Bala Kanda

ഉത്തരകാണ്ഡത്തിന്റെ സമഗ്ര ഭാവ-പ്രവാഹം ‘വിരഹ-സമാധാനം’ മുതൽ ‘ശാന്ത-തത്ത്വ’ത്തിലേക്ക് മുന്നേറുന്നു. ആരംഭത്തിൽ അയോധ്യയും ഭരതനും അനുഭവിച്ച ദീർഘ വിരഹം, രാമാഗമനത്തിന്റെ ‘ലിറ്റർജിക്കൽ’ ഉച്ചത്തിൽ ഉരുകുന്നു—കരുണയിൽ നിന്ന് ഹർഷ/ആനന്ദത്തിലേക്ക്. തുടർന്ന് രാജാഭിഷേകം ബാഹ്യോത്സവമായി മാത്രം നിൽക്കാതെ ‘ചിത്താഭിഷേക’മായി മാറുന്നു: രാമ-സീതയുടെ ശോഭ (ഭക്തി-ശൃംഗാര)യും സേവക-ത്രാണം (ദാസ്യ)യും സഹിതം ശാന്ത-രസം ഗാഢമാകുന്നു. മദ്ധ്യ-ഉത്തരഭാഗത്ത് അത്ഭുതത്തിന്റെ ഉന്മേഷം (മായ/ബ്രഹ്മാണ്ഡ-ദർശനം, ഭക്തി-പ്രതാപം) साधകനെ വിസ്മയത്തിൽ നിന്ന് വൈരാഗ്യത്തിലേക്ക് തിരിക്കുന്നു. ഒടുവിൽ കലിയുഗ-വർണ്ണനം, അധമ-ലക്ഷണങ്ങളുടെ പട്ടിക, ‘ബിനു X ന Y’ പോലുള്ള സൂത്രങ്ങൾ ശാന്ത-രസത്തിന് നീതി-ഉപദേശത്തിന്റെ ധാര നൽകുന്നു—കരുണ (ഭ്രമിത ജീവികളോടുള്ള ദയ)യും വൈരാഗ്യം (അസാര ലോകത്തോടുള്ള വിരക്തി)യും സഹിതം കഥയുടെ നിഗമനം ‘ഭക്തി-ചിന്താമണി’യുടെ സ്ഥിരതയിൽ സമാപിക്കുന്നു.