Adhyaya 361

Verse 1

इत्य् आग्नेये महापुराणे अव्ययवर्गा नाम षष्ट्यधिकत्रिशततमो ऽध्यायः अथैकषष्ट्यधिकत्रिशततमो ऽध्यायः नानार्थवर्गाः अग्निर् उवाच आकाशे त्रिदिवे नाको लोकस्तु भवने जने पद्ये यशसि च श्लोकःशरे खड्गे च सायकः

अशा प्रकारे आग्नेय महापुराणातील ‘अव्ययवर्ग’ नावाचा ३६१वा अध्याय समाप्त झाला. आता ‘नानार्थवर्ग’ नावाचा ३६२वा अध्याय आरंभ होतो. अग्नि म्हणाले—‘नाक’ हा शब्द आकाश, त्रिदिव (तिसरा स्वर्ग) आणि स्वर्ग या अर्थांनी येतो. ‘लोक’ हा शब्द भवन/निवास, जनसमूह, पद्याचा पाद, तसेच यश या अर्थांनी. ‘सायक’ हा शब्द बाण आणि खड्ग—दोन्हींसाठी वापरला जातो.

Verse 2

आनकः पटहो भेरी कलङ्को ऽङ्कापवादयोः मारुते वेधसि व्रध्ने पुंसि कः कं शिरो ऽम्बुनोः

‘आनक’ म्हणजे नगारा (पटह-विशेष); ‘पटह’ आणि ‘भेरी’ ही ढोलवर्गीय वाद्ये. ‘कलंक’ हा शब्द डाग/दूषण तसेच अपवाद/निंदा या अर्थांनी येतो. ‘क’ हा शब्द वायु, वेधस् (स्रष्टा), व्रध्न आणि पुरुष यांसाठी; ‘कम्’ हा शब्द शिर (डोके) आणि जल यांसाठी वापरला जातो.

Verse 3

स्यात् पुलाकस्तुच्छधान्ये संक्षेपे भक्तसिक्थके महेन्द्रगुग्गुलूलूकव्यालग्राहिषु कौशिकः

‘पुलाक’ हा शब्द तुच्छ/निकृष्ट धान्यासाठी आहे. ‘संक्षेप’ म्हणजे संक्षिप्त संग्रह किंवा सार. ‘भक्तसिक्थक’ म्हणजे शिजलेल्या भातावर जमणारा चिकट/स्टार्चयुक्त थर किंवा अवशेष. ‘कौशिक’ हा शब्द महेन्द्र, गुग्गुलु, घुबड, सर्प, तसेच पकडणारा/ग्राही यांसाठी वापरला जातो.

Verse 4

शालावृकौ कपिश्वानौ मानं स्यान्मितिसाधनं सर्गः स्वभावनिर्मोक्षनिश् चयाध्यायस्मृष्टिषु

‘शालावृक’ व ‘कपिश्वान’ हे (एका प्रकारच्या) कोल्ह्याचे वाचक आहेत. ‘मान’ म्हणजे ज्यायोगे मोजमाप होते ते साधन. ‘सर्ग’ हा शब्द सृष्टी, स्वभाव, मोक्ष, निश्चय, अध्याय आणि स्मृतिसंग्रह/संहिता या अर्थांनी येतो.

Verse 5

योगः सन्नहनोपायध्यानसङ्गतियुक्तिषु भोगः सुखे स्त्र्यादिभृतावब्जौ शङ्कनिशाकरौ

‘योग’ हा शब्द सन्नाह/सज्जता (सामान बांधणे), उपाय/पद्धत, ध्यान, संगती/संयोग आणि युक्ती/डावपेच या अर्थांनी येतो. ‘भोग’ म्हणजे सुखभोग तसेच स्त्री इत्यादींचे भरणपोषण. ‘अब्ज’ (जलज) हा शंख व चंद्र या दोहोंचा वाचक आहे.

Verse 6

काके भगण्डौ करटौ दुश् चर्मा शिपिविष्टकः रिष्टं क्षेमाशुभाभावेष्वरिष्टे तु शुभाशुभे

कावळ्यात विकृत लक्षणे दिसल्यास भगण्ड (भगंदर), करट (फोड/गाठ), दुश्चर्म (दूषित/रोगट त्वचा) आणि शिपिविष्टक—ही ‘अरिष्ट’ म्हणजे अनिष्टसूचक अपशकुन मानली जातात. पण क्षेम (कल्याण) व अशुभभाव नसल्यास अरिष्ट हे मिश्र—शुभ व अशुभ दोन्ही—समजावे.

Verse 7

व्युष्टिः फले समृद्धौ च दृष्टिर्ज्ञाने ऽक्ष्णि दर्शने निष्ठानिष्पत्तिनाशान्ताः काष्ठोत्कर्षे स्थितौ दिशि

‘व्यूष्टि’ म्हणजे फलप्राप्ती व समृद्धी. ‘दृष्टि’ म्हणजे ज्ञान; ‘अक्ष्णि/अक्षि’ म्हणजे डोळा; आणि ‘दृष्टि’ म्हणजे दर्शन/पाहणेही. ‘निष्ठा’, ‘निष्पत्ती’, ‘नाश’ व ‘अंत’ हे समाप्ती/निवृत्तीचे वाचक आहेत. ‘काष्ठा’ हा शब्द उत्कर्ष (परम सीमा), स्थिर स्थिती आणि दिशा (दिक्) या अर्थांनीही येतो.

Verse 8

भूगोवाचस्त्विडा इलाः प्रगाढं भृषकृच्छ्रयोः भृशप्रतिज्ञयोर्वाढं शक्तस्थूलौ दृढौ त्रिषु

‘भू’ आणि ‘गो’ यांना ‘वाक्’ असेही म्हणतात; तसेच ‘इडा’ व ‘इला’ हे शब्दही त्यांचेच वाचक आहेत. ‘प्रगाढ’ म्हणजे “अत्यंत कठीण/दुर्गम”. ‘वाढ’ हा दृढसंकल्पी व प्रबळ प्रतिज्ञा/व्रतधारी यासाठी येतो. तीनही लिंगांत ‘शक्त’ व ‘स्थूल’ यांचा अर्थ “बलवान” व “स्थूल/जाड”, आणि ‘दृढ’ याचा अर्थ “स्थिर/अचल” असा होतो.

Verse 9

विन्यस्तसंहतौ व्यूढौ कृष्णो व्यासे ऽर्जुने हरौ पणो दूयतादिषूत्सृष्टे भृतौ मूल्ये धने ऽपि च

‘विन्यस्त’ व ‘संहत’ हे शब्द ‘मांडलेले/स्थापित’ या अर्थी; ‘व्यूढ’ म्हणजे ‘व्यूहबद्ध/रचनेत उभे केलेले’। ‘कृष्ण’ हे नाव व्यास, अर्जुन आणि हरि (विष्णू) यांनाही लागू होते. ‘पण’ हा जुगारादि ठिकाणी दाव/शर्त; तसेच भृति (वेतन), मूल्य आणि धन या अर्थांनीही येतो.

Verse 10

मौर्व्यां द्रव्याश्रिते सत्वशुक्लसन्ध्यादिके गुणः श्रेष्ठे ऽधिपे ग्रामणीः स्यात् जुग्प्साकरुणे घृणे

‘गुण’ हा शब्द (१) मूर्वा-तंतूची धनुष्याची दोरी, (२) द्रव्याश्रित धर्म/गुण, (३) सत्त्व, (४) श्वेतता, आणि (५) संध्या इत्यादी अर्थांनी येतो. तसेच ‘श्रेष्ठ’, ‘अधिपती’ आणि ‘ग्रामणी’ (ग्रामप्रमुख) हाही अर्थ होतो. ‘घृणा’ म्हणजे जुगुप्सा तसेच करुणा—दोन्ही.

Verse 11

तृष्णा स्पृहापिपासे द्वे विपणिः स्याद्वणिक्पथे विषाभिमरलोहेषु तीक्ष्णं क्लीवे खरे त्रिषु

‘तृष्णा’ आणि ‘स्पृहा’ हे दोन शब्द पिपासा/तहान यासाठी येतात. ‘विपणि’ म्हणजे वणिकांचा मार्ग किंवा बाजारपेठ. ‘तीक्ष्ण’ हा शब्द नपुंसकलिंगी विष, लोखंड व मारक द्रव्य यांसाठी; आणि पुल्लिंगी ‘खर’ म्हणजे गाढव या अर्थी वापरला जातो.

Verse 12

प्रमाणं हेतुमर्यादाशास्त्रेयत्ताप्रमातृषु करणं क्षेत्रगात्रादावीरिणं शून्यमूषरं

प्रमाण, हेतु आणि मर्यादा—यांचे शास्त्रीय निरूपण प्रामाता (जाणणारा) याच्या संदर्भाने केले जाते. ‘करण’ हा शब्द क्षेत्र, गात्र (शरीर) इत्यादी ठिकाणी ‘साधन/उपकरण’ या अर्थी येतो. जमीन वांझ असेल तर ‘ईरिण’, रिकामी असेल तर ‘शून्य’, आणि क्षारी/उसर असेल तर ‘ऊषर’ म्हणतात.

Verse 13

यन्ता हस्तिपके सूते वह्निज्वाला च हेतयः स्रुतं शास्त्रावधृतयोर्युगपर्याप्तयोः कृतं

‘यन्ता’ हा शब्द हस्तिपक (महावत) आणि सूत (रथसारथी) यांसाठी येतो. ‘हेति’ म्हणजे शस्त्रे—अग्निज्वाळांसारखी प्रचंड मानली आहेत. हे परंपरेने श्रुतरूपाने आलेले व शास्त्रांनी निश्चित केलेले आहे; युगानुयुगे योग्य उपयोगासाठी पुरेसे असे रचून/स्थापून ठेवले आहे.

Verse 14

ख्याते हृष्टे प्रतीतो ऽभिजातस्तु कुलजे बुधे विविक्तौ पूतविजनौ मूर्छितौ मूड्सोच्छयौ

‘ख्यात’ म्हणजे प्रसिद्ध; ‘हृष्ट’ म्हणजे आनंदित; ‘प्रतीत’ म्हणजे मान्य/प्रमाणित. ‘अभिजात’ म्हणजे सुकुलोत्पन्न; ‘कुलज’ म्हणजे सत्कुलात जन्मलेला; ‘बुध’ म्हणजे विद्वान. ‘विविक्त’ म्हणजे एकांतवासी/विरक्त; ‘पूतविजन’ म्हणजे शुद्ध-सज्जनांतील. ‘मूर्छित’ म्हणजे बेशुद्ध; ‘मूढ-सोच्छय’ म्हणजे मूर्खतेचा ढीग.

Verse 15

अर्थो ऽभिधेयरैवस्तुप्रयोजननिवृत्तिषु निदानागमयोस्तीर्थमृषिजुष्टजले गुरौ

‘अर्थ’ हा शब्द ‘अभिधेय’ (जे व्यक्त करायचे), ‘वस्तु’ (तत्त्व), ‘प्रयोजन’ (उद्देश) आणि ‘निवृत्ती’ (विरती/समाप्ती) या अर्थांनीही येतो; तसेच ‘निदान’ (कारण) व ‘आगम’ (प्रामाण्य शास्त्र) यांसाठीही। ‘तीर्थ’, ऋषींनी सेविलेले जल, आणि ‘गुरु’ यांनाही ‘अर्थ’ म्हणतात।

Verse 16

प्राधान्ये राजलिङ्गे च वृषाङ्गे ककुदो ऽस्त्रियां स्त्री सम्बिज्ज्ञानसम्भाषाक्रियाकाराजिनामसु

‘ककुद’ हा शब्द प्राधान्य, राजलिंग (राजकीय मानसूचक लिंग) आणि वृषाच्या अंगाच्या अर्थी स्त्रीलिंगी नाही. पण स्त्रीची नावे, तसेच ‘सम्बिज्ञान’ (परस्पर/पूर्ण ओळख), ‘सम्भाषा’ (संवाद), ‘क्रिया’ (कर्म) आणि ‘काराजी’ (कर्ता/एजंट) या नामांमध्ये तो स्त्रीलिंगी होतो.

Verse 17

धर्मे रहस्युपनिषत् स्यादृतौ वत्सरे शरत् पदं व्यवसितित्राणस्थानलक्ष्माङ्घ्रिवस्तुषु

धर्मविषयात ‘उपनिषद्’ हा शब्द रहस्य (गूढ उपदेश) दर्शवितो. ऋतू व वर्ष यांच्या संदर्भात ‘शरत्’ (शरद्) हा शब्द येतो. ‘पद’ हा शब्द निर्णय/व्यवस्था, संरक्षण, स्थान/आश्रय, लक्ष्मी (समृद्धी), पाऊल, आणि वस्तू—या अर्थांनी वापरला जातो.

Verse 18

त्रिष्वष्टमधुरौ स्वादू मृदू चातीक्ष्णकोमलौ सत्ये साधौ विद्यमाने प्रशस्ते ऽभ्यर्हिते च सत्

तीन अर्थांत (रस, स्पर्श व गुण/वाणी) ‘मधुर’ व ‘स्वादु’ हे शब्द येतात; तसेच ‘मृदु’ व ‘कोमल’, आणि ‘अतीक्ष्ण’ (अतितीक्ष्ण नाही)ही। ‘सत्’ हा शब्द सत्य, साधु, विद्यमान, प्रशस्त, आणि अभ्यर्हित (सन्मानयोग्य) या अर्थांनी वापरला जातो.

Verse 19

विधिर्विधाने दैवे ऽपि प्रणिधिः प्रार्थने चरे वधूर्जाया स्नुषा च सुधालेपो ऽमृतं स्नुही

‘विधि’ म्हणजे ठरविलेला विधिनियम/कर्मकांड आणि दैवी आदेश (भाग्य)ही. ‘प्रणिधि’ म्हणजे प्रार्थनेतील विनययुक्त निवेदन. ‘चरा’ हा शब्द वधू, पत्नी व सून यांसाठी येतो. ‘सुधा-लेप’ म्हणजे अमृत; आणि ‘स्नुही’ (थोर) हिलाही ‘अमृत’ म्हणतात.

Verse 20

स्पृहा सम्प्रत्ययः श्रद्धा पण्डितम्मन्यगर्वितौ ब्रह्मबन्धुरधिक्षेपे भानू रष्मिदिवाकरौ

‘स्पृहा’ म्हणजे इच्छा/लालसा; ‘सम्प्रत्यय’ म्हणजे विश्वास/निश्चय; ‘श्रद्धा’ म्हणजे आस्था। ‘पण्डित-मन्य’ म्हणजे स्वतःला विद्वान समजणारा; ‘गर्वित’ म्हणजे अभिमानी। ‘ब्रह्मबन्धु’ हा केवळ जन्माने ब्राह्मण अशा व्यक्तीसाठी निंदासूचक शब्द आहे। ‘भानु’, ‘रश्मि’ व ‘दिवाकर’ ही सूर्याची नावे आहेत।

Verse 21

ग्रावाणौ शैलपाषानौ मूर्खनीचौ पृथग्जनौ तरुशैलौ शिखरिणौ तनुस्त्वग्देहयोरपि

‘ग्रावाण’ व ‘शैल-पाषाण’ हे दगड/शिलाखंड यांचे शब्द आहेत। ‘मूर्ख’ व ‘नीच’ हे तुच्छ बुद्धीचा/अधम मनुष्य यांसाठी येतात। ‘पृथग्जन’ म्हणजे सामान्य लोक. ‘तरु’ व ‘शैल’ हे ‘शिखरिण’ (शिखरयुक्त पर्वत) याचे पर्याय आहेत। ‘तनु’ हा शब्द त्वचा व देह या अर्थांनीही वापरला जातो।

Verse 22

आत्मा यत्नो धृतिर्वुद्धिः स्वभावो ब्रह्मवर्ष्म च उत्थानं पौरुषे तन्त्रे व्युत्थानं प्रतिरोधने

आत्मा, यत्न, धृति, बुद्धी, स्वभाव आणि ब्रह्मवर्ष्म (आध्यात्मिक तेज)—हे सर्व पौरुष-तंत्रात ‘उत्थान’ (उद्यम) म्हणून सांगितले आहे। प्रतिरोधाच्या प्रसंगी हेच ‘व्युत्थान’ (प्रतिउद्यम/सक्रिय प्रतिकार) म्हणतात।

Verse 23

निर्यातनं वैरशुद्धौ दाने न्यासार्पणे ऽपि च व्यसनं विपदि भ्रशे दोषे कामजकोपजे

‘निर्यातन’ हा शब्द वैर-शुद्धी/वैर-निवृत्ती या अर्थाने, तसेच दान आणि न्यास-अर्पण (अमानत सुपूर्त करणे) या प्रसंगातही येतो। ‘व्यसन’ म्हणजे विपत्ती, पतन, आणि कामजन्य क्रोधातून उत्पन्न दोष—अशा प्रकारचे संकट/दुःख।

Verse 24

मृगयाक्षो दिवास्वप्नः परिवादः स्त्रियो मदः तौर्यत्रिकं वृथाट्या च कामजो दशको गणः

शिकार, जुगाराची आसक्ती, दिवसा झोप, निंदा, स्त्रीभोग, मद्यपान, गीत-वाद्य-नृत्य हे तौर्यत्रिक, आणि निरर्थक भटकंती—हे कामातून उत्पन्न दहा दुर्गुणांचे गण आहेत।

Verse 25

पैशून्यं साहसं द्रोह ईर्ष्यासूयार्थदूषणम् वाग्दण्डश् चैव पारुष्यं क्रोधजो ऽपि गणो ऽष्टकः

चहाडी (पैशून्य), उन्मत्त धाडस, द्रोह, ईर्ष्या, असूया, दुसऱ्याच्या हेतूचे दूषण, वाणीने दंड देणे, आणि कठोर भाषण—हा क्रोधातून उत्पन्न आठ दोषांचा गण आहे।

Verse 26

अकर्मगुह्ये कौपीनं मैथुनं सङ्गतौ रतौ प्रधानं परमार्था धीः प्रज्ञानं बुद्धिचिह्नयोः

अकर्माचे गूढ तत्त्व (संन्यास-रहस्य) येथे कौपीन धारण करणे विहित आहे; मैथुन हे संगत व रती (इंद्रियसुख) यांत येते। परमार्थाचा प्रधान तत्त्व म्हणजे परतत्त्वाचे दर्शन; आणि प्रज्ञान (विवेक) हे जागृत बुद्धीचे लक्षण आहे।

Verse 27

क्रन्दने रोदनाह्वाने वर्ष्म देहप्रमाणयोः आराधनं साधने स्यादवाप्तौ तोषणे ऽपि च

‘आराधन’ हा शब्द क्रंदन—रडणे व हाक मारणे—या अर्थी येतो; ‘वर्ष्म’ म्हणजे देह व देहाचे प्रमाण. तसेच ‘आराधन’ साधन करणे, प्राप्ती, आणि तुष्टी/प्रसन्नता या अर्थांनीही वापरला जातो।

Verse 28

रत्नं स्वजातिश्रेष्ठे ऽपि लक्ष्म चिह्नप्रधानयोः कलापो भूषणे वर्हे तूणीरे संहते ऽपि च

‘रत्न’ हा शब्द स्वजातीत श्रेष्ठ वस्तूसाठीही येतो; ‘लक्ष्म’ म्हणजे चिह्न किंवा प्रधान लक्षण. ‘कलाप’ म्हणजे भूषण, मयूरपिसांचा गुच्छ, तूणीर, तसेच संहती/समूह.

Verse 29

तल्पं शय्याट्टारेषु डिम्भौ तु शिशुवालिशौ स्तम्भौ स्थूणाजडीभावौ सभ्ये संसदि वै सभा

“तल्प” म्हणजे शय्या/पलंग; “शय्या”ला “अट्टार” असेही म्हणतात. “डिम्भ” म्हणजे बालक; तसेच अपरिपक्व/मूर्ख (शिशु, वालीश) हाही अर्थ. “स्तम्भ” म्हणजे खांब; “स्थूणा”ही; आणि जडत्व/स्तब्धता (जडीभाव) हाही अर्थ. “सभ्य” म्हणजे सभासद; “सभा” म्हणजे संसद/परिषद/राजसभा।

Verse 30

किरणप्रग्रहौ रश्मी धर्माः पुण्ययमादयः ललामं पुच्छपुण्ड्राश्वभूषाप्राधान्यकेतुषु

“किरण” व “प्रग्रह” हे किरणांचेच नाम; “रश्मि” हाही किरणार्थी शब्द आहे. “धर्म” म्हणजे पुण्य, तसेच यम इत्यादी अर्थही होतो. “ललाम” हा पुच्छ, पुंड्र/टिळक, अश्वभूषा, प्राधान्य आणि ध्वजा/केतू या अर्थांनी वापरला जातो।

Verse 31

प्रत्ययो ऽधीनशपथज्ञानविश्वासहेतुषु समयाः शपथाचारकालसिद्धान्तसंविदः

“प्रत्यय” हा शब्द अधीनता, शपथ, ज्ञान व विश्वास यांचे हेतु/आधार या अर्थांनी येतो. “समय” म्हणजे निश्चित ठरलेली समज—शपथ, आचार, काल-नियम, सिद्धान्त आणि परस्पर संविदा (करार)।

Verse 32

अत्ययो ऽतिक्रमे कृच्छ्रे सत्यं शपथतथ्ययोः वीर्यं बलप्रभावौ च रूप्यं रूपे प्रशस्तके

“अत्यय” हा शब्द अतिक्रमण आणि कृच्छ्र (संकट) या अर्थांनी येतो. “सत्य” म्हणजे शपथ तसेच तथ्य. “वीर्य” म्हणजे बल आणि प्रभाव/सामर्थ्य. “रूप्य” म्हणजे चांदी आणि प्रशस्त (उत्तम) रूप।

Verse 33

दुरोदरो द्यूतकारे पणे द्यूते दुरोदरं महारण्ये दुर्गपथे कान्तारः पुन्नपुंसकं

“दुरोदर” हा शब्द जुगारी, पण (दाव) आणि जुगार—या अर्थांनी वापरला जातो. “कान्तार” म्हणजे महान अरण्य व दुर्गम पथ; हा शब्द पुल्लिंग व नपुंसकलिंग—दोन्हींत येतो।

Verse 34

यमानिलेन्द्रचन्द्रार्कविष्णुसिंहादिके हरिः दरो ऽस्त्रियां भये श्वभ्रे जठरः कठिने ऽपि च

यम, वायू, इंद्र, चंद्र, सूर्य, विष्णू, सिंह इत्यादी संदर्भांत तो “हरि” म्हणून ओळखला जातो. ‘स्त्री नाही’ म्हणजे पुरुष या अर्थी तो “दर”; भय व खोल खड्डा/दरीत “जठर”; तसेच ‘कठीण/अडिग’ अर्थीही हा शब्द वापरला जातो.

Verse 35

उदारो दातृमहतोरितरस्त्वन्यनीचयोः चूडा किरीटं केशाश् च संयता मौलयस्त्रयः

उदार पुरुष हा महान दाता म्हणून ओळखला जातो; याच्या विरुद्ध स्वभाव नीच व अधम लोकांत दिसतो. शिरोभूषणाचे तीन प्रकार—चूडा (शिखा/जटा), किरीट (मुकुट), आणि संयत केश (बांधलेले/सावरलेले केस)।

Verse 36

बलिः करोपहारादौ सैन्यस्थैर् यादिके बलं स्त्रीकटीवस्त्रबन्धे ऽपि नीवी परिपणे ऽपि च

‘बली’ हा शब्द कर/खाजणा किंवा हाताने अर्पिलेल्या भेट-उपहाराच्या अर्थी येतो; आणि ‘बल’ हे सैन्याची शक्ती व संबंधित अर्थी. ‘नीवी’ स्त्रीच्या कटीवस्त्राच्या गाठी/कमरबंधासाठी, तसेच जुगारातील पैज/दाव यासाठीही वापरला जातो.

Verse 37

शुक्रले मूषिके श्रेष्ठे सुकृते वृषभे वृषः द्यूताक्षे सारिफलके ऽप्याकर्षो ऽथाक्षमिन्द्रिये

‘वृषः’ हा शब्द कामी पुरुष, उंदीर, श्रेष्ठ, सुकृत (पुण्यकर्म) आणि वृषभ—या अर्थांनी वापरला जातो. ‘आकर्षः’ जुगारातील पासा तसेच सारी-फळाचे बीज यासाठीही; आणि ‘अक्षम्’ हे इंद्रिय (ज्ञानेंद्रिय) दर्शवते.

Verse 38

ना द्यूताङ्गे च कर्षे च व्यवहारे कलिद्रुमे ऊष्णीषः स्यात् किरीटादौ कर्षूः कुल्याभिधायिनी

द्यूत-परिभाषेत, ‘कर्ष’ या मापात, तसेच व्यवहार/न्यायप्रयोगात ‘कली’ हा शब्द येतो; आणि ‘कलिद्रुम’ (एक वृक्ष) यासाठीही. शिरोभूषणांत ‘ऊष्णीष’ म्हणजे पगडी किंवा किरीट इत्यादी. ‘कर्षू’ हा शब्द लहान कालवा/कुल्या दर्शवितो.

Verse 39

प्रत्यक्षे ऽधिकृते ऽध्यक्षः सूर्यवह्नी विभावसू शृङ्गारादौ विषे वीर्ये गुणे रागे द्रवे रसः

प्रत्यक्ष ज्ञानाच्या क्षेत्रात अधिष्ठाता ‘अध्यक्ष’ म्हणून ओळखला जातो; सूर्य व अग्नी यांना ‘विभावसु’ असेही म्हणतात. शृंगारादि रसांमध्ये याला ‘रस’ म्हणतात; विषात ‘वीर्य’ (प्रभावशक्ती); गुणात ‘गुण’; रंजन/आसक्तीत ‘राग’; आणि द्रव पदार्थात ‘द्रव/रस’ असे म्हणतात.

Verse 40

तेजःपुरीषयोर्वर्च आगः पापापराधयोः छन्दः पद्ये ऽभिलासे च साधीयान् साधुवाढयोः व्यूहो वृन्दे ऽप्यहिर्वृत्रे ऽप्यग्नीन्द्वर्कास्तमोनुदः

‘वर्चस्’ हा शब्द तेज तसेच मल—दोन्ही अर्थांनी येतो; ‘आगस्’ पाप आणि अपराध—दोन्हींसाठी. ‘छन्दस्’ छंदोबद्ध पद्य व अभिलाषा—या अर्थांनीही. ‘साधीयान्’ श्रेष्ठ तसेच साधु-वृद्धि/कल्याणवर्धक—असा द्वयर्थी. ‘व्यूह’ म्हणजे समूह/वृंद; ‘अहि’ म्हणजे वृत्र. ‘अग्नि-इंद्र-अर्क’ हे तमोनुद (अंधकारनाशक) आहेत.