Prakarana 32
सोपान-प्रवेश: ‘भक्ति का जन्म’ और ‘सगुण-साकार के सौंदर्य में चित्त-स्थापन’। बालकाण्ड मन को कथा-श्रवण योग्य बनाता है—नाम, रूप, गुण, लीला के माध्यम से चित्त की मलिनता घटाकर उसे मंगल-लग्न (अनुकूल काल) की तरह ‘अनुकूल-भाव’ में स्थिर करता है। प्रस्तुत खंड में विवाह-उत्सव का सामुदायिक आनंद ‘सत्संग’ का रूप लेता है: राम-रूप-दर्शन ही मोक्ष-सीढ़ी का प्रथम दृढ़ पायदान है।
ഈ അംശം ബാലകാണ്ഡത്തിലെ ആ രസശിഖരപ്രദേശത്തിലാണ്; ‘വിവാഹ-ബറാത്ത്’ ദൃശ്യം വഴി ഭക്തിരസം സമൂഹത്തിലേക്ക് വ്യാപിക്കുന്നു. പ്രധാന രസം ശൃംഗാരമല്ല; ശൃംഗാരാശ്രിതമായ ‘ഭക്തി-ആനന്ദം’ (രൂപമാധുര്യത്തിൽ നിന്ന് ഉദിക്കുന്ന പരമാനന്ദം) ആണത്. സഹായക രസങ്ങൾ: ഉത്സാഹം, അത്ഭുതം, ഹാസ്യ-ലാഘവം (നഗരകോലാഹലം, വാദ്യങ്ങൾ, പരിഛൻ). ജനകപുരത്തിലെ സ്ത്രീകളുടെ പരസ്പരസംഭാഷണം ‘സത്സംഗ-ഭാഷ’യായി മാറുന്നു—സ്വസുകൃതഫലമായി രാമ-ലക്ഷ്മണദർശനത്തെ അവർ ‘ലോചന-ലാഭം’ എന്നു വിളിക്കുന്നു. ദേവസമൂഹത്തിന്റെ (ശിവൻ, ബ്രഹ്മാദികൾ) വിസ്മയം ഈ ലീല ലൗകികമല്ലെന്ന് തെളിയിക്കുന്നു—അലൗകികമായ ‘സഗുണ ബ്രഹ്മ’ത്തിന്റെ പ്രാകട്യമാണ് ഇത്. തുളസി ഇവിടെ നിർഗുണ-സഗുണ-സംഗമം സൗന്ദര്യധ്യാനത്തിലൂടെ സാധിക്കുന്നു: രൂപവർണ്ണനം മനസ്സിനെ ഏകാഗ്രമാക്കുന്നു; ആ ഏകാഗ്രത തന്നെയാണ് നാമസ്മരണയുടെ ഭൂമിയാകുന്നത്. ഇങ്ങനെ ബാലകാണ്ഡത്തിലെ ഈ ഖണ്ഡം സോപാനക്രമത്തിൽ ‘ചിത്തശുദ്ധി → ദർശനലാലസ → മംഗളാചാരം → ഈശ്വരസമർപ്പണം’ എന്ന ക്രമിക പടവുകൾ നിർമ്മിക്കുന്നു.
Verses
ചൗപായി 310.1-4
जनक सुकृत मूरति बैदेही।दसरथ सुकृत रामु धरें देही।।
इन्ह सम काँहु न सिव अवराधे।काहिं न इन्ह समान फल लाधे।।
इन्ह सम कोउ न भयउ जग माहीं।है नहिं कतहूँ होनेउ नाहीं।।
हम सब सकल सुकृत कै रासी।भए जग जनमि जनकपुर बासी।।
जिन्ह जानकी राम छबि देखी।को सुकृती हम सरिस बिसेषी।।
पुनि देखब रघुबीर बिआहू।लेब भली बिधि लोचन लाहू।।
कहहिं परसपर कोकिलबयनीं।एहि बिआहँ बड़ लाभु सुनयनीं।।
बड़ें भाग बिधि बात बनाई।नयन अतिथि होइहहिं दोउ भाई।।
janaka sukṛta mūrati baidehī |dasaratha sukṛta rāmu dhareṁ dehī ||
inha sama kā̃hu na siva avarādhe |kāhiṁ na inha samāna phala lādhe ||
inha sama kou na bhayau jaga māhīṁ |hai nahiṁ katahū̃ honeu nāhīṁ ||
hama saba sakala sukṛta kai rāsī |bhae jaga janami janakapura bāsī ||
jinha jānakī rāma chabi dekhī |ko sukṛtī hama sarisa biseṣī ||
puni dekhaba raghubīra biāhū |leba bhalī bidhi locana lāhū ||
kahahiṁ parasapara kokilabayanīṁ |ehi biāhã baṛa lābhu sunayanīṁ ||
baṛeṁ bhāga bidhi bāta banāī |nayana atithi hoihahiṁ dou bhāī ||
ജനകന്റെ പുണ്യത്തിന്റെ മൂർത്തിയാണ് വൈദേഹി; ദശരഥന്റെ പുണ്യത്തിന്റെ മൂർത്തിയായി ശരീരം ധരിച്ചവൻ രാമൻ. ഇവരെപ്പോലെ ശിവനെ മറ്റാരും ആരാധിച്ചിട്ടില്ല; ഇവർക്ക് തുല്യമായ ഫലം മറ്റാരും നേടിയിട്ടില്ല. ഇവർക്ക് തുല്യരായവർ ലോകത്ത് ആരും ജനിച്ചിട്ടില്ല; എവിടെയും ഇപ്പോൾ ഇല്ല, എന്നെന്നും ഉണ്ടാകാൻ പോകുന്നുമില്ല. നാം എല്ലാവരും പുണ്യത്തിന്റെ കൂമ്പാരമാണ്; കാരണം നാം ലോകത്ത് ജനിച്ച് ജനകപുരിയിൽ വാസമുള്ളവരായിരിക്കുന്നു. ജാനകിയുടെയും രാമന്റെയും സൗന്ദര്യം കണ്ടിട്ടുണ്ട്; നമ്മെപ്പോലെ പുണ്യവാന്മാർ ആര്, ഇങ്ങനെ വിശേഷിച്ച് അനുഗ്രഹിക്കപ്പെട്ടവർ? പിന്നെ രഘുവീരന്റെ വിവാഹവും കാണും; കണ്ണുകളുടെ ലാഭം നന്നായി നേടും. കുയിലിന്റെ സ്വരമുള്ള സ്ത്രീകൾ പരസ്പരം പറയുന്നു, സുന്ദരനയനരേ, ഈ വിവാഹത്തിൽ നമക്ക് വലിയ ലാഭമുണ്ട്. വലിയ ഭാഗ്യത്താൽ സ്രഷ്ടാവ് ഈ കാര്യം ഏർപ്പെടുത്തി; രണ്ട് സഹോദരന്മാർ നമ്മുടെ കണ്ണുകൾക്ക് അതിഥികളാകും.
ദോഹ 310
बारहिं बार सनेह बस जनक बोलाउब सीय।लेन आइहहिं बंधु दोउ कोटि काम कमनीय।।310।।
bārahiṁ bāra saneha basa janaka bolāuba sīya |lena āihahiṁ baṁdhu dou koṭi kāma kamanīya ||310||
വീണ്ടും വീണ്ടും സ്നേഹത്തിന്റെ വശത്തായി ജനകൻ സീതയെ വിളിക്കും, കോടി കാമന്മാരെപ്പോലെ മനോഹരരായ രണ്ട് സഹോദരന്മാരും അവളെ കൂട്ടിക്കൊണ്ടുവരാൻ വരും.
ചൗപായി 311.1-4
बिबिध भाँति होइहि पहुनाई।प्रिय न काहि अस सासुर माई।।
तब तब राम लखनहि निहारी।होइहहिं सब पुर लोग सुखारी।।
सखि जस राम लखनकर जोटा।तैसेइ भूप संग दुइ ढोटा।।
स्याम गौर सब अंग सुहाए।ते सब कहहिं देखि जे आए।।
कहा एक मैं आजु निहारे।जनु बिरंचि निज हाथ सँवारे।।
भरतु रामही की अनुहारी।सहसा लखि न सकहिं नर नारी।।
लखनु सत्रुसूदनु एकरूपा।नख सिख ते सब अंग अनूपा।।
मन भावहिं मुख बरनि न जाहीं।उपमा कहुँ त्रिभुवन कोउ नाहीं।।
bibidha bhā̃ti hoihi pahunāī |priya na kāhi asa sāsura māī ||
taba taba rāma lakhanahi nihārī |hoihahiṁ saba pura loga sukhārī ||
sakhi jasa rāma lakhanakara joṭā |taisei bhūpa saṁga dui ḍhoṭā ||
syāma gaura saba aṁga suhāe |te saba kahahiṁ dekhi je āe ||
kahā eka maiṁ āju nihāre |janu biraṁci nija hātha sãvāre ||
bharatu rāmahī kī anuhārī |sahasā lakhi na sakahiṁ nara nārī ||
lakhanu satrusūdanu ekarūpā |nakha sikha te saba aṁga anūpā ||
mana bhāvahiṁ mukha barani na jāhīṁ |upamā kahũ tribhuvana kou nāhīṁ ||
പലവിധത്തിലുള്ള അതിഥിസത്കാരങ്ങൾ നടക്കും. പ്രിയപ്പെട്ട അമ്മേ, ഇത്തരം അത്താന്റെ വീടിനെ ആർക്കാണ് പ്രിയമില്ലാത്തത്? അപ്പോൾ, അപ്പോൾ രാമനെയും ലക്ഷ്മണനെയും കാണുമ്പോൾ, നഗരജനങ്ങൾ എല്ലാവരും സന്തോഷിക്കും. സഖീ, രാമനും ലക്ഷ്മണനും ഒരു ജോടിയായതുപോലെ, രാജാവിനൊപ്പമുള്ള രണ്ട് ബാലന്മാരും ഒരു ജോടിയാണ്. ഒരാൾ കറുത്തവനും ഒരാൾ വെളുത്തവനും, അംഗങ്ങളെല്ലാം സുന്ദരന്മാരാണ്. വന്നു കണ്ട എല്ലാവരും ഇങ്ങനെയാണ് പറയുന്നത്. ഒരു സ്ത്രീ പറഞ്ഞു, "ഞാൻ ഇന്ന് അവരെ കണ്ടു. ബ്രഹ്മാവ് തന്റെ കൈകൊണ്ട് അവരെ അലങ്കരിച്ചതുപോലെ തോന്നുന്നു. ഭരതൻ രാമന്റെ തന്നെ പ്രതിബിംബമാണ്; പുരുഷന്മാരും സ്ത്രീകളും ഒരു നിമിഷം കണ്ട് അവരെ വേർതിരിച്ചറിയാൻ കഴിയില്ല. ലക്ഷ്മണനും ശത്രുഘ്നനും ഒരേ രൂപമുള്ളവരാണ്, നഖം മുതൽ തലമുടി വരെ എല്ലാ അംഗങ്ങളിലും അനുപമരാണ്. മനസ്സിന് ഇഷ്ടം തരുന്നവരാണ്, വാക്കുകളിൽ അവരുടെ സൗന്ദര്യം വർണ്ണിക്കാൻ കഴിയില്ല. മൂന്ന് ലോകങ്ങളിലും അവർക്ക് എവിടെയും ഉപമയില്ല."
ഛന്ദ് 311
उपमा न कोउ कह दास तुलसी कतहुँ कबि कोबिद कहैं।बल बिनय बिद्या सील सोभा सिंधु इन्ह से एइ अहैं।।
पुर नारि सकल पसारि अंचल बिधिहि बचन सुनावहीं।ब्याहिअहुँ चारिउ भाइ एहिं पुर हम सुमंगल गावहीं।।
upamā na kou kaha dāsa tulasī katahũ kabi kobida kahaiṁ |bala binaya bidyā sīla sobhā siṁdhu inha se ei ahaiṁ ||
pura nāri sakala pasāri aṁcala bidhihi bacana sunāvahīṁ |byāhiahũ cāriu bhāi ehiṁ pura hama sumaṁgala gāvahīṁ ||
ദാസൻ തുളസീദാസ് പറയുന്നു: എവിടെയും ഒരു കവിയോ പണ്ഡിതനോ ഉപമ പറയാൻ കഴിയില്ല; ബലത്തിന്റെയും വിനയത്തിന്റെയും വിദ്യയുടെയും സദ്ഗുണത്തിന്റെയും കീർത്തിയുടെയും സാഗരം ഈ സഹോദരന്മാരിൽ മാത്രമേ ഉള്ളൂ. നഗരത്തിലെ സ്ത്രീകൾ എല്ലാം തങ്ങളുടെ വസ്ത്രങ്ങൾ വിരിച്ചു സൃഷ്ടാവിനോട് ഇങ്ങനെ പറഞ്ഞു: "ഈ നഗരത്തിൽ നാലു സഹോദരന്മാരെയും വിവാഹം ചെയ്യിക്കുക; ഞങ്ങൾ മംഗളഗാനങ്ങൾ ആലപിക്കാം."
സോരഠാ 311
कहहिं परस्पर नारि बारि बिलोचन पुलक तन।सखि सबु करब पुरारि पुन्य पयोनिधि भूप दोउ।।311।।
kahahiṁ paraspara nāri bāri bilocana pulaka tana |sakhi sabu karaba purāri punya payonidhi bhūpa dou ||311||
സ്ത്രീകൾ പരസ്പരം സംസാരിച്ചു, കണ്ണുകളിൽ നീരും ശരീരം രോമാഞ്ചലത്തോടെ: സുഹൃത്തുക്കളേ, രണ്ടു രാജാക്കന്മാരും പുണ്യത്തിന്റെ സമുദ്രങ്ങളാണ്, ആ പുണ്യം കൊണ്ട് ത്രിപുര നാശകനായ ശിവൻ എല്ലാം നിർവ്വഹിക്കും.
ചൗപായി 312.1-4
एहि बिधि सकल मनोरथ करहीं।आनँद उमगि उमगि उर भरहीं।।
जे नृप सीय स्वयंबर आए।देखि बंधु सब तिन्ह सुख पाए।।
कहत राम जसु बिसद बिसाला।निज निज भवन गए महिपाला।।
गए बीति कुछ दिन एहि भाँती।प्रमुदित पुरजन सकल बराती।।
मंगल मूल लगन दिनु आवा।हिम रितु अगहनु मासु सुहावा।।
ग्रह तिथि नखतु जोगु बर बारू।लगन सोधि बिधि कीन्ह बिचारू।।
पठै दीन्हि नारद सन सोई।गनी जनक के गनकन्ह जोई।।
सुनी सकल लोगन्ह यह बाता।कहहिं जोतिषी आहिं बिधाता।।
ehi bidhi sakala manoratha karahīṁ |ānãda umagi umagi ura bharahīṁ ||
je nṛpa sīya svayaṁbara āe |dekhi baṁdhu saba tinha sukha pāe ||
kahata rāma jasu bisada bisālā |nija nija bhavana gae mahipālā ||
gae bīti kucha dina ehi bhā̃tī |pramudita purajana sakala barātī ||
maṁgala mūla lagana dinu āvā |hima ritu agahanu māsu suhāvā ||
graha tithi nakhatu jogu bara bārū |lagana sodhi bidhi kīnha bicārū ||
paṭhai dīnhi nārada sana soī |ganī janaka ke ganakanha joī ||
sunī sakala loganha yaha bātā |kahahiṁ jotiṣī āhiṁ bidhātā ||
ഇങ്ങനെ എല്ലാവരും തങ്ങളുടെ മനസ്സിന്റെ ആഗ്രഹങ്ങൾ നിറവേറ്റി, ആനന്ദം വീണ്ടും വീണ്ടും പൊങ്ങി അവരുടെ ഹൃദയങ്ങളെ നിറച്ചു. സീതയുടെ സ്വയംവരത്തിനു വന്ന രാജാക്കന്മാർ, സഹോദരന്മാരെ കണ്ട് എല്ലാവരും സന്തോഷം പ്രാപിച്ചു. രാമന്റെ ശുദ്ധമായ വിശാലമായ കീർത്തിയെപ്പറ്റി പറഞ്ഞുകൊണ്ട്, ഭൂപതികൾ ഓരോരുത്തരായി തങ്ങളുടെ സ്വന്തം വീടുകളിലേക്ക് പോയി. ഇങ്ങനെ ചില ദിവസങ്ങൾ കടന്നുപോയി, നഗരജനങ്ങളും എല്ലാ വിവാഹ അതിഥികളും സന്തോഷത്തോടെ. മംഗളത്തിന്റെ മൂലമായ വിവാഹ ദിവസം വന്നു, തണുപ്പ് ഋതുവിൽ, സുന്ദരമായ അഗൻ മാസത്തിൽ. ഗ്രഹങ്ങൾ, തിഥി, നക്ഷത്രം, യോഗം, ഉത്തമ വാര ദിവസം എന്നിവയെ പരിശോധിച്ച്, ബ്രഹ്മാവ് ലഗ്നത്തെ നിശ്ചയിച്ചു. ആ കണക്കീട്ട് നാരദനിലൂടെ അയച്ചു, അത് ജനകന്റെ ജ്യോതിഷികൾ കണക്കാക്കിയതേ ആയിരുന്നു. ഇത് കേട്ട എല്ലാ ജനങ്ങളും, "ജ്യോതിഷികൾ തന്നെ ബ്രഹ്മാവ് ആകുന്നു" എന്നു പറഞ്ഞു.
ദോഹ 312
धेनुधूरि बेला बिमल सकल सुमंगल मूल।बिप्रन्ह कहेउ बिदेह सन जानि सगुन अनुकुल।।312।।
dhenudhūri belā bimala sakala sumaṁgala mūla |bipranha kaheu bideha sana jāni saguna anukula ||312||
പശുക്കൾ പൊടി ഉയർത്തുന്ന സമയം പരിശുദ്ധമാണ്, എല്ലാ ശുഭങ്ങൾക്കും മൂലമാണ്. ശകുനങ്ങൾ അനുകൂലമാണെന്ന് മനസ്സിലാക്കി, ബ്രാഹ്മണർ വിദേഹനായ ജനകനോട് പറഞ്ഞു.
ചൗപായി 313.1-4
उपरोहितहि कहेउ नरनाहा।अब बिलंब कर कारनु काहा।।
सतानंद तब सचिव बोलाए।मंगल सकल साजि सब ल्याए।।
संख निसान पनव बहु बाजे।मंगल कलस सगुन सुभ साजे।।
सुभग सुआसिनि गावहिं गीता।करहिं बेद धुनि बिप्र पुनीता।।
लेन चले सादर एहि भाँती।गए जहाँ जनवास बराती।।
कोसलपति कर देखि समाजू।अति लघु लाग तिन्हहि सुरराजू।।
भयउ समउ अब धारिअ पाऊ।यह सुनि परा निसानहिं घाऊ।।
गुरहि पूछि करि कुल बिधि राजा।चले संग मुनि साधु समाजा।।
uparohitahi kaheu naranāhā |aba bilaṁba kara kāranu kāhā ||
satānaṁda taba saciva bolāe |maṁgala sakala sāji saba lyāe ||
saṁkha nisāna panava bahu bāje |maṁgala kalasa saguna subha sāje ||
subhaga suāsini gāvahiṁ gītā |karahiṁ beda dhuni bipra punītā ||
lena cale sādara ehi bhā̃tī |gae jahā̃ janavāsa barātī ||
kosalapati kara dekhi samājū |ati laghu lāga tinhahi surarājū ||
bhayau samau aba dhāria pāū |yaha suni parā nisānahiṁ ghāū ||
gurahi pūchi kari kula bidhi rājā |cale saṁga muni sādhu samājā ||
കുടുംബ പുരോഹിതനോട് രാജാവ് പറഞ്ഞു, ഇപ്പോൾ താമസിക്കാൻ കാരണമെന്ത്? അപ്പോൾ ശതാനന്ദൻ മന്ത്രിമാരെ വിളിച്ചു, അവർ എല്ലാ മംഗള വസ്തുക്കളും ഒരുക്കി കൊണ്ടുവന്നു. പലതരം ശംഖുകളും നിസാനങ്ങളും മൃദംഗങ്ങളും മുഴങ്ങി, മംഗള കലശങ്ങളും ശുഭ ശകുനങ്ങളും അലങ്കരിക്കപ്പെട്ടു. സുന്ദരികളായ സുമംഗലി സ്ത്രീകൾ പാട്ടുകൾ പാടി, പവിത്രരായ ബ്രാഹ്മണർ വേദങ്ങൾ പാടി. അങ്ങനെ അതിഥികളെ സ്വാഗതം ചെയ്യാൻ മാന്യതയോടെ പുറപ്പെട്ടു, ബരാതികൾ താമസിക്കുന്ന സ്ഥലത്തേക്ക് പോയി. കോസല ദേശത്തിന്റെ രാജാവിന്റെ പരിവാരത്തിന്റെ വൈഭവം കണ്ടപ്പോൾ, ദേവന്മാരുടെ രാജാവും അവർക്ക് വളരെ ചെറുതായി തോന്നി. സമയം വന്നു, ഇപ്പോൾ പുറപ്പെടുക എന്ന് കേട്ടതും, നിസാനങ്ങൾ മുഴങ്ങി. തന്റെ ഗുരുവിനോട് ചോദിച്ച്, കുലത്തിന്റെ വിധികൾ ചെയ്ത രാജാവ്, മുനിമാരും സാധുക്കളുമായ സമൂഹത്തോടൊപ്പം പുറപ്പെട്ടു.
ദോഹ 313
भाग्य बिभव अवधेस कर देखि देव ब्रह्मादि।लगे सराहन सहस मुख जानि जनम निज बादि।।313।।
bhāgya bibhava avadhesa kara dekhi deva brahmādi |lage sarāhana sahasa mukha jāni janama nija bādi ||313||
അയോധ്യയുടെ രാജാവിന്റെ ഭാഗ്യവും ഐശ്വര്യവും കണ്ട്, ബ്രഹ്മാവ് തലയായ ദേവന്മാർ, തങ്ങളുടെ ജനനം വ്യർത്ഥമായി എന്ന് മനസ്സിലാക്കി, ആയിരം വായ്കളാൽ അവനെ സ്തുതിക്കാൻ തുടങ്ങി.
ചൗപായി 314.1-4
सुरन्ह सुमंगल अवसरु जाना।बरषहिं सुमन बजाइ निसाना।।
सिव ब्रह्मादिक बिबुध बरूथा।चढ़े बिमानन्हि नाना जूथा।।
प्रेम पुलक तन हृदयँ उछाहू।चले बिलोकन राम बिआहू।।
देखि जनकपुरु सुर अनुरागे।निज निज लोक सबहिं लघु लागे।।
चितवहिं चकित बिचित्र बिताना।रचना सकल अलौकिक नाना।।
नगर नारि नर रूप निधाना।सुघर सुधरम सुसील सुजाना।।
तिन्हहि देखि सब सुर सुरनारीं।भए नखत जनु बिधु उजिआरीं।।
बिधिहि भयह आचरजु बिसेषी।निज करनी कछु कतहुँ न देखी।।
suranha sumaṁgala avasaru jānā |baraṣahiṁ sumana bajāi nisānā ||
siva brahmādika bibudha barūthā |caṛhe bimānanhi nānā jūthā ||
prema pulaka tana hṛdayã uchāhū |cale bilokana rāma biāhū ||
dekhi janakapuru sura anurāge |nija nija loka sabahiṁ laghu lāge ||
citavahiṁ cakita bicitra bitānā |racanā sakala alaukika nānā ||
nagara nāri nara rūpa nidhānā |sughara sudharama susīla sujānā ||
tinhahi dekhi saba sura suranārīṁ |bhae nakhata janu bidhu ujiārīṁ ||
bidhihi bhayaha ācaraju biseṣī |nija karanī kachu katahũ na dekhī ||
ദേവന്മാർ ഏറ്റവും ശുഭമായ സമയമെന്ന് അറിഞ്ഞ്, പുഷ്പങ്ങളെ മഴയായി വർഷിച്ച് മൃദംഗങ്ങൾ മുഴക്കി. ശിവൻ, ബ്രഹ്മാ തുടങ്ങിയ ദേവസമൂഹങ്ങൾ പല കൂട്ടങ്ങളായി വിമാനങ്ങളിൽ കയറി. ശരീരത്തിൽ പ്രേമപ്പുളകവും ഹൃദയത്തിൽ ഉന്മേഷവും കൊണ്ട്, രാമന്റെ വിവാഹം കാണാൻ പുറപ്പെട്ടു. ജനകപുരി കണ്ട് ദേവന്മാർ അനുരാഗം കൊണ്ട് നിറഞ്ഞു; തങ്ങളുടെ ലോകങ്ങളെല്ലാം അവർക്ക് ചെറുതായി തോന്നി. അത്ഭുതകരമായ വിതാനങ്ങളെയും അലൗകികമായ പലതരം അലങ്കാരങ്ങളെയും വിസ്മയത്തോടെ നോക്കി. നഗരത്തിലെ സ്ത്രീപുരുഷന്മാർ സൗന്ദര്യത്തിന്റെ നിധികൾ, വിദഗ്ദ്ധർ, ധർമ്മിഷ്ഠർ, സദ്ഗുണികൾ, ജ്ഞാനികൾ. അവരെ കണ്ട്, എല്ലാ ദേവന്മാരും ദേവിമാരും ചന്ദ്രൻ ഉദിച്ച് പ്രകാശം പരത്തുമ്പോൾ നക്ഷത്രങ്ങൾ പോലെയായി. ബ്രഹ്മാവിന് പ്രത്യേകം അത്ഭുതം തോന്നി; തന്റെ കൈവേലയെ എവിടെയും കണ്ടില്ല.
ദോഹ 314
सिवँ समुझाए देव सब जनि आचरज भुलाहु।हृदयँ बिचारहु धीर धरि सिय रघुबीर बिआहु।।314।।
sivã samujhāe deva saba jani ācaraja bhulāhu |hṛdayã bicārahu dhīra dhari siya raghubīra biāhu ||314||
ശിവൻ എല്ലാ ദേവന്മാരോടും വിശദീകരിച്ചു, "അത്ഭുതത്തിൽ മുഴുകി മറക്കരുത്. ഹൃദയത്തിൽ ധൈര്യം സൂക്ഷിച്ച് ചിന്തിക്കുക: ഇത് സീതയുടെയും രഘുവീരന്റെയും വിവാഹമാണ്."
ചൗപായി 315.1-4
जिन्ह कर नामु लेत जग माहीं।सकल अमंगल मूल नसाहीं।।
करतल होहिं पदारथ चारी।तेइ सिय रामु कहेउ कामारी।।
एहि बिधि संभु सुरन्ह समुझावा।पुनि आगें बर बसह चलावा।।
देवन्ह देखे दसरथु जाता।महामोद मन पुलकित गाता।।
साधु समाज संग महिदेवा।जनु तनु धरें करहिं सुख सेवा।।
सोहत साथ सुभग सुत चारी।जनु अपबरग सकल तनुधारी।।
मरकत कनक बरन बर जोरी।देखि सुरन्ह भै प्रीति न थोरी।।
पुनि रामहि बिलोकि हियँ हरषे।नृपहि सराहि सुमन तिन्ह बरषे।।
jinha kara nāmu leta jaga māhīṁ |sakala amaṁgala mūla nasāhīṁ ||
karatala hohiṁ padāratha cārī |tei siya rāmu kaheu kāmārī ||
ehi bidhi saṁbhu suranha samujhāvā |puni āgeṁ bara basaha calāvā ||
devanha dekhe dasarathu jātā |mahāmoda mana pulakita gātā ||
sādhu samāja saṁga mahidevā |janu tanu dhareṁ karahiṁ sukha sevā ||
sohata sātha subhaga suta cārī |janu apabaraga sakala tanudhārī ||
marakata kanaka barana bara jorī |dekhi suranha bhai prīti na thorī ||
puni rāmahi biloki hiyã haraṣe |nṛpahi sarāhi sumana tinha baraṣe ||
ഈ ലോകത്തിൽ ആരുടെ നാമം ഉച്ചരിക്കപ്പെടുന്നുവോ, അത് എല്ലാ അശുഭങ്ങളുടെയും വേരറുത്തു നശിപ്പിക്കുന്നുവോ, അവരുടെ കൈകളിൽ നാല് പുരുഷാർത്ഥങ്ങളും ഉണ്ട്: അത്തരക്കാർ, കാമനെ നശിപ്പിച്ച ശിവൻ പറഞ്ഞു, സീതയും രാമനും. ഇങ്ങനെ ശംഭു ദേവന്മാർക്ക് ഉപദേശിച്ചു, പിന്നെ മുന്നോട്ട് തന്റെ ഉത്തമ വൃഷഭ വാഹനത്തെ നഡിപ്പിച്ചു. ദേവന്മാർ ദശരഥൻ വരുന്നതായി കണ്ടു, അവന്റെ ഹൃദയം മഹാ ആനന്ദം കൊണ്ടും ശരീരം പുലകാങ്കിതം കൊണ്ടും നിറഞ്ഞിരുന്നു. അവനോടൊപ്പം സാധുക്കളുടെ സമൂഹവും ബ്രാഹ്മണരും വന്നു, അവർ അവന് സുഖമായി സേവ ചെയ്യാൻ ശരീരം ധരിച്ചതുപോലെ കാണപ്പെട്ടു. അവന്റെ അരുകിൽ അവന്റെ നാല് സുന്ദര പുത്രന്മാർ തിളങ്ങി, നാല് തരം അപവർഗ്ഗങ്ങൾ ശരീരം ധരിച്ചതുപോലെ. മരതക നിറവും സ്വർണ്ണ നിറവുമുള്ള ആ ഉത്തമ ജോഡിയെ കണ്ട്, ദേവന്മാർക്ക് അല്പമല്ലാത്ത പ്രേമം ഉണ്ടായി. പിന്നെ രാമനെ കണ്ട് അവർ ഹൃദയത്തിൽ ആനന്ദിച്ചു; രാജാവിനെ സ്തുതിച്ച് അവർ പുഷ്പങ്ങൾ വർഷിച്ചു.
ദോഹ 315
राम रूपु नख सिख सुभग बारहिं बार निहारि।पुलक गात लोचन सजल उमा समेत पुरारि।।315।।
rāma rūpu nakha sikha subhaga bārahiṁ bāra nihāri |pulaka gāta locana sajala umā sameta purāri ||315||
രാമന്റെ രൂപം, നഖം മുതൽ കേശാഗ്രം വരെ സുന്ദരം, അവർ ആവർത്തിച്ച് ആവർത്തിച്ച് നോക്കി; അവരുടെ ശരീരം പുളകിതമായി, കണ്ണുകൾ കണ്ണീരിനാൽ നിറഞ്ഞു, ഉമയും പുരാരിയും ഒന്നിച്ച്.
ചൗപായി 316.1-4
केकि कंठ दुति स्यामल अंगा।तड़ित बिनिंदक बसन सुरंगा।।
ब्याह बिभूषन बिबिध बनाए।मंगल सब सब भाँति सुहाए।।
सरद बिमल बिधु बदनु सुहावन।नयन नवल राजीव लजावन।।
सकल अलौकिक सुंदरताई।कहि न जाइ मनहीं मन भाई।।
बंधु मनोहर सोहहिं संगा।जात नचावत चपल तुरंगा।।
राजकुअँर बर बाजि देखावहिं।बंस प्रसंसक बिरिद सुनावहिं।।
जेहि तुरंग पर रामु बिराजे।गति बिलोकि खगनायकु लाजे।।
कहि न जाइ सब भाँति सुहावा।बाजि बेषु जनु काम बनावा।।
keki kaṁṭha duti syāmala aṁgā |taṛita biniṁdaka basana suraṁgā ||
byāha bibhūṣana bibidha banāe |maṁgala saba saba bhā̃ti suhāe ||
sarada bimala bidhu badanu suhāvana |nayana navala rājīva lajāvana ||
sakala alaukika suṁdaratāī |kahi na jāi manahīṁ mana bhāī ||
baṁdhu manohara sohahiṁ saṁgā |jāta nacāvata capala turaṁgā ||
rājakuãra bara bāji dekhāvahiṁ |baṁsa prasaṁsaka birida sunāvahiṁ ||
jehi turaṁga para rāmu birāje |gati biloki khaganāyaku lāje ||
kahi na jāi saba bhā̃ti suhāvā |bāji beṣu janu kāma banāvā ||
മയിലുകളുടെ കഴുത്ത് അദ്ദേഹത്തിന്റെ കറുത്ത അംഗങ്ങളുടെ തിളക്കവുമായി മത്സരിച്ചു; അദ്ദേഹത്തിന്റെ വസ്ത്രങ്ങൾ, മിന്നൽ പിണരുകൾ പോലെ തിളങ്ങുന്നവ, പല നിറങ്ങളിലുള്ളവയായിരുന്നു. വിവാഹത്തിനായി അദ്ദേഹം പലവിധ ആഭരണങ്ങൾ ധരിച്ചു; എല്ലാ മംഗള ചിഹ്നങ്ങളും എല്ലാ വിധത്തിലും അദ്ദേഹത്തിന്റെ സൗന്ദര്യം വർദ്ധിപ്പിച്ചു. അദ്ദേഹത്തിന്റെ മുഖം ശരത്കാലത്തിലെ വെളുത്ത ചന്ദ്രനെപ്പോലെ സുന്ദരമായിരുന്നു; അദ്ദേഹത്തിന്റെ കണ്ണുകൾ, പുതിയ താമരകളെപ്പോലെ, താമരയെ ലജ്ജിപ്പിച്ചു. അദ്ദേഹത്തിന്റെ സൗന്ദര്യം മുഴുവൻ അലൗകികമായിരുന്നു; അത് പറഞ്ഞറിയിക്കാൻ കഴിയില്ല, കാരണം ഹൃദയം തന്നെ ആനന്ദത്താൽ നിറയുന്നു. സുന്ദരന്മാായ സഹോദരന്മാർ അദ്ദേഹത്തോടൊപ്പം സവാരി ചെയ്തു, അവരുടെ ചഞ്ചലമായ കുതിരകളെ നയിച്ചുകൊണ്ട്. രാജകുമാരന്മാർ അവരുടെ ഉത്തമ കുതിരകളെ പ്രദർശിപ്പിച്ചു അവരുടെ വംശത്തിന്റെ മഹിമ പ്രഖ്യാപിച്ചു. രാമൻ സവാരി ചെയ്ത കുതിരയുടെ നടപ്പ് കണ്ട് പക്ഷിരാജാവ് ലജ്ജിച്ചു. അദ്ദേഹം എത്ര സുന്ദരനായി തോന്നി എന്ന് പറഞ്ഞറിയിക്കാൻ കഴിയില്ല; കുതിരയും അതിന്റെ അലങ്കാരങ്ങളും കാമദേവൻ തന്നെ സൃഷ്ടിച്ചതുപോലെ തോന്നി.
ഛന്ദ് 316
जनु बाजि बेषु बनाइ मनसिजु राम हित अति सोहई।आपनें बय बल रूप गुन गति सकल भुवन बिमोहई।।
जगमगत जीनु जराव जोति सुमोति मनि मानिक लगे।किंकिनि ललाम लगामु ललित बिलोकि सुर नर मुनि ठगे।।
janu bāji beṣu banāi manasiju rāma hita ati sohaī |āpaneṁ baya bala rūpa guna gati sakala bhuvana bimohaī ||
jagamagata jīnu jarāva joti sumoti mani mānika lage |kiṁkini lalāma lagāmu lalita biloki sura nara muni ṭhage ||
രാമന്റെ ഹിതത്തിനായി മനോജനായ കാമൻ കുതിര രൂപം സ്വീകരിച്ചതുപോലെ തോന്നി, അത്യന്തം പ്രകാശമായി തിളങ്ങി. തന്റെ യൗവനം, ബലം, സൗന്ദര്യം, ഗുണം, നടത്തം എന്നിവയാൽ എല്ലാ ലോകങ്ങളെയും മോഹിപ്പിച്ചു. മാണിക്യം, മുത്ത്, രത്നം എന്നിവ പതിച്ച ആഭരണ കുതിരവാരുത തിളങ്ങി മിന്നി. ചെറിയ മണികളെയും, സുന്ദരമായ നെറ്റി ആഭരണത്തെയും, ലഗാമിനെയും, അതിന്റെ സുന്ദരമായ അലങ്കാരങ്ങളെയും കണ്ട് ദേവന്മാരും മനുഷ്യരും മുനിമാരും മോഹിച്ചു.
ദോഹ 316
प्रभु मनसहिं लयलीन मनु चलत बाजि छबि पाव।भूषित उड़गन तड़ित घनु जनु बर बरहि नचाव।।316।।
prabhu manasahiṁ layalīna manu calata bāji chabi pāva |bhūṣita uṛagana taṛita ghanu janu bara barahi nacāva ||316||
പ്രഭുവിന്റെ മനസ്സിൽ കുതിരയുടെ മനസ്സ് ലയിച്ചിരുന്നു; അത് നീങ്ങുമ്പോൾ അത്ഭുതകരമായ സൗന്ദര്യം പ്രാപിച്ചു, മിന്നൽ കൊണ്ട് അലംകൃതമായ മേഘം ഒരു സുന്ദരമായ മയിലിനെ ആടിക്കുന്നതുപോലെ.
ചൗപായി 317.1-4
जेहिं बर बाजि रामु असवारा।तेहि सारदउ न बरनै पारा।।
संकरु राम रूप अनुरागे।नयन पंचदस अति प्रिय लागे।।
हरि हित सहित रामु जब जोहे।रमा समेत रमापति मोहे।।
निरखि राम छबि बिधि हरषाने।आठइ नयन जानि पछिताने।।
सुर सेनप उर बहुत उछाहू।बिधि ते डेवढ़ लोचन लाहू।।
रामहि चितव सुरेस सुजाना।गौतम श्रापु परम हित माना।।
देव सकल सुरपतिहि सिहाहीं।आजु पुरंदर सम कोउ नाहीं।।
मुदित देवगन रामहि देखी।नृपसमाज दुहुँ हरषु बिसेषी।।
jehiṁ bara bāji rāmu asavārā |tehi sāradau na baranai pārā ||
saṁkaru rāma rūpa anurāge |nayana paṁcadasa ati priya lāge ||
hari hita sahita rāmu jaba johe |ramā sameta ramāpati mohe ||
nirakhi rāma chabi bidhi haraṣāne |āṭhai nayana jāni pachitāne ||
sura senapa ura bahuta uchāhū |bidhi te ḍevaṛha locana lāhū ||
rāmahi citava suresa sujānā |gautama śrāpu parama hita mānā ||
deva sakala surapatihi sihāhīṁ |āju puraṁdara sama kou nāhīṁ ||
mudita devagana rāmahi dekhī |nṛpasamāja duhũ haraṣu biseṣī ||
രാമൻ കയറി ഇരുന്ന സുന്ദരമായ കുതിരയെപ്പറ്റി സരസ്വതിക്കും വർണ്ണിക്കാൻ കഴിഞ്ഞില്ല. ശങ്കരൻ രാമന്റെ രൂപത്തിൽ അനുരക്തനായി, അവന്റെ പതിനഞ്ച് കണ്ണുകൾ അവന് അത്യന്തം പ്രിയമായി തോന്നി. ഹരി രാമനെ സ്നേഹത്തോടെ നോക്കിയപ്പോൾ, ലക്ഷ്മിയോടുകൂടിയ രമാപതി മോഹിച്ചു. രാമന്റെ സൗന്ദര്യം കണ്ട് ബ്രഹ്മാ ആനന്ദിച്ചു, എന്നാൽ തനിക്ക് എട്ട് കണ്ണുകൾ മാത്രമേ ഉള്ളൂ എന്നറിഞ്ഞ് പശ്ചാത്തപിച്ചു. ദേവന്മാരുടെ സേനാപതി തന്റെ ഹൃദയത്തിൽ വലിയ ആനന്ദം അനുഭവിച്ചു, ബ്രഹ്മാവിനേക്കാൾ പകുതി കൂടുതൽ കണ്ണുകൾ ലഭിച്ചതിനാൽ. ജ്ഞാനിയായ സുരേശൻ രാമനെ നോക്കി, ഗൗതമന്റെ ശാപത്തെ പരമഹിതമായി കരുതി. എല്ലാ ദേവന്മാരും ഇന്ദ്രനെ അസൂയയോടെ നോക്കി, ഇന്ന് പുരന്ദരനെപ്പോല ആരുമില്ല എന്നു പറഞ്ഞു. ദേവഗണങ്ങൾ രാമനെ കണ്ട് ആനന്ദിച്ചു, രണ്ടു വശത്തുമുള്ള രാജാക്കന്മാരുടെ സമൂഹത്തിൽ വിശേഷാനന്ദം ഉണ്ടായിരുന്നു.
ഛന്ദ് 317
अति हरषु राजसमाज दुहु दिसि दुंदुभीं बाजहिं घनी।बरषहिं सुमन सुर हरषि कहि जय जयति जय रघुकुलमनी।।
एहि भाँति जानि बरात आवत बाजने बहु बाजहीं।रानि सुआसिनि बोलि परिछनि हेतु मंगल साजहीं।।
ati haraṣu rājasamāja duhu disi duṁdubhīṁ bājahiṁ ghanī |baraṣahiṁ sumana sura haraṣi kahi jaya jayati jaya raghukulamanī ||
ehi bhā̃ti jāni barāta āvata bājane bahu bājahīṁ |rāni suāsini boli parichani hetu maṁgala sājahīṁ ||
രണ്ടു ഭാഗത്തും രാജ സഭയിൽ അത്യധിക സന്തോഷം ഉണ്ടായി, നിരവധി മൃദംഗങ്ങൾ മുഴങ്ങി. ദേവന്മാർ പൂക്കൾ മഴയാൽ വർഷിച്ചു, സന്തോഷത്തോടെ, 'രഘുകുല മണിക്ക് ജയ്, ജയ്, ജയ്' എന്ന് പറഞ്ഞു. ഇങ്ങനെ വരന്റെ ഘോഷയാത്ര വരുന്നു എന്നറിഞ്ഞ്, പല വാദ്യങ്ങളും വായിച്ചു. രാജ്ഞി സുമംഗലികളെ വിളിച്ച്, മംഗല സ്വാഗതത്തിനായി ശുഭകാര്യങ്ങൾ തയ്യാറാക്കി.
ദോഹ 317
सजि आरती अनेक बिधि मंगल सकल सँवारि।चलीं मुदित परिछनि करन गजगामिनि बर नारि।।317।।
saji āratī aneka bidhi maṁgala sakala sãvāri |calīṁ mudita parichani karana gajagāmini bara nāri ||317||
പലവിധത്തിൽ ആരതി ഒരുക്കി എല്ലാ മംഗള വസ്തുക്കളും ഒരുക്കിയശേഷം, രാജധാനിയിലെ സ്ത്രീകൾ സന്തോഷത്തോടെ ചടങ്ങ് നടത്താൻ പുറപ്പെട്ടു, ആ ഉത്തമ സ്ത്രീകൾ ആനയുടെ നടപ്പിൽ നടന്നു.
ചൗപായി 318.1-4
बिधुबदनीं सब सब मृगलोचनि।सब निज तन छबि रति मदु मोचनि।।
पहिरें बरन बरन बर चीरा।सकल बिभूषन सजें सरीरा।।
सकल सुमंगल अंग बनाएँ।करहिं गान कलकंठि लजाएँ।।
कंकन किंकिनि नूपुर बाजहिं।चालि बिलोकि काम गज लाजहिं।।
बाजहिं बाजने बिबिध प्रकारा।नभ अरु नगर सुमंगलचारा।।
सची सारदा रमा भवानी।जे सुरतिय सुचि सहज सयानी।।
कपट नारि बर बेष बनाई।मिलीं सकल रनिवासहिं जाई।।
करहिं गान कल मंगल बानीं।हरष बिबस सब काहुँ न जानी।।
bidhubadanīṁ saba saba mṛgalocani |saba nija tana chabi rati madu mocani ||
pahireṁ barana barana bara cīrā |sakala bibhūṣana sajeṁ sarīrā ||
sakala sumaṁgala aṁga banāẽ |karahiṁ gāna kalakaṁṭhi lajāẽ ||
kaṁkana kiṁkini nūpura bājahiṁ |cāli biloki kāma gaja lājahiṁ ||
bājahiṁ bājane bibidha prakārā |nabha aru nagara sumaṁgalacārā ||
sacī sāradā ramā bhavānī |je suratiya suci sahaja sayānī ||
kapaṭa nāri bara beṣa banāī |milīṁ sakala ranivāsahiṁ jāī ||
karahiṁ gāna kala maṁgala bānīṁ |haraṣa bibasa saba kāhũ na jānī ||
എല്ലാവരും ചന്ദ്രനെപ്പോലുള്ള മുഖവും മാനിന്റെ കണ്ണുകളെപ്പോലുള്ള കണ്ണുകളും ഉള്ളവരായിരുന്നു, തത്തമായ ശരീരത്തിന്റെ സൗന്ദര്യത്താൽ രതിയുടെ അഹങ്കാരം മുറിച്ചു. പലവിധ നിറങ്ങളിലുള്ള മനോഹരമായ വസ്ത്രങ്ങൾ ധരിച്ച്, എല്ലാവിധ ആഭരണങ്ങളാലും തങ്ങളുടെ ശരീരം അലങ്കരിച്ചു. ഓരോ അവയവവും മംഗളകരമായ അലങ്കാരങ്ങളാൽ സുന്ദരമാക്കി, കുയിലിനെപ്പോലും ലജ്ജിപ്പിച്ചുകൊണ്ട് പാടി. വളകൾ, ഇടവയറ്റിലെ മണികൾ, കാൽചിലമ്പുകൾ മുഴങ്ങി; അവരുടെ നടത്തം കണ്ട് കാമന്റെ ആനകൾ ലജ്ജിച്ചു. പലവിധ വാദ്യങ്ങൾ മുഴങ്ങി; ആകാശത്തിലും നഗരത്തിലും മംഗള ഉത്സവങ്ങൾ നടന്നു. ശചി, ശാരദ, രമാ, ഭവാനി, ദേവന്മാരുടെ സ്ത്രീകൾ, പവിത്രയും സഹജമായ ജ്ഞാനമുള്ളവരും, തന്ത്രത്താൽ സുന്ദരികളായ സ്ത്രീകളുടെ വേഷം കെട്ടി, എല്ലാവരും അന്തഃപുര സ്ത്രീകളുടെ ഇടയിൽ ചേർന്നു. മധുരമായ മംഗള ഗാനങ്ങൾ പാടി; അതിശയകരമായ ആനന്ദത്തിൽ ആരും അവരെ തിരിച്ചറിഞ്ഞില്ല.
ഛന്ദ് 318
को जान केहि आनंद बस सब ब्रह्मु बर परिछन चली।कल गान मधुर निसान बरषहिं सुमन सुर सोभा भली।।
आनंदकंदु बिलोकि दूलहु सकल हियँ हरषित भई।अंभोज अंबक अंबु उमगि सुअंग पुलकावलि छई।।
ko jāna kehi ānaṁda basa saba brahmu bara parichana calī |kala gāna madhura nisāna baraṣahiṁ sumana sura sobhā bhalī ||
ānaṁdakaṁdu biloki dūlahu sakala hiyã haraṣita bhaī |aṁbhoja aṁbaka aṁbu umagi suaṁga pulakāvali chaī ||
ആരാരെന്ന് ആർക്കറിയാം, അല്ലെങ്കിൽ എത്ര ആനന്ദത്തിൽ എല്ലാവരും പരബ്രഹ്മമായ വരനെ സ്വാഗതം ചെയ്യാൻ പോയി? മധുരമായ പാട്ടുകളും മൃദംഗങ്ങളുടെ നാദവും കേട്ടു; ദേവന്മാർ പുഷ്പങ്ങളെ മഴയായി വർഷിച്ചു; വൈഭവം സുന്ദരമായിരുന്നു. ആനന്ദത്തിന്റെ വേരായ വരനെ കണ്ട്, എല്ലാവരും ഹൃദയത്തിൽ ആനന്ദിച്ചു; അവരുടെ താമരക്കണ്ണുകളിൽ നിന്ന് കണ്ണീർ ഒഴുകി; അവരുടെ സുന്ദരമായ അംഗങ്ങളിൽ ആനന്ദ രോമാഞ്ചത്തിന്റെ നിര ഉയർന്നു.
ദോഹ 318
जो सुख भा सिय मातु मन देखि राम बर बेषु।सो न सकहिं कहि कलप सत सहस सारदा सेषु।।318।।
jo sukha bhā siya mātu mana dekhi rāma bara beṣu |so na sakahiṁ kahi kalapa sata sahasa sāradā seṣu ||318||
സീതയുടെ അമ്മയുടെ മനസ്സിൽ രാമനെ വരന്റെ വേഷത്തിൽ കണ്ട് ഉണ്ടായ ആനന്ദം, നൂറ് കൽപ്പങ്ങളിൽ ഒരു ലക്ഷം ശാരദമാരും ശേഷന്മാരും ചേർന്ന് പറയാൻ കഴിയുകയില്ല.
ചൗപായി 319.1-4
नयन नीरु हटि मंगल जानी।परिछनि करहिं मुदित मन रानी।।
बेद बिहित अरु कुल आचारू।कीन्ह भली बिधि सब ब्यवहारू।।
पंच सबद धुनि मंगल गाना।पट पाँवड़े परहिं बिधि नाना।।
करि आरती अरघु तिन्ह दीन्हा।राम गमनु मंडप तब कीन्हा।।
दसरथु सहित समाज बिराजे।बिभव बिलोकि लोकपति लाजे।।
समयँ समयँ सुर बरषहिं फूला।सांति पढ़हिं महिसुर अनुकूला।।
नभ अरु नगर कोलाहल होई।आपनि पर कछु सुनइ न कोई।।
एहि बिधि रामु मंडपहिं आए।अरघु देइ आसन बैठाए।।
nayana nīru haṭi maṁgala jānī |parichani karahiṁ mudita mana rānī ||
beda bihita aru kula ācārū |kīnha bhalī bidhi saba byavahārū ||
paṁca sabada dhuni maṁgala gānā |paṭa pā̃vaṛe parahiṁ bidhi nānā ||
kari āratī araghu tinha dīnhā |rāma gamanu maṁḍapa taba kīnhā ||
dasarathu sahita samāja birāje |bibhava biloki lokapati lāje ||
samayã samayã sura baraṣahiṁ phūlā |sāṁti paṛhahiṁ mahisura anukūlā ||
nabha aru nagara kolāhala hoī |āpani para kachu sunai na koī ||
ehi bidhi rāmu maṁḍapahiṁ āe |araghu dei āsana baiṭhāe ||
രാജ്ഞിമാർ ആ സമയം മംഗളമാണെന്ന് അറിഞ്ഞ് കണ്ണീരിനെ തടഞ്ഞ്, ആനന്ദഹൃദയരായി പരിച്ഛൻ സ്വാഗതച്ചടങ്ങ് ചെയ്തു. വേദങ്ങൾ വിധിച്ചതും കുലാചാരങ്ങളും എല്ലാം നല്ല രീതിയിൽ ചെയ്തു. അഞ്ച് വാദ്യങ്ങളുടെ നാദം മുഴങ്ങി, മംഗളഗാനങ്ങൾ പാടപ്പെട്ടു, പലവകയ തുണികളും വിരികളും വഴിയിൽ വിരിക്കപ്പെട്ടു. ആരതി ചെയ്ത് അർഘ്യം അർപ്പിച്ചു; എന്നിട്ട് രാമൻ മണ്ഡപത്തിലേക്ക് പോയി. ദശരഥൻ തന്റെ പരിവാരത്തോടൊപ്പം വൈഭവത്തോടെ ഇരുന്നു; അദ്ദേഹത്തിന്റെ വൈഭവം കണ്ട് ലോകപതികൾ ലജ്ജിച്ചു. ഇടയ്ക്കിടെ ദേവന്മാർ പുഷ്പങ്ങൾ വർഷിച്ചു, അനുകൂലരായ ബ്രാഹ്മണർ ശാന്തി പ്രാർത്ഥനകൾ ചൊല്ലി. ആകാശത്തും നഗരത്തിലും അത്രയും കോലാഹലമുണ്ടായി; മറ്റൊരാൾ പറയുന്നതോ താൻ പറയുന്നതോ ആരും കേൾക്കാൻ കഴിഞ്ഞില്ല. ഈ രീതിയിൽ രാമൻ മണ്ഡപത്തിലേക്ക് വന്നു; അദ്ദേഹത്തിന് അർഘ്യം നൽകി ആസനത്തിൽ ഇരുത്തി.
ഛന്ദ് 319
बैठारि आसन आरती करि निरखि बरु सुखु पावहीं।मनि बसन भूषन भूरि वारहिं नारि मंगल गावहीं।।
ब्रह्मादि सुरबर बिप्र बेष बनाइ कौतुक देखहीं।अवलोकि रघुकुल कमल रबि छबि सुफल जीवन लेखहीं।।
baiṭhāri āsana āratī kari nirakhi baru sukhu pāvahīṁ |mani basana bhūṣana bhūri vārahiṁ nāri maṁgala gāvahīṁ ||
brahmādi surabara bipra beṣa banāi kautuka dekhahīṁ |avaloki raghukula kamala rabi chabi suphala jīvana lekhahīṁ ||
അവരെ ഇരുത്തി ആരതി നടത്തി, വരനെ നോക്കി സന്തോഷം പ്രാപിച്ചു. സ്ത്രീകൾ മംഗളഗാനങ്ങൾ ആലപിച്ചുകൊണ്ട് മാണിക്യങ്ങൾ, വസ്ത്രങ്ങൾ, ആഭരണങ്ങൾ എന്നിവ സമൃദ്ധമായി സമർപ്പിച്ചു. ബ്രഹ്മാവും മറ്റ് ദേവന്മാരും ബ്രാഹ്മണ വേഷം ധരിച്ച് ഈ കൗതുകം ആനന്ദത്തോടെ വീക്ഷിച്ചു. രഘുകുലത്തിലെ താമര എന്ന രാമനെ ദർശിച്ച് അവർ തങ്ങളുടെ ജീവിതം സാർഥകമായെന്ന് കരുതി, സൂര്യന്റെ പ്രഭ പോലെ.
ദോഹ 319
नाऊ बारी भाट नट राम निछावरि पाइ।मुदित असीसहिं नाइ सिर हरषु न हृदयँ समाइ।।319।।
nāū bārī bhāṭa naṭa rāma nichāvari pāi |mudita asīsahiṁ nāi sira haraṣu na hṛdayã samāi ||319||
നാവിതൻ, കർഷകൻ, ഭട്ടൻ, നടൻ എന്നിവർ രാമന്റെ ദാനങ്ങൾ സ്വീകരിച്ച്, സന്തോഷത്തോടെ തല കുനിച്ച് അനുഗ്രഹിച്ചു; അവരുടെ ഹൃദയത്തിൽ ആനന്ദം ഒതുങ്ങാതായി.
Frequently Asked Questions
परंपरानुसार यह ‘विवाह-उत्सव/बरात-दर्शन’ खंड पढ़ने-सुनने से मंगल-बुद्धि, गृह-कलह-शमन, और ‘राम-रूप-स्मृति’ दृढ़ होती है। ‘जिन्ह कर नामु लेत…’ जैसी पंक्तियाँ नाम-स्मरण का फल—अमंगल-नाश—प्रत्यक्ष करती हैं; अतः इसे शुभ-कार्य, विवाह, गृह-प्रवेश, और सत्संग में मंगल-पाठ हेतु विशेष मानते हैं।
मंगल-प्रसंगों में प्रचलित समपुट: (1) ‘श्रीराम जय राम जय जय राम’ (नाम-जप-समपुट), या (2) ‘सियावर रामचंद्र की जय’ को प्रत्येक दोहे/खंड के अंत में। कुछ परंपराओं में ‘राम रामेति रामेति…’ (विष्णु-सहस्रनाम-प्रसिद्ध) को भी समपुट रूप में जोड़ा जाता है।
Ask anything about Prakarana 32 of the Ramcharitmanas
Answers come straight from the texts, with the shlokas they draw on. Ask in your own words.
A free sign-in with Google or Apple keeps your chat saved across web and the app.
Read Ramcharitmanas in the Vedapath app
Scan the QR code to open this directly in the app, with word-by-word meanings, Sanskrit recitation where available, and more.
