/कॅप्सूलरूप आवरण), प्रतिग्राह (प्रतिग्रहण-पात्र) आणि पतद्ग्रह (पडणारी वस्तू धरणारे पात्र)।