Prakarana 4

Verse 62 (दोहा/सोरठा)

मै पुनि निज गुर सन सुनी कथा सो सूकरखेत। समुझी नहि तसि बालपन तब अति रहेउँ अचेत।।30(क)।। श्रोता बकता ग्याननिधि कथा राम कै गूढ़। किमि समुझौं मै जीव जड़ कलि मल ग्रसित बिमूढ़।।30(ख)।।

maiṁ puni nija gur sana sunī kathā so sūkara-kheta | samujhī nahi tasi bālapana taba ati raheũṁ acet ||30(k)|| śrotā bakatā gyāna-nidhi kathā rāma kai gūṛha | kimi samujhauṁ maiṁ jīva jaṛa kali mala grasita bimūṛha ||30(kh)||

വീണ്ടും, എന്റെ സ്വന്തം ഗുരുവിൽ നിന്നു തന്നേ ആ കഥ ഞാൻ കേട്ടു—സൂകരഖേത്രത്തിൽ. എന്നാൽ ബാല്യത്തിലെ എന്റെ ബാലബുദ്ധിക്ക് അതിന്റെ മർമ്മം പിടികിട്ടിയില്ല; അതിനാൽ ഞാൻ അത്യന്തം അജാഗ്രതയിൽ തന്നെ നിലകൊണ്ടു. ശ്രോതാവും വക്താവും—ഇരുവരും ജ്ഞാനനിധികളായിരുന്നു; വിഷയമോ രാമകഥ—അഗാധം. കലിയുഗത്തിന്റെ മലിനതയിൽ മൂടപ്പെട്ടും ഭ്രമിതനായും ഉള്ള മന്ദബുദ്ധിയായ ഞാൻ അതെങ്ങനെ ഗ്രഹിക്കും?

Verse 63 (चौपाई)

तदपि कही गुर बारहिं बारा। समुझि परी कछु मति अनुसारा।। भाषाबद्ध करबि मैं सोई। मोरें मन प्रबोध जेहिं होई।। जस कछु बुधि बिबेक बल मेरें। तस कहिहउँ हियँ हरि के प्रेरें।। निज संदेह मोह भ्रम हरनी। करउँ कथा भव सरिता तरनी।। बुध बिश्राम सकल जन रंजनि। रामकथा कलि कलुष बिभंजनि।। रामकथा कलि पंनग भरनी। पुनि बिबेक पावक कहुँ अरनी।। रामकथा कलि कामद गाई। सुजन सजीवनि मूरि सुहाई।। सोइ बसुधातल सुधा तरंगिनि। भय भंजनि भ्रम भेक भुअंगिनि।। असुर सेन सम नरक निकंदिनि। साधु बिबुध कुल हित गिरिनंदिनि।। संत समाज पयोधि रमा सी। बिस्व भार भर अचल छमा सी।। जम गन मुहँ मसि जग जमुना सी। जीवन मुकुति हेतु जनु कासी।। रामहि प्रिय पावनि तुलसी सी। तुलसिदास हित हियँ हुलसी सी।। सिवप्रय मेकल सैल सुता सी। सकल सिद्धि सुख संपति रासी।। सदगुन सुरगन अंब अदिति सी। रघुबर भगति प्रेम परमिति सी।।

tadapi kahī gur bārahiṃ bāra | samujhi parī kachu mati anusārā || bhāṣā-baddha karabi maiṃ soī | moreṃ mana prabodha jehiṃ hoī || jasa kachu budhi bibeka bala mereṃ | tasa kahihauṃ hiyaṃ hari ke prerēṃ || nija saṃdeha moha bhrama haranī | karauṃ kathā bhava saritā taranī || budha bisrāma sakala jana raṃjanī | rāmakathā kali kaluṣa bibhaṃjanī || rāmakathā kali paṃnaga bharanī | puni bibeka pāvaka kahuṃ aranī || rāmakathā kali kāmada gāī | sujana sajīvanī mūri suhāī || soi basudhātala sudhā taraṃginī | bhaya bhaṃjanī bhrama bheka bhuaṃginī || asura sena sama naraka nikaṃdinī | sādhu bibudha kula hita girinaṃdinī || saṃta samāja payodhi ramā sī | bisva bhāra bhara acala chamā sī || jama gana muhaṃ masi jaga jamunā sī | jīvana mukuti hetu janu kāsī || rāmahi priya pāvani tulasī sī | tulasīdāsa hita hiyaṃ hulasī sī || sivapraya mekala saila sutā sī | sakala siddhi sukha saṃpati rāsī || sadaguna suragana aṃba aditi sī | raghubara bhagati prema paramiti sī ||

എന്നിരുന്നാലും, ഞാൻ എന്റെ ഗുരുവിന്റെ ആജ്ഞയാൽ ഇത് പന്ത്രണ്ട് തവണ പറഞ്ഞിട്ടുണ്ട്, എന്റെ ബുദ്ധിക്കനുസരിച്ച് ഇത് മനസ്സിലാക്കിയിട്ടുണ്ട്. ആ തന്നെ കഥ ഞാൻ ഇപ്പോൾ നാട്ടുഭാഷയിൽ ബന്ധിക്കും, അതിലൂടെ എന്റെ ഹൃദയം ഉണർത്തപ്പെടട്ടെ. എന്റെ ബുദ്ധി, വിവേകം, ശക്തി എന്നിവ അനുവദിക്കുന്നത്രയും, ഞാൻ അത് വിവരിക്കും, ഹരിയുടെ പ്രേരണയാൽ ഹൃദയത്തിൽ നിന്ന്. എന്റെ സ്വന്തം സംശയം, മോഹം, ഭ്രമം എന്നിവ നീക്കുന്ന ഈ കഥ ഞാൻ രചിക്കട്ടെ, സംസാരനദി കടക്കുന്ന തോണി. ഇത് ജ്ഞാനികൾക്ക് വിശ്രമവും എല്ലാവർക്കും ആനന്ദവുമാണ്; രാമകഥ കലിയുഗത്തിന്റെ മലിനീകരണത്തെ തകർക്കുന്നു. ഇത് കലിയുടെ വിഷത്തിന് വേണ്ടിയുള്ള സർപ്പനാശിനിയാണ്, വിവേകത്തിന്റെ അഗ്നി കത്തിക്കുന്ന അരണിയും. ഇത് കലിയുഗത്തിലെ കല്പവൃക്ഷമാണ്, നല്ലവർക്ക് ജീവദായിനിയായ ഔഷധം, സൗന്ദര്യത്തിന്റെ രത്നം. ഇത് ഭൂമിയിൽ അമൃതത്തിന്റെ തരംഗങ്ങളായി ഒഴുകുന്നു; ഇത് ഭയത്തെ തകർക്കുകയും ഭ്രമത്തിന്റെ തവളകളെയും സർപ്പങ്ങളെയും നീക്കുകയും ചെയ്യുന്നു. ഇത് ശത്രുസേനയെപ്പോലെ നരകത്തെ വേരോടെ പിഴുതെറിയുന്നു; ഇത് സന്തുകൾക്കും ദേവഗണങ്ങൾക്കും ഹിതകാരിയാണ്, പർവ്വതപുത്രിയെപ്പോലെ. ഇത് സന്തുക്കളുടെ സമുദ്രസംഘത്തെപ്പോലെയും ലക്ഷ്മിയെപ്പോലെയുമാണ്; ലോകഭാരം വഹിക്കുന്ന സ്ഥിരമായ ക്ഷമയെപ്പോലെ. ഇത് യമസേനയുടെ വായ അടയ്ക്കുന്ന യമുനയെപ്പോലെയാണ്; കാശിയെപ്പോലെ, ഇത് ജീവന്റെയും മോക്ഷത്തിന്റെയും കാരണമാണ്. ഇത് തുളസിയെപ്പോലെ രാമന് പ്രിയവും പവിത്രവുമാണ്; ഇത് തുളസീദാസിന്റെ ഹൃദയത്തെ അദ്ദേഹത്തിന്റെ ക്ഷേമത്തിനായി സന്തോഷിപ്പിക്കുന്നു. ശിവന് പ്രിയമായ നർമ്മദയെപ്പോലെ, മേകലയുടെ പുത്രിയെപ്പോലെ, ഇത് എല്ലാ സിദ്ധികളുടെയും സന്തോഷത്തിന്റെയും സമ്പത്തിന്റെയും രാശിയാണ്. ദേവന്മാരുടെയും ഗുണങ്ങളുടെയും മാതാവായ അദിതിയെപ്പോലെ, ഇത് രഘുവരനോടുള്ള ഭക്തിയുടെയും സ്നേഹത്തിന്റെയും പരമമായ അളവാണ്.

Verse 64 (दोहा/सोरठा)

राम कथा मंदाकिनी चित्रकूट चित चारु। तुलसी सुभग सनेह बन सिय रघुबीर बिहारु।।31।।

rāma kathā mandākinī citrakūṭa cita cāru | tulasī subhaga saneha bana siya raghubīra bihāru ||31||

രാമകഥ മന്ദാകിനിയാണ്—ചിത്രകൂടംപോലെ തന്നെ ഹൃദയത്തെ പാവനവും മനോഹരവും ആക്കുന്നവൾ. തുളസി പറയുന്നു: സീതയും മഹാവീരനായ രഘുബീരനും വിഹരിക്കുന്ന কোমലപ്രേമത്തിന്റെ ആ വനഭൂമി ധന്യമാണ്.

Verse 65 (दोहा/सोरठा)

कुपथ कुतरक कुचालि कलि कपट दंभ पाषंड। दहन राम गुन ग्राम जिमि इंधन अनल प्रचंड।।32(क)।। रामचरित राकेस कर सरिस सुखद सब काहु। सज्जन कुमुद चकोर चित हित बिसेषि बड़ लाहु।।32(ख)।।

kupatha kutaraka kucāli kali kapaṭa daṁbha pāṣaṇḍa | dahana rāma guna grāma jimi indhana anala pracaṇḍa ||32(ka)|| rāmacarita rākesa kara sarisa sukhada saba kāhu | sajjana kumuda cakora cita hita bisēṣi baṛa lāhu ||32(kha)||

ദുഷ്പഥം, വക്രവാദം, ദുഷ്ടാചാരം—കലിയുടേതായ കപടത, ദംഭം, പാഷണ്ഡപ്രദർശനം എന്നീ സന്തതി— ശ്രീരാമന്റെ സമുച്ചിതമായ ഗുണമഹിമകൾ കഠിനാഗ്നി ഇന്ധനം ദഹിപ്പിക്കുന്നതുപോലെ അവയെ ചാരമാക്കുന്നു. രാമന്റെ പാവനചരിതം ചന്ദ്രനെപ്പോലെ സർവർക്കും ആനന്ദദായകമാണ്; എന്നാൽ സജ്ജനഹൃദയങ്ങൾക്ക്—രാത്രിക്കമലത്തിനും ചകോരത്തിനും പോലെ—അതിൽ നിന്ന് പ്രത്യേകവും അതിശയകരവുമായ ലാഭം ലഭിക്കുന്നു.

Verse 66 (चौपाई)

कीन्हि प्रस्न जेहि भाँति भवानी। जेहि बिधि संकर कहा बखानी।। सो सब हेतु कहब मैं गाई। कथाप्रबंध बिचित्र बनाई।। जेहि यह कथा सुनी नहिं होई। जनि आचरजु करैं सुनि सोई।। कथा अलौकिक सुनहिं जे ग्यानी। नहिं आचरजु करहिं अस जानी।। रामकथा कै मिति जग नाहीं। असि प्रतीति तिन्ह के मन माहीं।। नाना भाँति राम अवतारा। रामायन सत कोटि अपारा।। कलपभेद हरिचरित सुहाए। भाँति अनेक मुनीसन्ह गाए।। करिअ न संसय अस उर आनी। सुनिअ कथा सारद रति मानी।।

kīnhi prasna jehi bhā̃ti bhavānī | jehi bidhi saṅkara kahā bakhānī || so saba hetu kahaba maĩ gāī | kathāprabandha bicitra banāī || jehi yaha kathā sunī nahĩ hoī | jani ācaraju karaĩ suni soī || kathā alaukika sunahĩ je gyānī | nahĩ ācaraju karahĩ asa jānī || rāmakathā kai miti jaga nāhī̃ | asi pratīti tinh ke mana māhī̃ || nānā bhā̃ti rāma avatārā | rāmāyana sata koṭi apārā || kalpabheda haricarita suhāe | bhā̃ti aneka munīsanha gāe || kari'a na saṃsaya asa ura ānī | suni'a kathā sārad rati mānī ||

ഭവാനി ചോദിച്ച രീതിയിൽ, ശങ്കരൻ ഉത്തരം നൽകി വിവരിച്ച രീതിയിൽ, ആ സകല കാരണങ്ങളും ഞാൻ ഇനി ഗാനമായി പാടുന്നു, അത്ഭുതകരമായ ആഖ്യാനമായി രൂപപ്പെടുത്തുന്നു. ഇതിനു മുമ്പ് ഈ കഥ കേൾക്കാത്തവർ കേൾക്കുമ്പോൾ അത്ഭുതപ്പെടരുത്. ജ്ഞാനികൾ ഈ ലൗകികേതര കഥ കേൾക്കുമ്പോൾ അത്ഭുതപ്പെടുന്നില്ല, അത് അങ്ങനെയാണെന്ന് അറിയുന്നു. രാമന്റെ കഥയ്ക്ക് ലോകത്ത് അളവില്ല; അവരുടെ ഹൃദയത്തിൽ അത്തരമൊരു വിശ്വാസമാണ്. പലവിധത്തിൽ രാമാവതാരങ്ങൾ ഉണ്ട്; രാമായണങ്ങൾ എണ്ണമറ്റവയാണ്, നൂറു കോടികൾ, അനന്തം. വ്യത്യസ്ത കൽപ്പങ്ങളിൽ ഹരിയുടെ കൃത്യങ്ങൾ പല രൂപത്തിൽ പ്രത്യക്ഷപ്പെടുന്നു; മുനിമാർ പല വിധത്തിൽ അവ പാടിയിട്ടുണ്ട്. അതിനാൽ, ഇത് ഹൃദയത്തിൽ സൂക്ഷിച്ചുകൊണ്ട് സംശയം വെക്കരുത്: ശാരദയെപ്പോലെ പ്രിയമെന്ന് കരുതി ഈ കഥ കേൾക്കുക.

Verse 67 (दोहा/सोरठा)

राम अनंत अनंत गुन अमित कथा बिस्तार। सुनि आचरजु न मानिहहिं जिन्ह कें बिमल बिचार।।33।।

rāma ananta ananta guna amita kathā bistāra | suni ācaraju na mānihahiṃ jinh keṃ bimala bicāra ||33||

രാമൻ അനന്തൻ; അവന്റെ ഗുണങ്ങളും അനന്തം; അവന്റെ പാവനകഥയുടെ വ്യാപ്തി അളവറ്റത്. അതു കേൾക്കുമ്പോൾ, വിവേകം നിർമലമായവർ അത്ഭുതത്തിൽ വീഴുന്നില്ല—അവരുടെ ചിന്ത തെളിമയിൽ സ്ഥിരപ്പെടുന്നതിനാൽ.

Verse 68 (चौपाई)

एहि बिधि सब संसय करि दूरी। सिर धरि गुर पद पंकज धूरी।। पुनि सबही बिनवउँ कर जोरी। करत कथा जेहिं लाग न खोरी।। सादर सिवहि नाइ अब माथा। बरनउँ बिसद राम गुन गाथा।। संबत सोरह सै एकतीसा। करउँ कथा हरि पद धरि सीसा।। नौमी भौम बार मधु मासा। अवधपुरीं यह चरित प्रकासा।। जेहि दिन राम जनम श्रुति गावहिं। तीरथ सकल तहाँ चलि आवहिं।। असुर नाग खग नर मुनि देवा। आइ करहिं रघुनायक सेवा।। जन्म महोत्सव रचहिं सुजाना। करहिं राम कल कीरति गाना।।

ehi bidhi saba saṁsaya kari dūrī | sira dhari guru pada paṅkaja dhūrī || puni sabahī binavaüṁ kara jorī | karata kathā jehiṁ lāga na khorī || sādara sivahi nāi aba māthā | barnaüṁ bisada rāma guna gāthā || saṁbata soraha sai ekatīsā | karaüṁ kathā hari pada dhari sīsā || naumī bhauma bāra madhu māsā | avadhapurīṁ yaha carita prakāsā || jehi dina rāma janama śruti gāvahiṁ | tīratha sakala tahāṁ cali āvahiṁ || asura nāga khaga nara muni devā | āi karahiṁ raghunāyaka sevā || janma mahotsava racahiṁ sujānā | karahiṁ rāma kala kīrati gānā ||

അങ്ങനെ ഞാൻ എല്ലാ സംശയവും അകറ്റി, എന്റെ ഗുരുവിന്റെ താമരപ്പാദങ്ങളുടെ പൊടി തലയിൽ വെച്ചുകൊണ്ട്, വീണ്ടും ഞാൻ എല്ലാവരോടും കൈകൂപ്പി പ്രാർത്ഥിക്കുന്നു: ഈ പുണ്യ കഥയിൽ ഏർപ്പെടുന്നവർക്ക് ഒരു കുറവും നഷ്ടവും ഉണ്ടാകരുത്. ഇനി ശിവന് ആദരപൂർവ്വം തല കുനിച്ചുകൊണ്ട്, രാമന്റെ ഗുണങ്ങളുടെ നിഷ്കളങ്കമായ കഥ ഞാൻ പറയുന്നു. സംവത്സരം പതിനാറു നൂറ്റി മുപ്പത്തി ഒന്ന് (സംവത്ത്), ഹരിയുടെ പാദങ്ങൾ തലയിൽ വെച്ചുകൊണ്ട് ഈ ആഖ്യാനം ഞാൻ ആരംഭിക്കുന്നു. ഒമ്പതാം ദിവസം, ചൊവ്വാഴ്ച, മധു മാസത്തിൽ, അയോദ്ധ്യയിൽ ഈ പുണ്യ ചരിത്രം പ്രകാശിച്ചു. വേദങ്ങൾ രാമന്റെ ജനനത്തെക്കുറിച്ച് പാടുന്ന ദിവസം, എല്ലാ തീർത്ഥസ്ഥലങ്ങളും അവിടേക്ക് തീർഥാടനത്തിന് വരുന്നു; അസുരന്മാർ, സർപ്പങ്ങൾ, പക്ഷികൾ, മനുഷ്യർ, മുനിമാർ, ദേവന്മാർ എത്തി രഘുനാഥന് സേവ ചെയ്യുന്നു; ജ്ഞാനികൾ ജന്മ മഹോത്സവം ആഘോഷിക്കുകയും രാമന്റെ നിഷ്കളങ്കമായ കീർത്തി പാടുകയും ചെയ്യുന്നു.

Verse 69 (दोहा/सोरठा)

मज्जहि सज्जन बृंद बहु पावन सरजू नीर। जपहिं राम धरि ध्यान उर सुंदर स्याम सरीर।।34।।

majjahi sajjana bṛnda bahu pāvana sarajū nīra | japahiṃ rāma dhari dhyāna ura sundara syāma sarīra ||34||

പുണ്യശീലികളുടെ അനേകം സംഘങ്ങൾ സരയൂവിന്റെ പാവനജലത്തിൽ മുങ്ങി സ്നാനം ചെയ്യുന്നു; പിന്നെ ഹൃദയം ധ്യാനത്തിൽ ഏകാഗ്രമാക്കി, രാമനാമം ജപിക്കുന്നു—അവന്റെ ശ്യാമളസുന്ദര രൂപത്തെ ധ്യാനിച്ചുകൊണ്ട്.

Verse 70 (चौपाई)

दरस परस मज्जन अरु पाना। हरइ पाप कह बेद पुराना।। नदी पुनीत अमित महिमा अति। कहि न सकइ सारद बिमलमति।। राम धामदा पुरी सुहावनि। लोक समस्त बिदित अति पावनि।। चारि खानि जग जीव अपारा। अवध तजे तनु नहि संसारा।। सब बिधि पुरी मनोहर जानी। सकल सिद्धिप्रद मंगल खानी।। बिमल कथा कर कीन्ह अरंभा। सुनत नसाहिं काम मद दंभा।। रामचरितमानस एहि नामा। सुनत श्रवन पाइअ बिश्रामा।। मन करि विषय अनल बन जरई। होइ सुखी जौ एहिं सर परई।। रामचरितमानस मुनि भावन। बिरचेउ संभु सुहावन पावन।। त्रिबिध दोष दुख दारिद दावन। कलि कुचालि कुलि कलुष नसावन।। रचि महेस निज मानस राखा। पाइ सुसमउ सिवा सन भाषा।। तातें रामचरितमानस बर। धरेउ नाम हियँ हेरि हरषि हर।। कहउँ कथा सोइ सुखद सुहाई। सादर सुनहु सुजन मन लाई।।

darasa parasa majjana aru pānā | harai pāpa kaha beda purānā || nadī punīta amita mahimā ati | kahi na sakai sārad bimalamati || rāma dhāmadā purī suhāvani | loka samasta bidita ati pāvani || cāri khāni jaga jīva apārā | avadha taje tanu nahiṁ saṁsārā || saba bidhi purī manohara jānī | sakala siddhiprada maṅgala khānī || bimala kathā kara kīnha araṁbhā | sunata nasāhiṁ kāma mada daṁbhā || rāmacaritamānasa ehi nāmā | sunata śravaṇa pāia biśrāmā || mana kari viṣaya anala bana jarī | hoi sukhī jau ehiṁ sara parī || rāmacaritamānasa muni bhāvana | biraceu saṁbhu suhāvana pāvana || tribidha doṣa dukha dārida dāvana | kali kucāli kuli kaluṣa nasāvana || raci mahesa nija mānasa rākhā | pāi susamau sivā sana bhāṣā || tāteṁ rāmacaritamānasa bara | dhareu nāma hiyaṁ heri haraṣi hara || kahauṁ kathā soi sukhada suhāī | sādara sunahu sujana mana lāī ||

അതിനെ കാണുക, തൊടുക, സ്നാനം ചെയ്യുക, കുടിക്കുക എന്നിവ വേദങ്ങളും പുരാണങ്ങളും പറയുന്നു, പാപം നീക്കുന്നു. ഏറ്റവും പുണ്യമായ നദി, അളവറ്റ മഹത്വമുള്ളത്: സരസ്വതിക്ക് പോലും നിഷ്കളങ്കമായ ബുദ്ധിയുണ്ടെങ്കിലും അതിന്റെ മഹത്വം പൂർണ്ണമായി പറയാൻ കഴിയില്ല. രാമന്റെ വാസസ്ഥലം നൽകുന്ന നഗരം മനോഹരമാണ്; എല്ലാ ലോകങ്ങളിലും പ്രസിദ്ധം, അത്യന്തം പവിത്രം. നാലു തരം ജനനങ്ങളിലുള്ള എണ്ണമറ്റ ജീവികൾ, അയോദ്ധ്യ വിട്ട് ശരീരം ഉപേക്ഷിക്കുന്നവർ ആരും വീണ്ടും സംസാരചക്രത്തിലേക്ക് മടങ്ങുന്നില്ല. എല്ലാ വിധത്തിലും ആ നഗരം മനോഹരമാണെന്ന് അറിയുക, മംഗളത്തിന്റെ ഖനി, എല്ലാ സിദ്ധികളും നൽകുന്നത്. ഈ നിഷ്കളങ്കമായ കഥ ഞാൻ ആരംഭിച്ചിരിക്കുന്നു; കേൾക്കുമ്പോൾ കാമം, ലഹരി, കപടത എന്നിവ നശിക്കുന്നു. രാമചരിതമാനസം എന്നാണ് ഇതിന്റെ പേര്; ചെവികൊണ്ട് കേൾക്കുമ്പോൾ വിശ്രമം ലഭിക്കുന്നു. ഇന്ദ്രിയവിഷയങ്ങളുടെ അഗ്നിയാൽ കത്തിച്ച മനസ്സ് ഈ തടാകത്തിൽ വീഴുന്നെങ്കിൽ സന്തോഷവാനാകുന്നു. മുനിമാർക്ക് പ്രിയമായ ഈ രാമചരിതമാനസം ശംഭു രചിച്ചു, മനോഹരവും പവിത്രവുമാണ്. മൂന്നു തരം ദോഷങ്ങൾ, ദുഃഖങ്ങൾ, ദാരിദ്ര്യം എന്നിവയുടെ വനാഗ്നിയെ ശമിപ്പിക്കുന്നു; കലിയുടെ വക്രമാർഗ്ഗത്തിൽ ഉണ്ടാകുന്ന മാലിന്യത്തെ നശിപ്പിക്കുന്നു. മഹേശൻ അത് രചിച്ച് സ്വന്തം മനസ്സിൽ സൂക്ഷിച്ചു; ഉചിതമായ സമയം കണ്ടെത്തി ശിവയ്ക്ക് ചേരുന്ന ഭാഷയിൽ അത് പറഞ്ഞു. അതിനാൽ അദ്ദേഹം അതിന് രാമചരിതമാനസം എന്ന് പേരിട്ടു, ഹരി അത് കണ്ട് ഹൃദയത്തിൽ ആനന്ദിച്ചു. ഞാൻ ആ കഥ പറയുന്നു, സന്തോഷദായകവും ഹിതകരവുമായത്: ആദരവോടെ കേൾക്കൂ, സജ്ജനരേ, മനസ്സ് ലയിപ്പിച്ചുകൊണ്ട്.

Verse 71 (दोहा/सोरठा)

जस मानस जेहि बिधि भयउ जग प्रचार जेहि हेतु। अब सोइ कहउँ प्रसंग सब सुमिरि उमा बृषकेतु।।35।।

jasa mānasa jehi bidhi bhayu jaga pracāra jehi hetu | aba soi kahauṁ prasaṅga saba sumiri umā bṛṣaketu ||35||

ഈ മാനസം എങ്ങനെ ഉദ്ഭവിച്ചു, ഏതു കാരണത്താൽ ലോകമൊട്ടാകെ പരന്നു—ഉമയെയും വൃഷകേതുവായ (ശിവനെയും) സ്മരിച്ചുകൊണ്ട്, ആ കഥ തന്നെയാണ് ഇനി ഞാൻ വിവരണം ചെയ്യുന്നത്.

Verse 72 (चौपाई)

संभु प्रसाद सुमति हियँ हुलसी। रामचरितमानस कबि तुलसी।। करइ मनोहर मति अनुहारी। सुजन सुचित सुनि लेहु सुधारी।। सुमति भूमि थल हृदय अगाधू। बेद पुरान उदधि घन साधू।। बरषहिं राम सुजस बर बारी। मधुर मनोहर मंगलकारी।। लीला सगुन जो कहहिं बखानी। सोइ स्वच्छता करइ मल हानी।। प्रेम भगति जो बरनि न जाई। सोइ मधुरता सुसीतलताई।। सो जल सुकृत सालि हित होई। राम भगत जन जीवन सोई।। मेधा महि गत सो जल पावन। सकिलि श्रवन मग चलेउ सुहावन।। भरेउ सुमानस सुथल थिराना। सुखद सीत रुचि चारु चिराना।।

Śambhu prasāda sumati hiyaṁ hulasī. Rāmacaritamānasa kabi Tulasī.. Karai manohara mati anuhārī. Sujana sucita suni lehu sudhārī.. Sumati bhūmi thala hṛdaya agādhū. Beda purāna udadhi ghana sādhū.. Baraṣahiṁ Rāma sujasa bara bārī. Madhura manohara maṅgalakārī.. Līlā saguṇa jo kahahiṁ bakhānī. Soi svacchatā karai mala-hānī.. Prema bhagati jo barani na jāī. Soi madhuratā su-sītalatāī.. So jala sukṛta sāli hita hoī. Rāma bhagata jana jīvana soī.. Medhā mahi-gata so jala pāvana. Sakili śravaṇa maga caleu suhāvana.. Bhareu su-mānasa su-thala thirānā. Sukhada sīta ruci cāru cirānā..

ശംഭുവിന്റെ കൃപയാൽ എന്റെ ഹൃദയത്തിലെ നല്ല ബുദ്ധി വിരിഞ്ഞു; അങ്ങനെ കവി തുളസീദാസ് രാമന്റെ കൃത്യങ്ങളുടെ തടാകം നിർമ്മിക്കുന്നു. നിഷ്കളങ്കമനസ്കരും സജ്ജനരും അത് കേൾക്കട്ടെ, ശരിയായി തിരുത്തിക്കൊള്ളട്ടെ. നല്ല ഉപദേശം അതിന്റെ ആഴവും അളവറ്റതുമായ അടിത്തറയാണ്; വേദങ്ങളും പുരാണങ്ങളും അതിന്റെ സമുദ്രം, പുണ്യപുരുഷന്മാർ മഴമേഘങ്ങൾ. അവർ രാമന്റെ മനോഹരമായ കീർത്തിയുടെ ഉത്തമമായ ജലം പകർന്നു തരുന്നു, മധുരം, മനോഹരം, മംഗളകരം. അവന്റെ പ്രകടമായ ലീലകളുടെ ആഖ്യാനങ്ങൾ സ്പഷ്ടത നൽകുകയും മാലിന്യം കഴുകിക്കളയുകയും ചെയ്യുന്നു. ആ പ്രേമനിർഭരമായ ഭക്തി, പൂർണ്ണമായി വിവരിക്കാൻ കഴിയാത്തത്, മധുരതയും തണുപ്പുള്ള സമാധാനവും നൽകുന്നു. ആ ജലം പുണ്യത്തിന്റെ നെൽവിളയായി മാറുന്നു; അത് രാമന്റെ ഭക്തരുടെ ജീവൻ തന്നെയാണ്. ബുദ്ധിയുടെ മണ്ണിൽ ഇറങ്ങിച്ചെന്ന ആ പുണ്യജലം കേൾക്കുന്നതിന്റെ എല്ലാ പാതയും മനോഹരമാക്കുന്നു; നല്ല മാനസം നിറഞ്ഞ് ഉറച്ചുനിൽക്കുന്നു, സന്തോഷദായകം, തണുത്ത, എന്നും മനോഹരമായ ആകർഷണം.

Verse 73 (दोहा/सोरठा)

सुठि सुंदर संबाद बर बिरचे बुद्धि बिचारि। तेइ एहि पावन सुभग सर घाट मनोहर चारि।।36।।

suṭhi sundara saṃbāda bara birace buddhi bicāri | tei ehi pāvana subhaga sara ghāṭa manohara cāri ||36||

വിവേകബുദ്ധിയോടെ ഞാൻ അത്യന്തം മനോഹരവും ശ്രേഷ്ഠവുമായ സംവാദങ്ങൾ രൂപപ്പെടുത്തി; അതുകൊണ്ട് ഈ പുണ്യവും മംഗളകരവുമായ സരോവരത്തിൽ ഞാൻ നാലു മനോഹര ഘാട്ടുകൾ (തീരപ്പടികൾ) സ്ഥാപിച്ചു.

Verse 74 (दोहा/सोरठा)

पुलक बाटिका बाग बन सुख सुबिहंग बिहारु। माली सुमन सनेह जल सींचत लोचन चारु।।37।।

pulaka bāṭikā bāga bana sukha su-bihaṅga bihāru | mālī sumana saneha jala sīñcata locana cāru ||37||

ആനന്ദോന്മാദത്തിൽ ഉദ്യാനവും കുഞ്ജവും വനവും ആഹ്ലാദരാജ്യമായി മാറി; സുന്ദര പക്ഷികൾ കളിച്ചുല്ലസിച്ച് സഞ്ചരിച്ചു. മാലി പോലെ കാമദേവൻ കണ്ണുകളുടെ മനോഹരമായ ഈർപ്പത്തോടെ പുഷ്പങ്ങളെ നനച്ചു.

Verse 75 (चौपाई)

जे गावहिं यह चरित सँभारे। तेइ एहि ताल चतुर रखवारे।। सदा सुनहिं सादर नर नारी। तेइ सुरबर मानस अधिकारी।। अति खल जे बिषई बग कागा। एहिं सर निकट न जाहिं अभागा।। संबुक भेक सेवार समाना। इहाँ न बिषय कथा रस नाना।। तेहि कारन आवत हियँ हारे। कामी काक बलाक बिचारे।। आवत एहिं सर अति कठिनाई। राम कृपा बिनु आइ न जाई।। कठिन कुसंग कुपंथ कराला। तिन्ह के बचन बाघ हरि ब्याला।। गृह कारज नाना जंजाला। ते अति दुर्गम सैल बिसाला।। बन बहु बिषम मोह मद माना। नदीं कुतर्क भयंकर नाना।।

je gāvahiṃ yaha carita saṁbhāre | tei ehi tāla catura rakhavāre || sadā sunahiṃ sādara nara nārī | tei surabara mānasa adhikārī || ati khala je biṣaī baga kāgā | ehiṃ sara nikaṭa na jāhiṃ abhāgā || saṃbuka bheka sevāra samānā | ihāṁ na biṣaya kathā rasa nānā || tehi kārana āvata hiyaṁ hāre | kāmī kāka balāka bicāre || āvata ehiṃ sara ati kaṭhināī | rāma kṛpā binu āi na jāī || kaṭhina kusaṅga kupantha karālā | tinh ke bacana bāgha hari byālā || gṛha kāraja nānā jañjālā | te ati durgama saila bisālā || bana bahu biṣama moha mada mānā | nadīṃ kutarka bhayaṅkara nānā ||

ആദരവോടെ ഈ പുണ്യ കഥ പാടുന്നവർ, അവർ ഈ തടാകത്തിന്റെ നാല് ജ്ഞാനികളായ കാവൽക്കാരാണ്. ആദരവോടെ എപ്പോഴും കേൾക്കുന്ന പുരുഷന്മാരും സ്ത്രീകളും, അവർ മാത്രമേ മാനസത്തിന്റെ തടാകം അവകാശപ്പെടാൻ യോഗ്യരാകൂ. എന്നാൽ ഇന്ദ്രിയസുഖങ്ങൾക്ക് അടിമപ്പെട്ട ഏറ്റവും നീചർ, കൊക്കുപോലുള്ള കപടന്മാരും കാക്കപോലുള്ള അഴുക്കും, ഭാഗ്യഹീനർ, അവർ ഈ തടാകത്തിനടുത്തുപോലും വരുന്നില്ല. ഞണ്ടുകൾ, തവളകൾ, നിസ്സാര ജലപ്രാണികൾക്ക് ഇവിടെ ലൗകിക സംസാരത്തിന്റെയും ഇന്ദ്രിയകഥകളുടെയും പലതരം രസവും ലഭിക്കുന്നില്ല. അതിനാൽ കാമികൾ, സ്വഭാവത്താൽ കാക്കയും കൊക്കും പോലുള്ളവർ, ഹൃദയം ക്ഷീണിച്ച് വരുന്നു, തിരിഞ്ഞുപോകുന്നു. ഈ തടാകത്തിൽ എത്തുക അത്യന്തം പ്രയാസമാണ്; രാമന്റെ കൃപയില്ലാതെ ആരും വരാൻ കഴിയില്ല, ആരും പ്രവേശിക്കാൻ കഴിയില്ല. ഭീകരമാണ് ദുഷ്ടസഹവാസം, ഭയാനകമാണ് വക്രമാർഗ്ഗം; അവരുടെ വാക്കുകൾ കടുവകളും സിംഹങ്ങളും വിഷസർപ്പങ്ങളുമാണ്. ഗൃഹകൃത്യങ്ങൾ പലതുണ്ട്, കെണികളുടെ വല പോലെ, വലുതും അപ്രാപ്യവുമായ പർവ്വതങ്ങൾ പോലെ. മോഹത്തിന്റെ വനങ്ങൾ പലവിധത്തിൽ അപകടകരമാണ്, അഹങ്കാരവും ലഹരിയും അകത്ത്; ഭയാനകമായ കുതർക്കങ്ങളുടെ നദികൾ എണ്ണമറ്റ രൂപങ്ങളിൽ.

Verse 76 (दोहा/सोरठा)

जे श्रद्धा संबल रहित नहि संतन्ह कर साथ। तिन्ह कहुँ मानस अगम अति जिन्हहि न प्रिय रघुनाथ।।38।।

je śraddhā sambala rahita nahiṁ santanha kara sātha | tinha kahuṁ mānasa agama ati jinhahi na priya raghunātha ||38||

ശ്രദ്ധ എന്ന ആശ്രയം നഷ്ടപ്പെട്ടവരും സത്സംഗം പാലിക്കാത്തവരും—അത്തരംവർക്കു ഈ മാനസം അത്യന്തം ദുർലഭം; രഘുനാഥൻ പ്രിയനല്ലാത്തവർക്കു പോലും അതിലേക്കുള്ള പ്രവേശനം വളരെ പ്രയാസകരമാണ്.

Verse 77 (चौपाई)

जौं करि कष्ट जाइ पुनि कोई। जातहिं नींद जुड़ाई होई।। जड़ता जाड़ बिषम उर लागा। गएहुँ न मज्जन पाव अभागा।। करि न जाइ सर मज्जन पाना। फिरि आवइ समेत अभिमाना।। जौं बहोरि कोउ पूछन आवा। सर निंदा करि ताहि बुझावा।। सकल बिघ्न ब्यापहि नहिं तेही। राम सुकृपाँ बिलोकहिं जेही।। सोइ सादर सर मज्जनु करई। महा घोर त्रयताप न जरई।। ते नर यह सर तजहिं न काऊ। जिन्ह के राम चरन भल भाऊ।। जो नहाइ चह एहिं सर भाई। सो सतसंग करउ मन लाई।। अस मानस मानस चख चाही। भइ कबि बुद्धि बिमल अवगाही।। भयउ हृदयँ आनंद उछाहू। उमगेउ प्रेम प्रमोद प्रबाहू।। चली सुभग कबिता सरिता सो। राम बिमल जस जल भरिता सो।। सरजू नाम सुमंगल मूला। लोक बेद मत मंजुल कूला।। नदी पुनीत सुमानस नंदिनि। कलिमल तृन तरु मूल निकंदिनि।।

jauṁ kari kasṭa jāi puni koī | jātahiṁ nīṁda juṛāī hoī || jaṛatā jāṛa biṣama ura lāgā | gaehuṁ na majjana pāva abhāgā || kari na jāi sara majjanu pānā | phiri āvai sameta abhimānā || jauṁ bahori kou pūchana āvā | sara niṁdā kari tāhi bujhāvā || sakala bighna byāpahi nahiṁ tehī | rāma su-kṛpā̃ bilokahiṁ jehī || soi sādara sara majjanu karaī | mahā ghora traya-tāpa na jaraī || tē nara yaha sara tajahiṁ na kāū | jinha ke rāma carana bhala bhāū || jo nahāi caha ehiṁ sara bhāī | so sat-saṅga karau mana lāī || asa mānasa mānasa cakha cāhī | bhai kavi buddhi bimala avagāhī || bhayau hṛdayaṁ ānaṁda ucchāhū | umageu prema pramoda prabāhū || calī subhaga kabitā saritā so | rāma bimala jasa jala bharitā so || sarajū nāma sumaṅgala mūlā | loka beda mata maṁjula kūlā || nadī punīta su-mānasa naṁdinī | kali-mala tṛna taru mūla nikaṁdinī ||

ആരെങ്കിലും കഷ്ടപ്പെട്ട് അവിടേക്ക് പോകുന്നെങ്കിൽ, അവൻ എത്തുമ്പോൾ തന്നെ ഉറക്കവും തണുപ്പും അവനിൽ വരുന്നു. എന്നാൽ മന്ദതയും കയ്പേറിയ തണുപ്പും ഹൃദയത്തെ അമർത്തുന്നെങ്കിൽ, ഭാഗ്യഹീനൻ പോയിട്ടും പ്രയോജനം നേടുന്നില്ല, അവന് സ്നാനം നടത്താൻ കഴിയുന്നില്ല. തടാകത്തിലെ മുങ്ങൽ നേടാൻ കഴിയാതെ, അവൻ മടങ്ങുന്നു, അഹങ്കാരം ഇപ്പോഴും കൂട്ടിനുണ്ട്. അവൻ വീണ്ടും ചോദിക്കാൻ വരുന്നെങ്കിൽ, തടാകത്തെ തന്നെ കുറ്റപ്പെടുത്തി അവനെ ഉപദേശിക്കുന്നു. എന്നാൽ തടസ്സങ്ങൾ ആ വ്യക്തിയെ ബാധിക്കുന്നില്ല, രാമൻ തന്റെ കൃപയിൽ ആരിലേക്ക് നോക്കുന്നുവോ അവനെ. അവൻ ആദരവോടെ ആ തടാകത്തിൽ സ്നാനം ചെയ്യുന്നു; ഏറ്റവും ഭീകരമായ മൂന്നു തരം പീഡനങ്ങൾ പോലും അവനെ കത്തിക്കില്ല. രാമന്റെ പാദങ്ങളോട് യഥാർത്ഥ സ്നേഹം പുലർത്തുന്ന ആരും ഈ തടാകം ഉപേക്ഷിക്കുന്നില്ല. ഇതിൽ സ്നാനം ചെയ്യാൻ ആഗ്രഹിക്കുന്നവൻ, സഹോദരാ, അവൻ സത്സംഗത്തിൽ മനസ്സ് ചേർക്കട്ടെ. അത്തരമാണ് മാനസം, മനസ്സ് ആസ്വദിക്കാൻ ആഗ്രഹിക്കുന്നത്; കവിയുടെ ബുദ്ധി അതിൽ സ്പഷ്ടവും ആഴവുമായ മുങ്ങൽ കണ്ടെത്തി. ഹൃദയത്തിൽ സന്തോഷവും ഉത്സാഹവും ഉയർന്നു; സ്നേഹത്തിന്റെയും ആനന്ദത്തിന്റെയും പ്രവാഹങ്ങൾ ഒഴുകി. അപ്പോൾ ഭാഗ്യമുള്ള കവിതയുടെ നദി ഒഴുകി, രാമന്റെ നിഷ്കളങ്കമായ കീർത്തിയുടെ ശുദ്ധജലത്താൽ നിറഞ്ഞത്. അതിന്റെ പേര് സരയൂ, മംഗളത്തിന്റെ മൂലം, അതിന്റെ മനോഹരമായ തീരങ്ങൾ ലോകത്തിന്റെയും വേദത്തിന്റെയും ശരിയായ സിദ്ധാന്തത്തിന്റെയും മാർഗ്ഗങ്ങളാണ്. പുണ്യനദി, മനോഹരമായ മാനസത്തിന്റെ പുത്രി, കലിയുടെ മാലിന്യത്തിന്റെ കളകളെയും മരങ്ങളെയും വേരോടെ പിഴുതെറിയുന്നത്.

Verse 78 (दोहा/सोरठा)

श्रोता त्रिबिध समाज पुर ग्राम नगर दुहुँ कूल। संतसभा अनुपम अवध सकल सुमंगल मूल।।39।।

śrotā tribidha samāja pura grāma nagara duhum̐ kūla | sant-sabhā anupama avadha sakala su-maṅgala mūla ||39||

ശ്രോതാക്കൾ മൂന്നു തരത്തിലുള്ള സഭയായിരുന്നു—നഗര-ഗ്രാമജനങ്ങൾ, പട്ടണ-ഗ്രാമീണർ, ഇരുവംശങ്ങളിലുമുള്ളവർ. അതുല്യമായ അവധിൽ സന്ന്യാസി-സന്തസഭ തന്നെയായിരുന്നു സർവമംഗളത്തിന്റെയും ഉറവിടം.

Verse 79 (चौपाई)

रामभगति सुरसरितहि जाई। मिली सुकीरति सरजु सुहाई।। सानुज राम समर जसु पावन। मिलेउ महानदु सोन सुहावन।। जुग बिच भगति देवधुनि धारा। सोहति सहित सुबिरति बिचारा।। त्रिबिध ताप त्रासक तिमुहानी। राम सरुप सिंधु समुहानी।। मानस मूल मिली सुरसरिही। सुनत सुजन मन पावन करिही।। बिच बिच कथा बिचित्र बिभागा। जनु सरि तीर तीर बन बागा।। उमा महेस बिबाह बराती। ते जलचर अगनित बहुभाँती।। रघुबर जनम अनंद बधाई। भवँर तरंग मनोहरताई।।

rāma-bhagati sura-saritahi jāī | milī su-kīrati sarajū suhāī || s-anuja rāma samara jasu pāvana | mileu mahā-nadu sona suhāvana || juga bica bhagati deva-dhunī dhārā | sohati sahita su-birati bicārā || tri-bidha tāpa trāsaka timu-hānī | rāma-sarūpa sindhu sumuhānī || mānasa mūla milī sura-sarihī | sunata su-jana mana pāvana karihī || bica bica kathā bicitra bibhāgā | janu sari tīra tīra bana bāgā || umā mahesa bibāha barātī | te jalacara aganita bahu-bhā̃tī || raghubara janama anaṃda badhāī | bhavãra taraṅga manoharatāī ||

രാമഭക്തി സ്വർഗ്ഗീയ നദിയിലേക്ക് ഒഴുകുന്നു; അവിടെ അത് നിഷ്കളങ്കമായ കീർത്തിയുള്ള ശോഭയുള്ള സരയൂവിനെ കണ്ടുമുട്ടുന്നു. രാമനും അദ്ദേഹത്തിന്റെ ഇളയ സഹോദരനുമൊപ്പം ധർമ്മയുദ്ധത്തിന്റെ പുണ്യമായ മഹത്വം വരുന്നു, മനോഹരമായ സോനിനെ കണ്ടുമുട്ടുന്നു, ഒരു മഹാനദി. യുഗങ്ങൾക്കിടയിൽ ഭക്തിയുടെ ദൈവികമായ പ്രവാഹം ഒഴുകുന്നു, യഥാർത്ഥ വൈരാഗ്യവും ചിന്താപരമായ വിവേകവും കൊണ്ട് അലങ്കരിച്ചത്. മൂന്നു തരം ഭയങ്ങളെ ഇല്ലാതാക്കുന്ന ത്രിവേണിയിൽ, എല്ലാ ജലങ്ങളും രാമന്റെ സ്വരൂപത്തിന്റെ സമുദ്രത്തിൽ ഒന്നിക്കുന്നു. മാനസത്തിന്റെ ഉറവിടത്തിൽ അവ സ്വർഗ്ഗീയ നദിയുമായി സന്ധിക്കുന്നു; അത് കേൾക്കുന്നത് സജ്ജനരുടെ മനസ്സുകളെ ശുദ്ധീകരിക്കുന്നു. ഇവിടെയും അവിടെയും കഥയുടെ അത്ഭുതകരമായ വിഭാഗങ്ങൾ കിടക്കുന്നു, നദിയുടെ ഇരുകരകളിലുമുള്ള തോട്ടങ്ങളെപ്പോലെ. ഉമയുടെയും മഹേശന്റെയും വിവാഹ ഘോഷയാത്ര, എണ്ണമറ്റ ജലജീവികൾ പല രൂപത്തിൽ, അതിനുള്ളിൽ നീങ്ങുന്നു; രഘുനാഥന്റെ ജനനം ഉത്സവ സന്തോഷം കൊണ്ടുവരുന്നു, മനോഹരമായ സൗന്ദര്യത്തിന്റെ സുഡികളും തിരമാലകളും.

Verse 80 (दोहा/सोरठा)

बालचरित चहु बंधु के बनज बिपुल बहुरंग। नृप रानी परिजन सुकृत मधुकर बारिबिहंग।।40।।

bālacarita cahu bandhu ke banaja bipula bahuraṅga | nṛpa rānī parijana sukṛta madhukara bāribihiṅga ||40||

നാലു സഹോദരന്മാരുടെ ബാലലീലകൾ അനേകരംഗങ്ങളുള്ള മഹാപദ്മംപോലെയാണ്. രാജാവും രാജ്ഞിമാരും സകല അന്തഃപുരവും—മുൻജന്മത്തിലെ സുകൃതഫലത്താൽ—ആനന്ദനക്ടരസരോവരത്തിൽ പാനംചെയ്തും കളിച്ചുല്ലസിച്ചും നടക്കുന്ന തേൻചീറ്റകളും ജലപക്ഷികളും പോലെയാകുന്നു.

Verse 81 (चौपाई)

सीय स्वयंबर कथा सुहाई। सरित सुहावनि सो छबि छाई।। नदी नाव पटु प्रस्न अनेका। केवट कुसल उतर सबिबेका।। सुनि अनुकथन परस्पर होई। पथिक समाज सोह सरि सोई।। घोर धार भृगुनाथ रिसानी। घाट सुबद्ध राम बर बानी।। सानुज राम बिबाह उछाहू। सो सुभ उमग सुखद सब काहू।। कहत सुनत हरषहिं पुलकाहीं। ते सुकृती मन मुदित नहाहीं।। राम तिलक हित मंगल साजा। परब जोग जनु जुरे समाजा।। काई कुमति केकई केरी। परी जासु फल बिपति घनेरी।।

sīya svayaṃbara kathā suhāī | sarita suhāvani so chabi chāī || nadī nāva paṭu prasna anekā | kevaṭa kusala utara saba bibekā || suni anukathana paraspara hoī | pathika samāja soha sari soī || ghora dhāra bhṛgunātha risānī | ghāṭa subaddha rāma bara bānī || sānuj rāma bibāha uchāhū | so subha umaga sukhada saba kāhū || kahata sunata haraṣahiṃ pulakāhīṃ | te sukṛtī mana mudita nahāhīṃ || rāma tilaka hita maṅgala sājā | paraba joga janu jure samājā || kāī kumati kekai केरī | parī jāsu phala bipati ghanerī ||

സീതയുടെ സ്വയംവരത്തിന്റെ കഥ മനോഹരമായിരുന്നു; ഒരു സുന്ദരമായ നദിപോലെ, ആ സൗന്ദര്യം എല്ലായിടത്തും പരന്നു. നദീതീരത്ത് നിപുണനായ തോണിക്കാരൻ പല ചോദ്യങ്ങൾക്കും നേരിടേണ്ടിവന്നു, വിവേകപൂർവ്വമായ നല്ല ബുദ്ധിയോടെ അവയ്ക്കെല്ലാം ഉത്തരം നൽകി. കഥ കേട്ടും പറഞ്ഞും അവർ തമ്മിൽ, യാത്രക്കാരുടെ സംഘം ആ നദിയിൽ മനോഹരമായി കാണപ്പെട്ടു. പരശുരാമന്റെ കോപത്തിന്റെ ഭീകരമായ പ്രവാഹം ഉയർന്നിരുന്നെങ്കിലും, രാമന്റെ ഉത്തമമായ വാക്കുകൾ കടവിനെ നന്നായി സുരക്ഷിതമാക്കി. രാമൻ തന്റെ ഇളയ സഹോദരനോടൊപ്പം വിവാഹ സന്തോഷത്തോടെ മുന്നേറി, ഒരു ശുഭമായ ആനന്ദത്തിന്റെ പ്രവാഹം, എല്ലാവർക്കും സന്തോഷം നൽകുന്നത്. അവർ സംസാരിക്കുകയും കേൾക്കുകയും ചെയ്തപ്പോൾ അവർ സന്തോഷിക്കുകയും ആവേശഭരിതരാവുകയും ചെയ്തു; ആ പുണ്യാത്മാക്കൾ സന്തോഷത്തിൽ മനസ്സ് കുളിപ്പിച്ചു. രാമന്റെ തിലകത്തിനായി മംഗളകർമ്മങ്ങൾ ഒരുക്കപ്പെട്ടിരുന്നു; ഒരു ഉത്സവത്തിന് യോഗ്യമായ ഒരു സഭ ഒന്നടങ്കം ഒത്തുകൂടിയതുപോലെ. അയ്യോ, കൈകേയിയുടെ വക്രമായ ഉപദേശം എന്തായിരുന്നു, അതിന്റെ ഫലം സാന്ദ്രവും ദുരിതപൂർണ്ണവുമായ ഒരു ദുരന്തമായി തെളിഞ്ഞു.