Adhyaya 364

Verse 1

इत्य् आग्नेये महापुराणे नृवर्गो नाम त्रिषष्ट्यधिकत्रिशततमो ऽध्यायः अथ चतुःषष्ट्यधिकत्रिशततमो ऽध्यायः ब्रह्मवर्गः अग्निर् उवाच वंशो ऽन्ववायो गोत्रं स्यात् कुलान्यभिजनान्वयौ मन्त्रव्याख्याकृदाचार्य आदेष्टा त्वध्वरे व्रती

अशा प्रकारे आग्नेय महापुराणातील ‘नृवर्ग’ नावाचा तीनशे त्रेसष्टावा अध्याय समाप्त झाला. आता ‘ब्रह्मवर्ग’ नावाचा तीनशे चौसष्टावा अध्याय आरंभ होतो. अग्नि म्हणाले—‘वंश’ म्हणजे अन्ववाय, पूर्वजांची परंपरा; ‘गोत्र’ म्हणजे कुलधारा. ‘कुल’ व ‘अभिजनान्वय’ हे श्रेष्ठ वंशपरिचय व वंशावळी दर्शवितात. मंत्रांची व्याख्या करणारा आचार्य; यज्ञात विधिनिर्देश देणारा आदेश्टा; आणि अध्वरात तो व्रती (व्रतपालक) असतो.

Verse 2

यष्टा च यजमानः स्यात् ज्ञात्वारम्भ उपक्रमः सतीर्थ्याश् चैकगुरवः सभ्याः सामाजिकास् तथा

यष्टा हाच यजमान असावा; आरंभ व उपक्रमाची योग्य पद्धती जाणून तो कर्म करावा. तसेच सतीर्थ्य, एकगुरु असलेले सहाध्यायी, सभ्य आणि सामाजिक (अनुष्ठानातील सहभागी)ही असावेत.

Verse 3

सभासदः सभास्तारा ऋत्विजो याजकाश् च ते अध्वर्यूद्गातृहोतारो यजुःसामर्ग्विदः क्रमात्

ते सभासद व सभेचे तारे (नेते) आहेत; तसेच ऋत्विज व याजकही. क्रमाने अध्वर्यु, उद्गाता आणि होता—जे अनुक्रमे यजुः, साम व ऋक् वेदांचे जाणकार आहेत.

Verse 4

चषालो यूपकटकः समे स्थण्डिलचत्वरे आमिक्षा सा शृतोष्णे या क्षीरे स्याद्दधियोगतः

चषाल म्हणजे यूप (यज्ञस्तंभ) याचा कटक/छल्ला. समतल भूमीवरील स्थण्डिल-चत्वरात विधिपूर्वक वेदिका असते. आमिक्षा ती—उकळून गरम असलेल्या दुधात दही मिसळल्याने जी तयार होते.

Verse 5

पृषदाज्यं सदध्याज्ये परमान्नन्तु पायसम् उपाकृतः पशुरसौ यो ऽभिमन्त्र्य क्रतौ हतः

पृषदाज्य म्हणजे दही-मिश्रित आज्य (तूप); आणि परमान्न म्हणजे पायस—दुधात शिजवलेले अन्न. जो पशू मंत्रांनी अभिमंत्रित करून क्रतूमध्ये वध केला जातो, तो ‘उपाकृत’ म्हणतात.

Verse 6

परम्पराकं समनं प्रोक्षणञ्च बधार्थकम् पूजा नमस्यापिचितिः सपर्यार्चार्हणाः समाः

‘परम्पराक’, ‘समन’ आणि ‘प्रोक्षण’—हे शब्द निग्रह/बंधनाच्या हेतूने केलेल्या प्रोक्षणासाठी (पवित्रीकरणार्थ शिंपडणे) वापरले जातात. ‘पूजा’, ‘नमस्या’, ‘अपचिती’, ‘सपर्या’, ‘अर्चा’ आणि ‘अर्हणा’—हे उपासना व सन्मान-प्रदानाचे समानार्थी आहेत.

Verse 7

वरिवस्या तु शुश्रूषा परिचर्याप्युपासनम् नियमो ब्रतमस्त्री तच्चोपवासादि पुण्यकम्

‘वरिवस्या’ म्हणजे सावध सेवा; ‘शुश्रूषा’ म्हणजे श्रद्धेने उपस्थित राहून परिचर्या करणे; आणि ‘परिचर्या’ हीही उपासनारूप सेवा आहे. ‘नियम’ म्हणजे धार्मिक संयम; ‘व्रत’ म्हणजे प्रतिज्ञाबद्ध आचरण; आणि ते उपवास इत्यादी पुण्यकर्मांनी युक्त असते.

Verse 8

मुख्यः स्यात् प्रथमः कल्पो ऽनुकल्पस्तु ततो ऽधमः कल्पे विधिक्रमौ ज्ञेयौ विवेकः पृथगात्मता

मुख्य कल्प हा प्रथम मानावा; त्यानंतर अनुकल्प हा त्यापेक्षा कनिष्ठ आहे. कल्पात दोन विधिक्रम जाणावेत—विवेक आणि आत्म्याची पृथकता (पृथगात्मता).

Verse 9

संस्कारपूर्वं ग्रहणं स्यादुपाकरणं श्रुतेः भिक्षुः परिव्राट् कर्मन्दी पाराशर्यपि मस्करी

श्रुतीचे ग्रहण (अध्ययन/पाठ) संस्कारपूर्वक करावे; यालाच वेदाचे ‘उपाकरण’ (आरंभविधी) म्हणतात. हा विधी भिक्षु, परिव्राट, कर्मन्दी, पाराशर्य आणि मस्करी यांनीही करावा.

Verse 10

ऋषयः सत्यवचसःस्नातकश्चाप्लुतव्रती ये निर्जितेन्द्रियग्रामा यतिनो यतयश् च ते

जे ऋषी सत्यवचनी आहेत, जे स्नातक (विधिवत् दीक्षा-समाप्त) आहेत, जे अखंड व्रत पाळतात, आणि ज्यांनी इंद्रियसमूह जिंकला आहे—तेच खरे यती, खरे प्रयत्नशील संन्यासी होत.

Verse 11

शरीरसाधनापेक्षं नित्यं यत् कर्म तद्यमः नियमस्तु स यत् कर्मानित्यमागन्तुसाधनम् स्याद् ब्रह्मभूयं ब्रह्मत्वं ब्रह्मसायुज्यमित्यपि

शरीरसाधनेवर अवलंबून जे नित्य कर्म केले जाते ते ‘यम’ होय. ‘नियम’ म्हणजे जे कर्म अनित्य असून प्रसंगानुसार/बाह्य साधनांनी साध्य होते. त्याचे फळ ‘ब्रह्मभूय’ (ब्रह्म होणे), ‘ब्रह्मत्व’ आणि ‘ब्रह्मसायुज्य’ (ब्रह्माशी एकत्व) असेही म्हणतात.