Adhyaya 360

Verse 1

इत्य् आग्नेये महापुराणे स्वर्गपातालादिवर्गा नामोनषष्ट्यधिकत्रिशततमो ऽध्यायः अथ षष्ट्यधिकत्रिशततमो ऽध्यायः अव्ययवर्गाः अग्निर् उवाच आङीषदर्थे ऽभिव्याप्तौ सीमार्थे धातुयोगजे आ प्रगृह्यः स्मृतौ वाक्ये ऽप्यास्तु स्यात् कोपपीड्योः

अशा प्रकारे आग्नेय महापुराणातील ‘स्वर्ग-पाताळादिवर्ग’ नावाचा ३५९वा अध्याय समाप्त झाला. आता ३६०वा अध्याय ‘अव्ययवर्ग’ सुरू होतो. अग्नि म्हणाले— ‘आ’ हे अव्यय (१) ईषत्/अल्प अर्थी, (२) अभिव्याप्ति (व्याप्ती/विस्तार) अर्थी, (३) सीमा/मर्यादा अर्थी, तसेच (४) धातु-योगजन्य प्रयोगात वापरले जाते. स्मृतिपाठ व वाक्यप्रयोगात ‘आ’ प्रगृह्य मानले आहे; आणि ते क्रोध व पीडा या अर्थांतही येऊ शकते।

Verse 2

पापकुत्सेषदर्थे कु धिग्जुगुप्सननिन्दयोः चान्वाचयसमाहारेतरेतरसमुच्चये

‘कु’ हा निपात पाप, कुत्सित/निंद्य तसेच शेष/दोषयुक्त अशा अर्थांनी येतो. ‘धिग्’ घृणा व निंदा दर्शवितो. ‘च’ हा (i) अन्वाचय, (ii) समाहार, (iii) इतरेतर-समुच्चय यांसाठी वापरला जातो.

Verse 3

स्वस्त्याशीः क्षेमपुण्यादौ प्रकर्षे लङ्घने ऽप्यति स्वित्प्रश्ने च वितर्के च तु स्याद्भेदे ऽवधारणे

‘स्वस्ति’ हा निपात आशीर्वादात व क्षेम-पुण्य इत्यादी सूचक वाक्यांच्या आरंभी येतो. ‘अति’ हा अधिकता/उत्कर्ष तसेच लंघन (अतिक्रमण) अर्थी. ‘स्वित्’ प्रश्न व वितर्कयुक्त संशयात. ‘तु’ भेद/विरोध आणि अवधारण (ठाम निर्धारण) दर्शवितो.

Verse 4

सकृत्सहैकवारे स्यादाराद्दूरसमीपयोः प्रतीच्यां चरमे पश्चादुताप्यर्थविकल्पयोः

‘सकृत्’ म्हणजे ‘एकदा’. ‘सह’ व ‘एकवारे’ यांचा अर्थ ‘एकाच वेळी/एकाच प्रसंगी’ असा होतो. ‘आरात्’ प्रसंगानुसार ‘दूर’ किंवा ‘जवळ’ अर्थी येतो. ‘प्रतीच्याम्’ म्हणजे ‘पश्चिम दिशेत’. ‘चरमे’ म्हणजे ‘अखेरीस/शेवटच्या भागात’. ‘पश्चात्’ म्हणजे ‘नंतर/मागे’. ‘उत’ व ‘अपि’ अर्थविकल्प दर्शवितात.

Verse 5

पुनःसदार्थयोः शश्वत् साक्षात् प्रत्यक्षतुल्ययोः खेदानुकम्पासन्तोषविस्मयामन्त्रणे वत

‘पुनः’ व ‘सदा’ हे पुनरावृत्ती व नित्यत्व दर्शवितात. ‘शश्वत्’ म्हणजे ‘सर्वदा’. ‘साक्षात्’ म्हणजे ‘प्रत्यक्षपणे’. ‘प्रत्यक्ष’ व ‘तुल्य’ हे अनुक्रमे ‘दृश्य/अनुभवगम्य’ व ‘समान’ अर्थ देतात. ‘वत’ हा खेद, अनुकंपा, संतोष, विस्मय तसेच आमंत्रण/सम्बोधनात वापरला जातो.

Verse 6

हन्त हर्षे ऽनुकम्पायां वाक्यारम्भविषादयोः प्रति प्रतिनिधौ वीप्सालक्षणादौ प्रयोगतः

‘हन्त’ हा निपात हर्ष, अनुकंपा, वाक्याची सुरुवात तसेच विषाद व्यक्त करण्यासाठी येतो. ‘प्रति’ हा ‘प्रतिउत्तर/विरुद्ध’ अर्थी आणि ‘प्रतिनिधी/स्थानापन्न’ अर्थीही वापरला जातो. तसेच प्रचलित प्रयोगानुसार काही अव्यये वीप्सा (पुनरुक्ती) व लक्षण इत्यादी अर्थांनीही येतात.

Verse 7

इति हेतौ प्रकरणे प्रकाशादिसमाप्तिषु प्राच्यां पुरस्तात् प्रथमे पुरार्थे ऽग्रत इत्य् अपि

‘इति’ हा शब्द हेतु-अर्थी व प्रकरण-विभागात वापरला जातो; ‘प्रकाश’ इत्यादी व्याख्यानांच्या समाप्तीला देखील। पूर्व दिशेस ‘पुरस्तात्’; आणि ‘प्रथम/पूर्व’ अर्थी ‘अग्रतः’ असेही म्हणतात।

Verse 8

यावत्तावच्च साकल्ये ऽवधौ माने ऽवधारणे मङ्गलानन्तरारम्भप्रश्नकार्त्स्नेष्व् अथोथ च

‘यावत्–तावत्’ हा प्रयोग साकल्य, मर्यादा/अवधी, माप आणि अवधारण (निश्चय) यांसाठी होतो. तसेच ‘अथ/अथो’ मङ्गलारंभ, पूर्वोक्तानंतर आरंभ, प्रश्न-प्रवेश आणि विषय-पूर्णता दर्शविण्यासाठी।

Verse 9

वृथा निरर्थकाविध्योर्नानानेकोभयार्थयोः नु पृच्छायां विकल्पे च पश्चात्सादृश्ययोरनु

‘वृथा’ म्हणजे व्यर्थ व निरर्थक. ‘नाना’ बहुविध/बहुत्व, ‘अनेक’ अनेक, आणि ‘उभय’ दोन्ही असा अर्थ. ‘नु’ प्रश्नार्थी व विकल्पार्थी. ‘पश्चात्’ नंतर; आणि ‘अनु’ पाठोपाठ/नंतर तसेच सादृश्यार्थीही।

Verse 10

प्रश्नावधारणानुज्ञानुनयामन्त्रणे ननु गर्हासमुच्चयप्रश्नशङ्कासम्भावनास्व् अपि

‘ननु’ हा शब्द प्रश्न, अवधारण (ठाम निश्चय), अनुज्ञा, अनुनय/समजावणी आणि आमंत्रण यांसाठी येतो; तसेच गर्हा (निंदा), समुच्चय (अधिक मुद्दा जोडणे), पुनःप्रश्न, शंका आणि सम्भावना यांतही।

Verse 11

उपमायां विकल्पे वा सामित्वर्धे जुगुप्सिते अमा सह समीपे च कं वारिणि च मूर्धनि

उपमा किंवा विकल्पार्थी, स्वामित्वार्थी, ‘अर्ध/भाग’ अर्थी आणि जुगुप्सित (तिरस्कारार्थी) अर्थी असे प्रयोग मान्य आहेत. ‘अमा’ हा ‘सह/सहित’ व ‘जवळ’ या अर्थांनी येतो. तसेच ‘कं’ ‘पाण्यात’ आणि ‘मस्तकावर’ (स्थानीय अर्थाने) वापरतात।

Verse 12

इवेत्थमर्थयोरेवं नूनं तर्के ऽर्थनिश् चये तूष्णीमर्थे सुखे जोषं किम्पृच्छायां जुगुप्सने

अव्ययांचा उपयोग असा— ‘इव’ व ‘इत्थम्’ सादृश्य व प्रकार दर्शवितात; ‘एवं’ व ‘नूनम्’ तर्कात व अर्थनिश्चयात येतात; ‘तूष्णीम्’ मौन दर्शविते; ‘जोषम्’ सुख/प्रसन्नता दर्शविते; आणि ‘किम्’ प्रश्नार्थी, तसेच कधी जुगुप्सा/तिटकारा दर्शविण्यासही।

Verse 13

नाम प्राकाश्यसम्भाव्यक्रोधोपगमकुत्सने अलं भूषणपर्याप्तिशक्तिवारणवाचकम्

‘नाम’ हे अव्यय प्रकाश करणे, शक्यता, क्रोध, मान्यता/स्वीकार आणि कुत्सना/निंदा या अर्थांनी येते; तसेच ‘अलम्’ हे अव्यय भूषण/अलंकार, पर्याप्तता, सामर्थ्य आणि निषेध/आवरण या अर्थांनी वापरले जाते।

Verse 14

हूं वितर्के परिप्रश्ने समयान्तिकमध्ययोः पुनरप्रथमे भेदे निर्निश् चयनिषेधयोः

‘हूं’ हे अव्यय वितर्क/विचारात आणि परिप्रश्नात वापरले जाते. ‘पुनः’ हे अव्यय योग्य समयी, निकट, मध्य; तसेच ‘प्रथम नाही/पुन्हा’, भेद, निश्चय आणि निषेध या अर्थांनी येते।

Verse 15

स्यात्प्रबन्धे चिरातीते निकटागामिके पुरा उरर्युरी चोररी च विस्तारे ऽङ्गीकृते त्रयम्

प्रबंध (सतत रचना) मध्ये काळाच्या संदर्भात—(१) चिर-अतीत, (२) निकट-आगामी, आणि (३) पुरा/पूर्वी—हे तीन प्रयोग मान्य आहेत; तसेच विस्ताराच्या प्रसंगी ‘उरर्युरी’ व ‘चोररी’ ही रूपेही स्वीकारली आहेत।

Verse 16

स्वर्गे परे च लोके स्वर्वार्तासम्भावयोः किल निषेधवाक्यालङ्कारे जिज्ञासावसरे खलु

स्वर्ग व परलोकाच्या संदर्भात, स्वर्गवार्तेची शक्यता विचारात घेत जिज्ञासेच्या प्रसंगी ‘निषेधवाक्य’ हा अलंकार वापरला जातो—असे सांगितले आहे।

Verse 17

समीपोभयतःशीघ्रसाकल्याभिमुखे ऽभितः नामप्रकाशयोः प्रादुर्मिथो ऽन्योन्यं रहस्यपि

जेव्हा दोन पदार्थ दोन्ही बाजूंनी जवळ ठेवून शीघ्र व पूर्णपणे परस्पराभिमुख केले जातात, तेव्हा त्यांच्या नावांच्या परस्पर प्रकाशातून, परस्परसंबंधामुळे गुप्त अर्थही उघड होतो।

Verse 18

तिरो ऽन्तर्धौ तिर्यगर्थे हा विषादशुगर्तिषु अहहेत्यद्भुते खेदे हि हेताववधारणे

‘तिरो’ हा शब्द ‘अंतर्धान/लपणे’ तसेच ‘तिर्यक्/आडवे’ या अर्थी येतो. ‘हा’ विषाद, शोक व दुःखात. ‘अहहे’ आश्चर्य व खेदात. ‘हि’ कारण दर्शविण्यास व अवधारण/जोर देण्यासाठी वापरला जातो.

Verse 19

चिराय चिररात्राय चिरस्याद्याश्चिरार्थकाः मुहुः पुनः पुनः शश्वदभीक्ष्णमसकृत् समाः

‘चिराय’, ‘चिररात्राय’, ‘चिरस्य’ इत्यादी दीर्घकाल दर्शवितात; तसेच ‘मुहुः’, ‘पुनः पुनः’, ‘शश्वत्’, ‘अभीक्ष्णम्’, ‘असकृत्’ हे सर्व समानार्थी असून पुनरावृत्ती किंवा निरंतरता सूचित करतात।

Verse 20

स्राग्झटित्यञ्चसाह्नाय सपदि द्राङ्मङ्खु च द्रुते बलवत् सुष्ठु किमुत विकल्पे किं किमूत च

‘स्राक्’, ‘झटिति’, ‘अञ्च’, ‘साह्नाय’ हे ‘शीघ्र’ अर्थी. ‘सपदि’, ‘द्राक्’, ‘मङ्खु’, ‘द्रुते’ हे ‘तत्क्षणी/वेगाने’ अर्थी. ‘बलवत्’ म्हणजे बलपूर्वक. ‘सुष्ठु’ म्हणजे नीट/सम्यक्. ‘किमुत’ म्हणजे ‘मग किती अधिक!’ असा अधिकतरतेचा भाव. ‘किं’ विकल्पार्थी. ‘किमूत’ही तसाच बलवती प्रश्न/अधिकतरतेचा अर्थ दर्शविते.

Verse 21

तु हि च स्म ह वै पादपूरणे पूजनेप्यति दिवाह्नीत्यथ दोषा च नक्तञ्च रजनाविति

‘तु’, ‘हि’, ‘च’, ‘स्म’, ‘ह’, ‘वै’ हे पादपूरणासाठी वापरले जातात; पूजनातही ‘दिवाह्न’ म्हणजे दिवसाचा काळ योग्य मानला आहे. पुढे रात्रिचे विभाग—‘दोषा’ (रात्रीचा पहिला भाग), ‘नक्त’ (मध्यरात्र) आणि ‘रजनी’ (उर्वरित रात्र) असे सांगितले आहेत।

Verse 22

तिर्यगर्थे साचि तिरो ऽप्यथ सम्बोधनार्थकाः स्युः प्याट्पाड्ङ्ग हे है भोः समया निकषा हिरुक्

‘तिर्यक्/आडवे’ अर्थी ‘साचि’ व ‘तिरो’ हे निपात येतात. संबोधनासाठी ‘प्याट्’, ‘पाड्ङ्ग’, ‘हे’, ‘है’, ‘भोः’ असे शब्द; तसेच ‘समया’, ‘निकषा’ आणि ‘हिरुक्’ हेही निपात म्हणून वापरले जातात.

Verse 23

अतर्किते तु सहसा स्यात् पुरः पुरतो ऽग्रतः स्वाहा देवहविर्दाने श्रौषट् वौषट् वषट् स्वधा

अतर्कितपणे सहसा प्रसंग आला तर त्वरित ‘पुरः’, ‘पुरतः’, ‘अग्रतः’—म्हणजे ‘समोर/आगे’—असे म्हणतात. देवांना हवि अर्पित करताना ‘स्वाहा’; तसेच यज्ञातील उद्गार ‘श्रौषट्’, ‘वौषट्’, ‘वषट्’; आणि पितरांसाठी ‘स्वधा’ असे म्हणतात.

Verse 24

किञ्चिदीषन्मनागल्पे प्रेत्यामुत्र भवान्तरे जिज्ञासानुनय इति ञ यथा तथा चैव साम्ये अहो हो इति विस्मये

‘किञ्चित्’, ‘ईषत्’ आणि ‘मनाक्’ यांचा अर्थ ‘थोडेसे’ असा होतो. ‘प्रेत्य’ म्हणजे ‘मृत्यूनंतर’; ‘अमुत्र’ म्हणजे ‘परलोकी’; आणि ‘भवान्तरे’ म्हणजे ‘अन्य भवात/अन्य जन्मात’. ‘इति’ हा निपात जिज्ञासा व विनययुक्त विनंती दर्शवितो. ‘यथा’ व ‘तथा’ साम्य/अनुरूपता दाखवितात. ‘अहो’ व ‘हो’ विस्मयार्थ आहेत.

Verse 25

मौने तु तूष्णीं तूष्णीकं सद्यः सपदि तत्क्षणे दिष्ट्या शमुपयोषञ्चेत्यानन्दे ऽथान्तरे ऽन्तरा

मौनव्रतात ‘तूष्णीं’ व ‘तूष्णीकम्’ म्हणजे पूर्ण निःशब्दता. ‘सद्यः’, ‘सपदि’, ‘तत्क्षणे’ हे ‘ताबडतोब’ या अर्थी. ‘दिष्ट्या’ म्हणजे सौभाग्याने; ‘शम्’ व ‘उपयोषन्’ यांद्वारे शांती व मनाचा संयम सूचित होतो, ज्यातून आनंद उत्पन्न होतो. ‘अन्तरे’ व ‘अन्तरा’ हे ‘आत/मध्ये’ या अर्थी आहेत.

Verse 26

अन्तरेण च मध्ये स्युः प्रसह्य तु हटार्थकम् युक्ते द्वे साम्प्रतं स्थाने ऽभीक्ष्णं शस्वदनारते

‘अन्तरेण’ व ‘मध्ये’ यांचा अर्थ ‘मध्ये/दरम्यान’ असा होतो. ‘प्रसह्य’ म्हणजे ‘बलपूर्वक’; ‘हटार्थकम्’ हाही ‘जबरदस्तीने’ या अर्थी. ‘युक्ते’ व ‘द्वे’ हे ‘युग्म/जोडलेले’ दर्शवितात. ‘साम्प्रतम्’ म्हणजे ‘आत्ता/सद्यः’. ‘स्थाने’ म्हणजे ‘स्थान/देश’. ‘अभीक्ष्णम्’ ‘वारंवार’, ‘शश्वत्’ ‘सदैव’, आणि ‘अनारते’ ‘अविरत’ या अर्थी आहेत.

Verse 27

अभावे नह्यनो नापि मास्म मालञ्च वारणे पक्षान्तरे चेद्यदि च तत्त्वे त्व् अद्धाञ्जसा द्वयम्

अभाव/नकारार्थी अर्थी ‘न’, ‘हि’, ‘अनु’, ‘न’ व ‘अपि’ हे निपात येतात; निषेधार्थ ‘मा’, ‘स्म’ व ‘मालम्’ वापरतात. पक्षांतर/पर्यायार्थ ‘चेत्’ व ‘यदि’; तत्त्वप्रतिपादनार्थ ‘तु’. ‘अद्धा’ व ‘अञ्जसा’ हे निश्चय दर्शविणारे द्वय आहे.

Verse 28

प्राकाश्ये प्रादुराविः स्यादोमेवं परमं मते समन्ततस्तु परितः सर्वतो विश्वगित्यपि

प्रकाशरूप प्रकट अवस्थेत त्याचा प्रादुर्भाव स्पष्ट होतो—म्हणून ‘ॐ’ हे परम तत्त्व मानले आहे. ते सर्व बाजूंनी, सर्वत्र, सर्व दिशांनी व्याप्त आहे; म्हणून त्याला ‘विश्वग्’ (सर्वव्यापी) असेही म्हणतात.

Verse 29

अकामानुमतौ काममसूयोपगमे ऽस्तु च ननु च स्याद्विरोधोक्तौ कच्चित् कामप्रवेदने

इच्छा नसतानाही अनुमती दर्शवायची असेल तेथे ‘कामम्’ (ठीक आहे/होऊ दे) म्हणतात; आणि असूया नसताना ‘अस्तु’ (असेच होवो) म्हणतात. पण ‘ननु’—अशा विधानात विरोध तर होणार नाही ना? विशेषतः जेव्हा अभिप्राय (काम) स्पष्टपणे सांगितला जातो.

Verse 30

निःषमं दुःषमं गर्ह्ये यथास्वन्तु यथायथं मृषा मिथ्या च वितथे यथार्थन्तु यथातथं

गर्ह्य (निंद्य) प्रयोगात ‘निःषमम्’ व ‘दुःषमम्’ असे म्हणतात; तसेच ‘यथास्वम्’ व ‘यथायथम्’ही. जे असत्य/वितथ आहे त्यासाठी ‘मृषा’, ‘मिथ्या’ व ‘वितथ’ शब्द येतात; पण जे यथार्थ आहे त्यासाठी ‘यथार्थम्’, म्हणजे ‘यथा-तथा’ असे म्हणतात.

Verse 31

स्युरेवन्तु पुनर्वैवेत्यवधारणवाचकाः प्रागतीतार्थकं नूनमवश्यं निश् चये द्वयं

‘स्युः’, ‘एव’, ‘तु’, ‘पुनर्’ आणि ‘वै’—हे अव्यय अवधारण/भर देणारे आहेत. ‘नूनम्’ आणि ‘अवश्यम्’ हे पूर्वस्थापित (प्रागतीत) अर्थ व निश्चय दर्शवितात; निश्चयार्थी हे द्वय आहे.

Verse 32

संवद्वर्षे ऽवरे त्वर्वागामेवं स्वयमात्मना अल्पे नीचैर् महत्युच्चैः प्रायोभूम्न्य् अद्रुते शनैः

वर्षचक्रात प्रथम नीच अवस्था येते आणि नंतर ती स्वभावतः अशा रीतीने पुढे सरकते. माप अल्प असेल तर ती खाली चालते, आणि माप मोठे असेल तर उंच उठते; साधारणतः ती पृथ्वीवर हळूहळू, अचानकपणा न करता चालते.

Verse 33

सना नित्ये वहिर्वाह्ये स्मातीते ऽस्तमदर्शने अस्ति सत्त्वे रुषोक्तावूमुं प्रश्ने ऽनुनये त्वयि

“सना” हा शब्द ‘सदा/नित्य’ अर्थी, “बहिर्वाह्य” ‘बाह्य/बाहेरचा’ अर्थी, “स्मात्” ‘अतीत’ संदर्भात, “अस्ति” ‘विद्यमान/आहे’ अर्थी, आणि “सत्त्व” इत्यादी ‘सत्ता/भाव’ अर्थी वापरले जातात. “ऊमुं” क्रोधोक्तीत, तर “त्वयि” प्रश्न व अनुनयात्मक संबोधनात येतो.

Verse 34

हूं तर्के स्यादुषा रात्रेरवसाने नमो नतौ पुनरर्थे ऽङ्गनिन्दायां दुष्ठु सुष्ठु प्रशंसने

“हूं” हा निपात वाद-विवादात (तर्कात) वापरतात. “उषा” म्हणजे रात्रीच्या शेवटी येणारा प्रभातप्रकाश. “नमो” हा प्रणाम/नमस्कार अर्थी. “पुनर्” म्हणजे ‘पुन्हा’. “अङ्ग” हा निंदात्मक/तिरस्कारयुक्त संबोधनात येतो. “दुष्ठु” निंदेसाठी आणि “सुष्ठु” प्रशंसासाठी वापरतात.

Verse 35

सायं साये प्रगे प्रातः प्रभाते निकषान्तिके परुत्परार्यैसमो ऽब्दे पूर्वे पूर्वतरे यति

‘सायंकाळी’ यासाठी “सायम्” किंवा “साये”; ‘पहाटे/प्रातःकाळी’ यासाठी “प्रगे” किंवा “प्रातः”; ‘उषःकाळी’ यासाठी “प्रभाते”; ‘जवळ’ यासाठी “निकषा” किंवा “अन्तिके”。 ‘पलीकडे/अधिक पुढे’ अर्थी “पर” व “उत्तर”; “आर्य” हा “सम” (समान) याचा पर्याय आहे। ‘वर्षात’ यासाठी “ऽब्दे”; ‘पूर्वी’ यासाठी “पूर्वे” आणि ‘अधिक पूर्वी’ यासाठी “पूर्वतरे” असा प्रयोग होतो.

Verse 36

अद्यात्राह्न्य् अथ पूर्वेह्नीत्यादौ पूर्वोत्तरा परात् तथाधरान्यान्यतरेतरात्पूर्वेद्युरादयः

आता “अद्य” (आज), “त्राह्नि/अत्राह्नि” (त्या दिवशी), “पूर्वेह्नि” (पूर्वाह्नी) इत्यादी कालवाचक शब्दांमध्ये यथायोग्य रूपनिर्मिती/प्रयोग स्पष्ट केला आहे. तसेच ‘पूर्व-उत्तर’ (पूर्व व पर), ‘वर-खाली’ (पर/उत्तरच्या विरुद्ध अधर), ‘परस्पर’ (अन्योन्यतर, इतरेतर) आणि “पूर्वेद्युः” (मागील दिवशी) इत्यादी रूपेही सांगितली आहेत.

Verse 37

उभयद्युश्चोभयेद्युः परे त्वह्नि परेद्यपि ह्यो गते ऽनागते ऽह्नि श्वः परश्वः श्वःपरे ऽहनि

‘उभयद्युः’ (किंवा ‘उभयेद्युः’) हा शब्द दोन संदर्भबिंदूंशी तुलना करता जो दिवस एकीकडे पूर्वीचा व दुसरीकडे नंतरचा ठरतो त्या दिवसासाठी आहे. ‘परेद्युः’ हा अधिक पुढील दिवस दर्शवितो. ‘ह्यः’ गेलेला दिवस, ‘श्वः’ येणारा दिवस, ‘परश्वः’ परवा, आणि ‘श्वःपरे’ त्यानंतरचा दिवस होय.

Verse 38

तदा तदानीं युगपदेकदा सर्वदा सदा एतर्हि सम्प्रतीदानीमधुना साम्प्रतन्तथा

‘तदा’, ‘तदानीं’, ‘युगपत्’, ‘एकदा’, ‘सर्वदा’, ‘सदा’, ‘एतर्हि’, ‘सम्प्रति’, ‘इदानीं’, ‘अधुना’, ‘साम्प्रतम्’ आणि ‘तथा’—हे काळ व प्रकार दर्शविणारे अव्यय शब्द आहेत.