Adhyaya 365

Verse 1

इत्य् आग्नेये महापुराणे ब्रह्मवर्गो नाम चतुःषष्ट्यधिकत्रिशततमो ऽध्यायः अथ पञ्चषष्ट्यधिकत्रिशततमो ऽध्यायः क्षत्रविट्शूद्रवर्गाः अग्निर् उवाच मूर्धाभिशिक्तो राजन्यो बाहुजः क्षत्रियो विराट् राजा तु प्रणताशेषसामन्तः स्यादधीश्वरः

अशा प्रकारे अग्नि-महापुराणातील ‘ब्रह्मवर्ग’ नावाचा ३६४वा अध्याय समाप्त होतो. आता ३६५वा अध्याय ‘क्षत्रिय, वैश्य व शूद्रवर्ग’ सुरू होतो. अग्नि म्हणाले—ज्याचा मस्तकाभिषेक झाला तो राजन्य; बाहुज क्षत्रिय ‘विराट्’; ज्यास सर्व सामंत नम्र होतात तो राजा अधीश्वर म्हणून ओळखावा।

Verse 2

चक्रवर्ती सार्वभौमो नृपो ऽन्यो मण्डलेश्वरः मन्त्री धीसचिवो ऽमात्यो महामात्राः प्रधानकाः

सर्वत्र राज्य करणारा सम्राट ‘चक्रवर्ती’ होय; सार्वभौम अधिपती राजा ‘सार्वभौम’; आणि दुसरा राजा ‘मंडलेश्वर’ (प्रदेशाधिपती) म्हणतात। सल्लागार ‘मंत्री’, बुद्धिमान सचिव ‘धी-सचिव’, कार्यकारी अधिकारी ‘अमात्य’; तसेच प्रमुख उच्चाधिकारी ‘महामात्र’ व ‘प्रधानक’ होत।

Verse 3

द्रष्टरि व्यवहाराणां प्राड्विवाकाक्षदर्शकौ भौरिकः कनकाध्यक्षो ऽथाध्यक्षाधिकृतौ समौ

न्यायव्यवहारांच्या देखरेखीकरिता ‘प्राड्विवाक’ (मुख्य न्यायाधिकारी) व ‘अक्षदर्शक’ (हिशेब तपासनीस) असतात। तसेच ‘भौरिक’ (तोल-माप अधीक्षक) व ‘कनकाध्यक्ष’ (सुवर्ण/कोषाधीक्षक) हे पदाने सम; आणि ‘अध्यक्ष’ व ‘अधिकृत’ हेही अधिकाराने सम मानले जातात।

Verse 4

अन्तःपुरे त्वधिकृतः स्यादन्तर्वंशिको जनः सौविदल्लाः कञ्चुकिनः स्थापत्याः सौविदाश् च ते

अंतःपुरात (राजवाड्याच्या अंतर्गत भागात) नेमलेला अधिकारी ‘अंतर्वंशिक’ (विश्वासू षंड/अंतःपुराधिकारी) असावा। त्याच्या अधीन ‘सौविदल्ल’ सेवक, ‘कंचुकिन’ (अंतःपुररक्षक), ‘स्थापत्य’ (बांधकाम निरीक्षक) आणि ‘सौविद’ (राजप्रासाद सेवक) असतात।

Verse 5

षण्डो वर्षवरस्तुल्याः सेवकार्थ्यनुजीविनः विषयानन्तरो राजा शत्रुर्मित्रमतः परं

‘षंड’ (नपुंसक) हा स्त्रियांतील श्रेष्ठास तुल्य मानला आहे; तसेच जे सेवा करून उपजीविका करतात—सेवक व अर्ज-विनंतीवर जगणारे अनुजीवी—तेही त्याच वर्गात धरले जातात। आपल्या विषयास (सीमे) लागून असलेला राजा शत्रू; आणि त्यापलीकडील राजा मित्र मानला जातो।

Verse 6

उदासीनः परतरः पार्ष्णिग्राहस्तु पृष्ठतः चरः स्पर्शः स्यात्प्रणिधिरुत्तरः काल आयतिः

‘उदासीन’ दूरस्थ असतो; ‘पार्ष्णिग्राह’ पाठीमागे असतो. ‘चर’ हा ‘स्पर्श’ (संपर्कवार्ता) होय; ‘प्रणिधी’ उत्तर दिशेस नेमला जातो. ‘काल’ व ‘आयति’ ह्याही तांत्रिक संज्ञा आहेत.

Verse 7

तत्कालस्तु तदात्वं स्यादुदर्कः फलमुत्तरं अदृष्टं वह्नितोयादि दृष्टं स्वपरचक्रजम्

‘तत्काल’ म्हणजे जे त्वरित फल दे; ‘उदर्क’ म्हणजे नंतरचे फल. ‘अदृष्ट’ हे अग्नी, पाणी इत्यादी कारणांपासून उत्पन्न; ‘दृष्ट’ हे स्वकीय किंवा शत्रूच्या चक्र/सेनेतून उत्पन्न फल होय.

Verse 8

भद्रकुम्भः पूर्णकुम्भो भृङ्गारः कनकालुका प्रभिन्नो गर्जितो मातो वमथुः करशीकरः

‘भद्रकुंभ’, ‘पूर्णकुंभ’, ‘भृंगार’, ‘कनकालुका’, ‘प्रभिन्न’, ‘गर्जित’, ‘मात’, ‘वमथु’ आणि ‘करशीकर’—ही वैद्यशास्त्रात विशिष्ट रोगावस्था/लक्षणसमूहांची तांत्रिक नावे आहेत.

Verse 9

स्त्रियां शृणिस्त्वङ्कुशो ऽस्त्री परिस्तोमः कुथो द्वयोः कर्णीरथः प्रवहणं दोला प्रेङ्खादिका स्त्रियां

‘शृणि’ हे स्त्रीलिंगी आहे. ‘अंकुश’ स्त्रीलिंगी नाही (पुल्लिंगी). ‘परिस्तोम’ व ‘कुथ’ ही द्विलिंगी (पुं/नपुं) आहेत. ‘कर्णीरथ’ व ‘प्रवहण’ हे वाहन/रथवाचक. ‘दोला’, ‘प्रेङ्खा’ इत्यादी स्त्रीलिंगी आहेत.

Verse 10

आधोरणा हस्तिपका हस्त्यारोहा निषादिनः भटा योधाश् च योद्धारः कञ्चुको वारणो ऽस्त्रियां

‘आधोरणा’, ‘हस्तिपका’, ‘हस्त्यारोहा’ आणि ‘निषादिनः’—हे हत्तीस्वार/महावत यांचे शब्द. ‘भटा’, ‘योधा’ व ‘योद्धार’—हे सैनिक/योद्धे. ‘कञ्चुक’ व ‘वारण’—हत्तीची नावे; ही स्त्रीलिंगी नसून (पुं/नपुं) वापरली जातात.

Verse 11

शीर्षण्यञ्च शिरस्त्रे ऽथ तनुत्रं वर्म दंशनं आमुक्तः प्रतिमुक्तश् च पिनद्धश्चापिनद्धवत्

‘शीर्षण्य’ व ‘शिरस्त्र’ हे शिरोरक्षणासाठीचे शब्द आहेत. तसेच ‘तनुत्र’, ‘वर्म’ व ‘दंशन’ हे देहरक्षण करणाऱ्या कवचाचे नाम आहेत. कवच धारण करण्यास ‘आमुक्त’ म्हणजे परिधान केलेले, ‘प्रतिमुक्त’ म्हणजे काढलेले, ‘पिनद्ध’ म्हणजे घट्ट बांधलेले, आणि ‘अपिनद्धवत्’ म्हणजे जणू सैल/न बांधल्यासारखे असे म्हणतात.

Verse 12

व्यूहस्तु बलविन्यासश् चक्रञ्चानीकमस्त्रियां एकेभैकरथा त्र्यश्वाः पत्तिः पञ्चपदातिकाः

‘व्यूह’ म्हणजे सैन्याचा रणनैतिक विन्यास. युद्धपरिभाषेत ‘चक्र’ व ‘अनीक’ हे मान्य व्यूहरचना प्रकार आहेत. एका मूल घटकात एक हत्ती, एक रथ आणि तीन घोडे असतात; आणि ‘पत्ती’ म्हणजे पाच पायदळ सैनिकांचा समूह होय.

Verse 13

पत्त्यङ्गैस्त्रिगुणैः सर्वैः क्रमादाख्या यथोत्तरं सेनामुखं गुल्मगणौ वाहिनी पृतना चमूः

या सर्व रचनांमध्ये प्रत्येक घटक (पत्त्यंग) क्रमाने तिप्पट वाढत जातो. त्या क्रमाने नावे अशी—सेनामुख, गुल्म, गण, वाहिनी, पृतना आणि चमू.

Verse 14

अनीकिनी दशानीकिन्यो ऽक्षोहिण्यो गजादिभिः धनुः कोदण्ड+इष्वासौ कोटिरस्याटनी स्मृता

दहा ‘अनीकिनी’ मिळून, हत्ती इत्यादींसह, एक ‘अक्षौहिणी’ होते. त्यात धनुष्यांची संख्या—कोदंड व इष्वास यांसह—एक कोटी सांगितली आहे; आणि ही मोजणी ‘आटनी’ म्हणून स्मरणात आहे.

Verse 15

नस्तकस्तु धनुर्मध्यं मौर्वी ज्या शिञ्जिनी गुणः पृषत्कवाणविशिखा अजिह्मगखगाशुगाः

धनुष्याचा मध्यभाग ‘नस्तक’ म्हणतात. प्रत्यंचा ‘मौर्वी’ किंवा ‘ज्या’ म्हणून ओळखली जाते; झंकार करणारी प्रत्यंचा ‘शिञ्जिनी’; आणि प्रत्यंचेला ‘गुण’ असेही नाव आहे. बाणांना ‘पृषत्’, ‘कवाण’ व ‘विशिखा’ म्हणतात; तसेच ‘अजिह्म’, ‘ग’, ‘खग’ व ‘आशुग’ अशीही संज्ञा आहे.

Verse 16

तूणोपासङ्गतूणीरनिषङ्गा इषुधिर्द्वयोः असिरृष्टिश् च निस्त्रिंशः करवालः कृपालःकृपाणवत्

‘तूण’, ‘उपासंग’, ‘तूणीर’ आणि ‘निषंग’—हे तूणीर/तरकशाचे (त्याचे भेदही) नाम आहेत; ‘इषुधि’ हाही शब्द दोन्ही अर्थांनी, म्हणजे तूणीर व बाणधारक पात्र, यांसाठी वापरला जातो. धारदार शस्त्रांत ‘असि’ व ‘ऋष्टि’ (तलवार व भाला), ‘निस्त्रिंश’, ‘करवाल’, ‘कृपाल’ आणि ‘कृपाण’—ही सर्व तलवारीसदृश शस्त्रांची नावे आहेत.

Verse 17

सरुः खड्गस्य सुष्टौ स्यादीली तु करपालिका द्वयोः कुठारः सुधितिः छुरिका चासिपुत्रिका

‘सरु’ हे खड्गाचे नाव; ‘सुष्टि’ हेदेखील खड्गच. ‘ईली’ म्हणजे हातात धारण करण्याजोगी करपालिका—कपालपात्र. युग्मार्थे—‘कुठार’ म्हणजे कुऱ्हाड; ‘सुधिती’ म्हणजे छुरा/कट्यार; आणि ‘छुरिका’लाच ‘असिपुत्रिका’ (लहान छुरी, “तलवारीची कन्या”) म्हणतात.

Verse 18

प्रासस्तु कुन्तो विज्ञेयः सर्वला तोमरो ऽस्त्रियां वैतालिका बोधकरा मागधा वन्दिनस्तुतौ

‘प्रास’ म्हणजे ‘कुन्त’ असे जाणावे. ‘सर्वला’ हे ‘तोमर’चेही नाव आहे. स्त्रीलिंगी ‘वैतालिका’, ‘बोधकरा’ आणि ‘मागधा’—ही वंदिनी/स्तुतिकार (चारण) यांची नावे; आणि ‘वंदिन्’ व ‘स्तुति’—ही प्रशंसा (स्तवन) यांची नावे आहेत.

Verse 19

संशप्तकास्तु समयात्सङ्ग्रामादनिवर्तिनः पताका वैजयन्ती स्यात्केतनं धजमिस्त्रियां

‘संशप्तक’ म्हणजे जे प्रतिज्ञा करून संग्रामातून परत फिरत नाहीत. ‘पताका’ला ‘वैजयन्ती’ असेही म्हणतात; आणि ‘केतन’ला ‘धज’ म्हणतात—ही (व्याकरणतः) स्त्रीलिंगी नावे आहेत.

Verse 20

अहं पूर्वमहं पूर्वमित्यहंपूर्विका स्त्रियां अहमहमिका सास्याद्यो ऽहङ्कारः परस्परम्

“मी आधी, मी आधी”—अशी वृत्ती स्त्रीच्या संदर्भात ‘अहंपूर्विका’ म्हणतात; आणि ‘अहमहमिका’ म्हणजे परस्परांमध्ये ‘मी-मी’ करून होणारा तो अहंकार, ज्यामुळे एकमेकांशी स्पर्धा/विरोध होतो.

Verse 21

शक्तिः पराक्रमः प्राणः शौर्यं स्थानसहोबलं मूर्छा तु कश्मलं मोहो ऽप्यवर्मद्दस्तु पीडनं

शक्ती म्हणजे देहसामर्थ्य; पराक्रम म्हणजे तीव्र प्रयत्न; प्राण म्हणजे जीवनवायू; शौर्य म्हणजे वीरता; स्थान म्हणजे स्थैर्य/आसन; सहो म्हणजे सहनशक्ती; बल म्हणजे देहबल. मूर्छा म्हणजे बेशुद्धी; कश्मल म्हणजे विषादजन्य दैन्य; मोह म्हणजे भ्रम; आणि अवर्मद्द म्हणजे पीडादायक क्लेश (पीडन).

Verse 22

अभ्यवस्कन्दनन्त्वभ्यासादनं विजयो जयः निर्वासनं संज्ञपनं सारणं प्रतिघातनं

अभ्यवस्कन्दन म्हणजे अचानक धावा/आक्रमण, आणि अभ्यासादन म्हणजे वारंवार दबाव देऊन क्षय करणे; विजय व जय—विजयाचे प्रकार. निर्वासन म्हणजे शत्रूला हाकलून लावणे; संज्ञपन म्हणजे अधीनता/स्वीकृती करवणे; सारण म्हणजे पांगवून पळवणे; प्रतिघातन म्हणजे प्रत्याघात/प्रतिरोध—ही रणकर्मे सांगितली आहेत।

Verse 23

स्यात्पञ्चता कालधर्मो दिष्टान्तः प्रलयो ऽत्ययः विशो भूमिस्पृषो वैश्या वृत्तिर्वर्तनजीवने

‘पञ्चता’ म्हणजे मृत्यू—पंचभूतत्वास प्राप्त होणे. ‘कालधर्म’ म्हणजे काळाचा नियम. ‘दिष्टान्त’, ‘प्रलय’ व ‘अत्यय’ हे विनाश/विपत्तीचे शब्द. ‘विशः’ म्हणजे वैश्य; ते ‘भूमिस्पृशः’—भूमीच्या संसर्गाने (कृषी इ.) उपजीविका करणारे. ‘वृत्ति’ म्हणजे आजीविका—स्वकर्मावर आधारलेले जीवन.

Verse 24

कृष्यादिवृत्तयो ज्ञेयाः कुसीदं वृद्धिजीविका उद्धरो ऽर्थप्रयोगः स्यात्कणिशं सस्यमञ्जरी

कृषी इत्यादीपासून सुरू होणाऱ्या वृत्ती (उपजीविका) जाणाव्यात. ‘कुसीद’ म्हणजे व्याजावरची उपजीविका (सूद). ‘उद्धार’ म्हणजे धनाचा प्रयोग/अग्रिम देणे (विनियोग). आणि ‘कणिश’ म्हणजे धान्यपिकांची कणसे/मंजरी.

Verse 25

किंशारुः सस्यशूकं स्यात् स्तम्बो गुत्सस्तृणादिनः धाम्यं व्रीहिः स्तम्बकरिः कडङ्गरो वुपं स्मृतं

‘किंशारु’ म्हणजे पिकाचे शूकयुक्त कणस/बाळ. ‘स्तम्ब’ म्हणजे तृण इत्यादींचा गुच्छ. ‘धाम्य’ हे तांदूळ/धान (व्रीहि) याचे नाव. ‘स्तम्बकरी’ हा शब्दही वापरला जातो. आणि ‘कडङ्गर’ याला ‘वुप’ असा पर्याय मानला आहे.

Verse 26

माषादयः शमीधान्ये शुकधान्ये यवादयः तृणधान्यानि नीवाराः शूर्पं प्रस्फोटनं स्मृतं

माष इत्यादी कडधान्ये ‘शमी-धान्य’ म्हणून ओळखली जातात; यव इत्यादी ‘शुक-धान्य’ म्हणतात। नीवार हे ‘तृण-धान्य’ मानले आहे आणि शूर्प (सूप) यास परंपरेने ‘प्रस्फोटन’ असे म्हणतात।

Verse 27

स्यूतप्रसेवौ कण्डोलपिटौ कटकिनिञ्जकौ समानौ रसवत्यान्तु पाकस्थानमहानसे

‘स्यूत’ व ‘प्रसेव’ हे समानार्थी; तसेच ‘कण्डोल’ व ‘पिट’, आणि ‘कटकिन’ व ‘निञ्जक’ हेही समार्थक शब्द आहेत। रसोईच्या संदर्भात शिजविण्याचे ठिकाण ‘पाक-स्थान’ आणि मोठी स्वयंपाकशाळा ‘महानस’ म्हणतात।

Verse 28

पौरोगवस्तदध्यक्षः सूपकारास्तु वल्लवाः आरालिका आन्धसिकाः सूदा औदनिका गुणाः

पौरोगव हा त्याचा अधीक्षक; तसेच सूपकार (स्वयंपाकी) आणि वल्लव (गवळी/पशुपालक)। आरालिक (चटणी-मसाले करणारे), आन्धसिक (रस/सॉस करणारे), सूद (स्वयंपाकघरातील सेवक) आणि औदनिक (भात शिजविणारे)—हे सर्व संस्थेचे कार्यकारी ‘गुण’ मानले आहेत।

Verse 29

क्लीवे ऽम्बरीषं भ्राष्टो ना कर्कर्यालुर्गलन्तिका आलिञ्जरः स्यान्मणिकं सुषवी कृषजीरके

नपुंसकलिंगी ‘अम्बरीष’ हा शब्द; ‘भ्राष्ट’ हा पुल्लिंगी मानला आहे। ‘कर्कर्या’, ‘आलु’ आणि ‘गलन्तिका’ ही नावे; ‘आलिञ्जर’ हाही पर्याय आहे। कृष्णजीरक (काळे जिरे) यासाठी ‘मणिक’ व ‘सुषवी’ ही नावे वापरतात।

Verse 30

आरनालस्तु कुल्माषं वाह्लीकं हिङ्गु रामठं निशा हरिद्रा पीता स्त्री खण्डे मत्स्यण्डिफाणिते

‘आरनाल’ हे कुल्माष (आंबट मांड/किण्वित कडधान्य-तयारी) याचे दुसरे नाव आहे। ‘वाह्लीक’ म्हणजे हिंग (हिङ्गु), ज्याला ‘रामठ’ असेही म्हणतात। ‘निशा’ म्हणजे हळद (हरिद्रा); ‘पीता’ व ‘स्त्री’ हीही तिची नावे आहेत। ‘खण्ड’ हे मत्स्यण्डी-फाणित (गूळ/शीरा प्रकार) याचे नाव आहे।

Verse 31

कूर्चिका क्षिरविकृतिः स्निग्धं मसृणचिक्कणं पृथुकः स्याच्चिपिटको धाना भ्रष्टयवास्त्रियः

कूर्चिका ही दुधापासून बनलेली विकृती/तयारी आहे; ती स्निग्ध, मृदू व चकचकीत अशी सांगितली जाते. पृथुक हे चपटे धान्य; तसेच चिपिटक, धाना आणि तीनदा भाजलेले यवकण (भ्रष्ट-यव) हीही (नावे) आहेत.

Verse 32

जेमनं लेप आहारो माहेयी सौरभी च गौः युगादीनाञ्च बोढारो युग्यप्रसाङ्ग्यशाटकाः

जेमन, लेप आणि आहार—ही पदे आहेत; तसेच माहेयी व सौरभी ही गायीची नावे आहेत. जू इत्यादी वाहणाऱ्या जनावरांना बोढार म्हणतात; आणि युग्य, प्रसाङ्ग्य व शाटक अशीही अन्य संज्ञा आहेत.

Verse 33

चिरसूता वष्कयणी धेनुः स्यान्नवसूतिका सन्धिनी वृषभाक्रान्ता वेहद्गर्भोपघातिनी

गायीची संज्ञा—(१) चिरसूता: फार पूर्वी वासरू दिलेली; (२) वष्कयणी: दुध काढण्यात अडथळा/दोष असलेली; (३) नवसूतिका: नुकतीच वासरू दिलेली; (४) सन्धिनी: पुन्हा गर्भधारणेस लागलेली/ऋतुमती किंवा गर्भवती; (५) वृषभाक्रान्ता: बैलाने आक्रांत/चढलेली; (६) वेहद्गर्भोपघातिनी: वंध्या किंवा गर्भनाश/गर्भपात झालेली।

Verse 34

पण्याजीवो ह्य् आपणिको न्यासश्चोपनिधिः पुमान् विपणो विक्रयः सङ्ख्या सङ्ख्येये ह्य् आदश त्रिषु

व्यापारावर उपजीविका करणारा ‘आपणिक’ (दुकानदार/व्यापारी) म्हणतात. न्यास व उपनिधी—ठेव/गुप्त ठेव याविषयी (जबाबदार) व्यक्तीसाठीही शब्द आहेत. व्यापार ‘विपण’, विक्री ‘विक्रय’, संख्या ‘संख्या’; आणि गणनीय वस्तूंमध्ये ‘दहा’ला ‘आदश’ म्हणतात (तीन्ही वचनांत).

Verse 35

विंशत्याद्याः सदैकत्वे सर्वाः संख्येयसंख्ययोः संख्यार्थे द्विबहुत्वे स्तस्तासु चानवतेः स्त्रियः

‘वीस’पासून सुरू होणाऱ्या संख्या नेहमी एकवचनी मानल्या जातात. परंतु संख्यार्थाने, संख्येय वस्तूशी संबंध दाखविताना त्या फक्त द्विवचन व बहुवचनात येतात; आणि त्यांपैकी ‘नव्वद’पर्यंत त्या स्त्रीलिंगी असतात.

Verse 36

पङ्क्तेः शतसहस्रादि क्रमाद्दशगुणोत्तरं मानन्तु लाङ्गुलिप्रस्थैर् गुञ्जाः पञ्चाद्यमाषकः

पङ्क्ति या एककापासून आरंभ करून मान (वजन) क्रमाने दहापट वाढतात—नंतर शत, सहस्र इत्यादीही यथाक्रम. या पद्धतीत लाङ्गुलि-प्रस्थ प्रमाणाने मोजलेल्या पाच गुंजा (बी) मिळून आद्य माषक होतो.

Verse 37

ते षोडशाक्षः कर्षो ऽस्त्री पलं कर्षचतुष्टयम् सुवर्णविस्तौ हेम्नो ऽक्षे कुरुविस्तस्तु तत्पले

सोळा अक्ष मिळून एक कर्ष होतो; चार कर्ष मिळून एक पल. सुवर्ण-विस्त (सोन्याचे मान) यात हेमाचे परिमाण अक्ष-प्रमाणाने धरतात, तर कुरु-विस्त हे पल-प्रमाणाने मानले जाते.

Verse 38

तुला स्त्रियां पलशतं भारः स्याद्विंशतिस्तुलाः कार्षापणः कार्षिकः स्यात् कार्षिके ताम्रिके पणः

तुला (स्त्रीलिंग) म्हणजे शंभर पल; भार म्हणजे वीस तुला. कार्षापणास कार्षिक असेही म्हणतात; आणि कार्षिक मानात तांब्याचे नाणे ‘पण’ म्हणून ओळखले जाते.

Verse 39

द्रव्यं वित्तं स्वापतेयं रिक्थमृथक्थं धनं वसु रीतिः स्त्रियामारकूटो न स्त्रियामथ ताम्रकम्

द्रव्य याचे पर्याय—वित्त, स्वापतेय (स्वतःचे धन), रिक्थ (वारसा), पृथक्थ (वेगळी मालमत्ता), धन, वसु. ‘रीति’ हा शब्द स्त्रीलिंग आहे; ‘आरकूट’ स्त्रीलिंग नाही; तसेच ‘ताम्रक’ही स्त्रीलिंग नाही.

Verse 40

शुल्वमौदुम्बरं लौहे तीक्ष्णं कालांयसायसी क्षारः काचो ऽथ चपलो रसः सूतश् च पारदे

शुल्व (तांबे), औदुम्बर-धातू, लौह, तीक्ष्ण (पोलाद), कालायस व आयसी; तसेच क्षार, काच; पुढे चपल (अभ्रक), रस (पारा) आणि सूत—हे सर्व पारदाच्या (क्विकसिल्वर) संदर्भात मोजले जातात.

Verse 41

गरलं माहिषं शृङ्गं त्रपुसीसकपिच्चटं हिण्डीरो ऽब्धिकफः फेणो मधूच्छिष्टन्तु सिक्थकम्

विषाला ‘गरल’ म्हणतात; म्हशीचे शिंग ‘माहिष-शृंग’; कथिल ‘त्रपु’; शिसे ‘सीसक’; ‘पिच्चट’ हे एक विशेष खनिज/मृत्तिकाद्रव्य; समुद्रफेन ‘हिण्डीर’ असून त्याला ‘अब्धिकफ’ किंवा ‘फेण’ असेही म्हणतात; आणि मधाचा अवशेष ‘मधूच्छिष्ट’ म्हणजेच ‘सिक्थक’ (मधमाशीचे मेण) होय.

Verse 42

रङ्गवङ्गे पिचुस्थूलो कूलटी तु मनःशिला यवक्षारश् च पाक्यः स्यात् त्वक्क्षीरा वंशलोचनाः

कथिल व शिसे हे कापसाच्या बोळ्यासारख्या स्थूल कणरूप (पिचुस्थूल) घ्यावेत; ‘कूलटी’ आणि ‘मनःशिला’ (रिअलगर)ही (यादीत) आहेत. ‘यवक्षार’ हा पाक करून/दग्ध करून तयार करावा. तसेच क्षीरयुक्त साल (त्वक्क्षीरा) आणि ‘वंशलोचन’ (बांबू-मन्ना)ही उपयोगी आहेत.

Verse 43

वृषला जधन्यजाः शूद्राश्चाण्डालान्त्याश् चशङ्कराः कारुः शिल्पी संहतैस्तैर् द्वयोः श्रेणिः सजातिभिः

वृषल, नीचजन्माचे, शूद्र, चांडाल व अंत्य, तसेच संकर जाती—यांत कारू (कारीगर) व शिल्पीही येतात. हे आपल्या सजातीय समूहांसह संघटित होऊन दोन श्रेणी (गिल्ड) निर्माण करतात.

Verse 44

रङ्गाजीवश्चित्रकरस्त्वष्टा तक्षा च वर्धकिः नाडिन्धमः स्वर्णकारो नापितान्तावसायिनः

यांत रंगकामावर उपजीविका करणारा, चित्रकार, त्वष्टा (धातू ढाळणारा/कारागीर), तक्षा (सुतार/काष्ठकर्मी) व वर्धकी (बांधकाम करणारा) येतात; तसेच नाडिन्धम (नळी/पाईप बनविणारा), स्वर्णकार, नापित (न्हावी) आणि अंतावसायी (निम्न दर्जाचे परिष्करण/सेवा करणारे)ही येतात.

Verse 45

जावालः स्यादजाजीवो देवाजीवस्तु देवलः जायाजीवस्तु शैलूषा भृतको भृतिभुक्तथा

जो शेळ्या-मेंढ्या (बकऱ्या) पाळून उपजीविका करतो तो ‘जावाल’; जो देवसेवा/मंदिरसेवा करून जगतो तो ‘देवल’। जो पत्नीच्या कमाईवर जगतो तो ‘शैलूष’; आणि जो वेतनावर जगतो तो ‘भृतक’ (भाडोत्री) म्हणतात.

Verse 46

विवर्णः पामरो नीचः प्राकृतश् च पृथग्जनः विहीनोपसदो जाल्मो भृत्ये दासेरचेटकाः

असा मनुष्य विवर्ण, पामर, नीच व प्राकृत; सामान्य जन; शिष्टतेपासून वंचित, संगदोषाने बहिष्कृत व अधम—भृत्य, दास व चेटक असा म्हणतात।

Verse 47

पटुस्तु पेशलो दक्षो मृगयुर्लुब्धकः स्मृतः चाण्डालस्तु दिवाकीर्तिः पुस्तं लेप्यादिकर्मणि

‘पटु’, ‘पेशल’ आणि ‘दक्ष’ हे शब्द कुशल/निपुण या अर्थी आहेत. शिकारीला ‘मृगयु’ तसेच ‘लुब्धक’ म्हणतात. ‘चाण्डाल’ याला ‘दिवाकीर्ति’ असेही म्हणतात. ‘पुस्तम्’ म्हणजे लेपन-प्रलेपनादी (प्लास्टर/कोटिंग) काम.

Verse 48

पञ्चालिका पुत्रिका स्याद्वर्करस्तरुणः पशुः मञ्जूषा पेटकः पेडा तुल्यसाधारणौ समौ प्रतिमा स्यात् प्रतिकृतिर्वर्गा ब्रह्मादयः स्मृताः

‘पञ्चालिका’ला ‘पुत्रिका’ (बाहुली/मूर्ती) असेही म्हणतात. ‘वर्कर’ म्हणजे तरुण पशु. संदूक ‘मञ्जूषा’, ‘पेटक’ किंवा ‘पेडा’ असा होतो. ‘तुल्य’ व ‘साधारण’ हे ‘सम’ (समान) याचे पर्याय. ‘प्रतिमा’ला ‘प्रतिकृति’ म्हणतात. ‘वर्गाः’ म्हणजे ब्रह्मा इत्यादी देवसमूह.