सोपान-प्रवेश: ‘भक्ति का जन्म’ और ‘सगुण-साकार के सौंदर्य में चित्त-स्थापन’। बालकाण्ड मन को कथा-श्रवण योग्य बनाता है—नाम, रूप, गुण, लीला के माध्यम से चित्त की मलिनता घटाकर उसे मंगल-लग्न (अनुकूल काल) की तरह ‘अनुकूल-भाव’ में स्थिर करता है। प्रस्तुत खंड में विवाह-उत्सव का सामुदायिक आनंद ‘सत्संग’ का रूप लेता है: राम-रूप-दर्शन ही मोक्ष-सीढ़ी का प्रथम दृढ़ पायदान है।
अयं खण्डः बालकाण्डस्य तस्मिन् शिखर-रसमये प्रदेशे वर्तते यत्र ‘विवाह-बरात’ दृश्येन भक्तिरसस्य सामाजिकः प्रसारः सञ्जायते। अत्र प्रधानो रसः न शृङ्गारः, किन्तु शृङ्गार-आश्रितो ‘भक्ति-आनन्दः’ (रूप-माधुर्य-जन्यः परमानन्दः); सहायक-रसाः—उत्साहः, अद्भुतः, हास्य-लाघवश्च (नगर-कोलाहलः, वाद्य-निनादः, परिछन-क्रिया च)। जनकपुर-नारीणां परस्पर-संवादः ‘सत्सङ्ग-भाषा’ इव भवति—ताः स्व-सुकृत-फलत्वेन राम-लक्ष्मण-दर्शनं ‘लोचन-लाभः’ इति वदन्ति। देव-समाजस्य (शिव-ब्रह्मादीनाम्) विस्मयः सिद्धयति यत् एषा लीला न लौकिकी, अपि तु अलौकिकस्य ‘सगुण-ब्रह्मणः’ प्राकट्यम्। अत्र तुलसी निर्गुण-सगुण-संयोगं सौन्दर्य-ध्यान-मार्गेण साधयति—रूप-वर्णनं मनः एकाग्रं करोति, सा चैकाग्रता नाम-स्मरणस्य भूमिं रचयति। एवं बालकाण्डस्यायं खण्डः सोपाने ‘चित्त-शुद्धिः → दर्शन-लालसा → मङ्गल-आचारः → ईश्वर-समर्पणम्’ इति क्रमिकां सीढीं निर्माति।
चौपाई 310.1-4
जनक सुकृत मूरति बैदेही।दसरथ सुकृत रामु धरें देही।।
इन्ह सम काँहु न सिव अवराधे।काहिं न इन्ह समान फल लाधे।।
इन्ह सम कोउ न भयउ जग माहीं।है नहिं कतहूँ होनेउ नाहीं।।
हम सब सकल सुकृत कै रासी।भए जग जनमि जनकपुर बासी।।
जिन्ह जानकी राम छबि देखी।को सुकृती हम सरिस बिसेषी।।
पुनि देखब रघुबीर बिआहू।लेब भली बिधि लोचन लाहू।।
कहहिं परसपर कोकिलबयनीं।एहि बिआहँ बड़ लाभु सुनयनीं।।
बड़ें भाग बिधि बात बनाई।नयन अतिथि होइहहिं दोउ भाई।।
janaka sukṛta mūrati baidehī |dasaratha sukṛta rāmu dhareṁ dehī ||
inha sama kā̃hu na siva avarādhe |kāhiṁ na inha samāna phala lādhe ||
inha sama kou na bhayau jaga māhīṁ |hai nahiṁ katahū̃ honeu nāhīṁ ||
hama saba sakala sukṛta kai rāsī |bhae jaga janami janakapura bāsī ||
jinha jānakī rāma chabi dekhī |ko sukṛtī hama sarisa biseṣī ||
puni dekhaba raghubīra biāhū |leba bhalī bidhi locana lāhū ||
kahahiṁ parasapara kokilabayanīṁ |ehi biāhã baṛa lābhu sunayanīṁ ||
baṛeṁ bhāga bidhi bāta banāī |nayana atithi hoihahiṁ dou bhāī ||
जानकी जनकस्य सुकृतस्य मूर्तिः, रामः तु दशरथस्य सुकृतं देहे धारयति। अनयोः समानं शिवं कश्चिन्नार्चयत्, अनयोः समानं फलं च कश्चिन्नालभत। जगति अनयोः समः कश्चिन्न जातः; न क्वचिदप्यस्ति, न च भविष्यति कश्चित्। वयं सर्वे सुकृतस्य राशिः, यतो जगति जन्म प्राप्य जनकपुरनिवासिनः सम्भूताः। ये जानक्याः रामस्य च शोभां दृष्टवन्तः, तेषु वयं विशेषतः सुकृतिनः कोऽस्ति? पुनश्च रघुवीरस्य विवाहं द्रक्ष्यामः, नेत्रयोः च भद्रं लाभं प्राप्स्यामः। कोकिलकण्ठ्यो नार्यः परस्परं ब्रुवन्ति, हे सुनयन्यः, अस्मिन् विवाहे अस्माकं महान् लाभः इति। महता भाग्येन विधाता इदं व्यवस्थितवान्, द्वौ च भ्रातरौ अस्माकं नेत्रयोः अतिथिः भविष्यतः इति।
दोहा 310
बारहिं बार सनेह बस जनक बोलाउब सीय।लेन आइहहिं बंधु दोउ कोटि काम कमनीय।।310।।
bārahiṁ bāra saneha basa janaka bolāuba sīya |lena āihahiṁ baṁdhu dou koṭi kāma kamanīya ||310||
पुनः पुनः स्नेहवशात् जनकः सीतां समाह्वयिष्यति, कोटिकामदेवसुन्दरौ द्वौ भ्रातरौ तां नेतुमागमिष्यतः।
चौपाई 311.1-4
बिबिध भाँति होइहि पहुनाई।प्रिय न काहि अस सासुर माई।।
तब तब राम लखनहि निहारी।होइहहिं सब पुर लोग सुखारी।।
सखि जस राम लखनकर जोटा।तैसेइ भूप संग दुइ ढोटा।।
स्याम गौर सब अंग सुहाए।ते सब कहहिं देखि जे आए।।
कहा एक मैं आजु निहारे।जनु बिरंचि निज हाथ सँवारे।।
भरतु रामही की अनुहारी।सहसा लखि न सकहिं नर नारी।।
लखनु सत्रुसूदनु एकरूपा।नख सिख ते सब अंग अनूपा।।
मन भावहिं मुख बरनि न जाहीं।उपमा कहुँ त्रिभुवन कोउ नाहीं।।
bibidha bhā̃ti hoihi pahunāī |priya na kāhi asa sāsura māī ||
taba taba rāma lakhanahi nihārī |hoihahiṁ saba pura loga sukhārī ||
sakhi jasa rāma lakhanakara joṭā |taisei bhūpa saṁga dui ḍhoṭā ||
syāma gaura saba aṁga suhāe |te saba kahahiṁ dekhi je āe ||
kahā eka maiṁ āju nihāre |janu biraṁci nija hātha sãvāre ||
bharatu rāmahī kī anuhārī |sahasā lakhi na sakahiṁ nara nārī ||
lakhanu satrusūdanu ekarūpā |nakha sikha te saba aṁga anūpā ||
mana bhāvahiṁ mukha barani na jāhīṁ |upamā kahũ tribhuvana kou nāhīṁ ||
बहुविधा अतिथिसत्कारा भविष्यन्ति। प्रिये जननि, एतादृशं श्वशुरगृहं कः न प्रियं मन्यते? तदा तदा रामलक्ष्मणौ दृष्ट्वा नगरस्य सर्वे जनाः सुखिनः भविष्यन्ति। हे सखि, यथा रामलक्ष्मणौ युगलं, तथैव राज्ञा सह द्वौ बालकौ स्तः। एकः श्यामः एकः गौरः, सर्वेषु अङ्गेषु सुन्दरौ। ये द्रष्टुं आगताः, ते सर्वे कथयन्ति। एका स्त्री अवोचत्, अद्य अहं तान् अपश्यम्। इव ब्रह्मा स्वहस्ताभ्याम् अलङ्कृतवान्। भरतः रामस्य एव प्रतिरूपः; पुरुषाः स्त्रियः च सहसा दृष्ट्वा भेदं ज्ञातुं न शक्नुवन्ति। लक्ष्मणः शत्रुघ्नः च एकरूपौ; नखाग्रतः शिखापर्यन्तं सर्वम् अङ्गम् अनूपम्। मनसि रोचन्ते, मुखेन वर्णयितुं न शक्यन्ते; त्रिषु लोकेषु तेषाम् उपमा नास्ति।
छन्दः 311
उपमा न कोउ कह दास तुलसी कतहुँ कबि कोबिद कहैं।बल बिनय बिद्या सील सोभा सिंधु इन्ह से एइ अहैं।।
पुर नारि सकल पसारि अंचल बिधिहि बचन सुनावहीं।ब्याहिअहुँ चारिउ भाइ एहिं पुर हम सुमंगल गावहीं।।
upamā na kou kaha dāsa tulasī katahũ kabi kobida kahaiṁ |bala binaya bidyā sīla sobhā siṁdhu inha se ei ahaiṁ ||
pura nāri sakala pasāri aṁcala bidhihi bacana sunāvahīṁ |byāhiahũ cāriu bhāi ehiṁ pura hama sumaṁgala gāvahīṁ ||
दासः तुलसीदासः कथयति - कुत्रापि नोपमा प्राप्यते, यद्यपि कवयः पण्डिताश्च अन्विच्छन्ति। बले विनये विद्यायाम् शीले सौन्दर्ये च एते चत्वारः सिन्धवः सन्ति, एतेषां समानाः केवलं एते स्वयमेव सन्ति। नगरस्य सर्वाः स्त्रियः अञ्चलान् प्रसार्य विधिं ब्रह्माणं वचनैरभिधान्ति - अस्मिन् एव नगरे चत्वारः भ्रातरः परिणेयन्ताम्, वयं च सुमङ्गलानि गायेम इति।
सोरठा 311
कहहिं परस्पर नारि बारि बिलोचन पुलक तन।सखि सबु करब पुरारि पुन्य पयोनिधि भूप दोउ।।311।।
kahahiṁ paraspara nāri bāri bilocana pulaka tana |sakhi sabu karaba purāri punya payonidhi bhūpa dou ||311||
नार्यः परस्परं नयनजलैः शरीरकम्पनैः च सह कथयन्ति - हे सख्यः, द्वावपि राजानौ पुण्यसमुद्रौ, तेन पुण्येन त्रिपुरारिः शिवः सर्वमिदं करिष्यति।
चौपाई 312.1-4
एहि बिधि सकल मनोरथ करहीं।आनँद उमगि उमगि उर भरहीं।।
जे नृप सीय स्वयंबर आए।देखि बंधु सब तिन्ह सुख पाए।।
कहत राम जसु बिसद बिसाला।निज निज भवन गए महिपाला।।
गए बीति कुछ दिन एहि भाँती।प्रमुदित पुरजन सकल बराती।।
मंगल मूल लगन दिनु आवा।हिम रितु अगहनु मासु सुहावा।।
ग्रह तिथि नखतु जोगु बर बारू।लगन सोधि बिधि कीन्ह बिचारू।।
पठै दीन्हि नारद सन सोई।गनी जनक के गनकन्ह जोई।।
सुनी सकल लोगन्ह यह बाता।कहहिं जोतिषी आहिं बिधाता।।
ehi bidhi sakala manoratha karahīṁ |ānãda umagi umagi ura bharahīṁ ||
je nṛpa sīya svayaṁbara āe |dekhi baṁdhu saba tinha sukha pāe ||
kahata rāma jasu bisada bisālā |nija nija bhavana gae mahipālā ||
gae bīti kucha dina ehi bhā̃tī |pramudita purajana sakala barātī ||
maṁgala mūla lagana dinu āvā |hima ritu agahanu māsu suhāvā ||
graha tithi nakhatu jogu bara bārū |lagana sodhi bidhi kīnha bicārū ||
paṭhai dīnhi nārada sana soī |ganī janaka ke ganakanha joī ||
sunī sakala loganha yaha bātā |kahahiṁ jotiṣī āhiṁ bidhātā ||
एवं सर्वे स्वकीयान् मनोरथान् सम्पादयन्तः, आनन्दः पुनः पुनः उमङ्कृत्य हृदयं पूरयति स्म। ये राजानः सीतायाः स्वयंवरम् आगताः, ते सर्वे भ्रातॄन् दृष्ट्वा सुखम् अलभन्त। रामस्य विशुद्धं विशालं च यशः कथयन्तः, भूपाः स्वकं स्वकं भवनम् अगच्छन्। एवं किञ्चित् दिनानि अतीतानि, नगरजनाः सर्वे च बरातिनः प्रमुदिताः आसन्। ततः विवाहस्य दिनम् आगतम्, यत् सर्वमङ्गलानाम् मूलम्, हेमन्तऋतौ, अग्रहायणमासे सुन्दरे। ब्रह्मा ग्रहान्, तिथिम्, नक्षत्रम्, योगम्, वारम् च परीक्ष्य लग्नम् विचार्य निर्धारितवान्। सा एव गणना नारदेन सह प्रेषिता, या जनकस्य ज्योतिषिभिः अपि गणिता आसीत्। सर्वे जनाः इदं श्रुत्वा ऊचुः, "ज्योतिषिनः स्वयम् ब्रह्मैव।"
दोहा 312
धेनुधूरि बेला बिमल सकल सुमंगल मूल।बिप्रन्ह कहेउ बिदेह सन जानि सगुन अनुकुल।।312।।
dhenudhūri belā bimala sakala sumaṁgala mūla |bipranha kaheu bideha sana jāni saguna anukula ||312||
गोधूलिवेला निर्मला आसीत्, सर्वमङ्गलानां मूलम्। ब्राह्मणाः शुभसङ्केतान् अनुकूलान् ज्ञात्वा विदेहं राजानं जनकं प्रति उक्तवन्तः यत् समयः समागतः।
चौपाई 313.1-4
उपरोहितहि कहेउ नरनाहा।अब बिलंब कर कारनु काहा।।
सतानंद तब सचिव बोलाए।मंगल सकल साजि सब ल्याए।।
संख निसान पनव बहु बाजे।मंगल कलस सगुन सुभ साजे।।
सुभग सुआसिनि गावहिं गीता।करहिं बेद धुनि बिप्र पुनीता।।
लेन चले सादर एहि भाँती।गए जहाँ जनवास बराती।।
कोसलपति कर देखि समाजू।अति लघु लाग तिन्हहि सुरराजू।।
भयउ समउ अब धारिअ पाऊ।यह सुनि परा निसानहिं घाऊ।।
गुरहि पूछि करि कुल बिधि राजा।चले संग मुनि साधु समाजा।।
uparohitahi kaheu naranāhā |aba bilaṁba kara kāranu kāhā ||
satānaṁda taba saciva bolāe |maṁgala sakala sāji saba lyāe ||
saṁkha nisāna panava bahu bāje |maṁgala kalasa saguna subha sāje ||
subhaga suāsini gāvahiṁ gītā |karahiṁ beda dhuni bipra punītā ||
lena cale sādara ehi bhā̃tī |gae jahā̃ janavāsa barātī ||
kosalapati kara dekhi samājū |ati laghu lāga tinhahi surarājū ||
bhayau samau aba dhāria pāū |yaha suni parā nisānahiṁ ghāū ||
gurahi pūchi kari kula bidhi rājā |cale saṁga muni sādhu samājā ||
राजा पुरोहितम् अवोचत्, इदानीं विलम्बस्य कः कारणम्? ततः शतानन्दः सचिवान् आहूतवान्, तैः सर्वमङ्गलद्रव्याणि सुसज्जितानि आनीतानि। शङ्खाः निषाणाः पणवाश्च बहुप्रकाराः वादिताः, मङ्गलकलशाः शुभशकुनाश्च सज्जिताः। सुभगाः सुवासिन्यः गीतानि अगायन्, पवित्रा ब्राह्मणाः वेदध्वनिम् अकुर्वन्। एवं श्रद्धया तान् गृहीत्वा यत्र वराताः निवसन्ति तत्र गताः। कोसलपतेः समाजं दृष्ट्वा तेभ्यः देवराजः अपि अतिलघुः आसीत्। समयः सम्पन्नः, इदानीं पादौ धारयतु इति श्रुत्वा निषाणाः आहताः। गुरुम् अनुमन्त्र्य कुलविधिं कृत्वा राजा प्रस्थितः, मुनिसाधुसमागमेन सह।
दोहा 313
भाग्य बिभव अवधेस कर देखि देव ब्रह्मादि।लगे सराहन सहस मुख जानि जनम निज बादि।।313।।
bhāgya bibhava avadhesa kara dekhi deva brahmādi |lage sarāhana sahasa mukha jāni janama nija bādi ||313||
अयोध्याधीश्वरस्य भाग्यं वैभवं च दृष्ट्वा ब्रह्मादयः देवाः सहस्रमुखैः तस्य स्तुतिं कर्तुमारेभिरे, स्वजन्म वृथा ज्ञात्वा।
चौपाई 314.1-4
सुरन्ह सुमंगल अवसरु जाना।बरषहिं सुमन बजाइ निसाना।।
सिव ब्रह्मादिक बिबुध बरूथा।चढ़े बिमानन्हि नाना जूथा।।
प्रेम पुलक तन हृदयँ उछाहू।चले बिलोकन राम बिआहू।।
देखि जनकपुरु सुर अनुरागे।निज निज लोक सबहिं लघु लागे।।
चितवहिं चकित बिचित्र बिताना।रचना सकल अलौकिक नाना।।
नगर नारि नर रूप निधाना।सुघर सुधरम सुसील सुजाना।।
तिन्हहि देखि सब सुर सुरनारीं।भए नखत जनु बिधु उजिआरीं।।
बिधिहि भयह आचरजु बिसेषी।निज करनी कछु कतहुँ न देखी।।
suranha sumaṁgala avasaru jānā |baraṣahiṁ sumana bajāi nisānā ||
siva brahmādika bibudha barūthā |caṛhe bimānanhi nānā jūthā ||
prema pulaka tana hṛdayã uchāhū |cale bilokana rāma biāhū ||
dekhi janakapuru sura anurāge |nija nija loka sabahiṁ laghu lāge ||
citavahiṁ cakita bicitra bitānā |racanā sakala alaukika nānā ||
nagara nāri nara rūpa nidhānā |sughara sudharama susīla sujānā ||
tinhahi dekhi saba sura suranārīṁ |bhae nakhata janu bidhu ujiārīṁ ||
bidhihi bhayaha ācaraju biseṣī |nija karanī kachu katahũ na dekhī ||
देवाः सुमङ्गलमवसरं ज्ञात्वा दुन्दुभीन् वादयन्तः पुष्पाणि वर्षयन्ति स्म। शिवब्रह्मादयः देवसमूहाः नानासमूहैः सह विमानेषु आरूढाः। प्रेमपुलकैः शरीरैः हृदये उत्साहं धारयन्तः रामविवाहं द्रष्टुं प्रस्थिताः। जनकपुरं दृष्ट्वा देवाः अनुरागेण आपूरिताः अभवन्, तेषां स्वस्वलोकाः सर्वे लघ्वान् अभवन्। ते विस्मयेन अद्भुतानि वितानानि सर्वालौकिकानि नानाविधानि रचनानि च अपश्यन्। नगरस्य स्त्रियः पुरुषाः च रूपनिधानाः आसन्, कुशलाः धर्मात्मानः सुशीलाः सुज्ञाः च। तान् दृष्ट्वा सर्वे देवाः देव्यः च इन्दुरुदिते तारकाः इव अभवन्। ब्रह्मणः विशेषं विस्मयम् अभवत्, यतः स्वकृतिः कुत्रापि न दृष्टा।
दोहा 314
सिवँ समुझाए देव सब जनि आचरज भुलाहु।हृदयँ बिचारहु धीर धरि सिय रघुबीर बिआहु।।314।।
sivã samujhāe deva saba jani ācaraja bhulāhu |hṛdayã bicārahu dhīra dhari siya raghubīra biāhu ||314||
शिवः सर्वान् देवान् उपदिशति - न आश्चर्ये विलुप्तव्यम्। हृदये धैर्यं धारयित्वा विचारयत इयं सीतायाः रघुवीरस्य च विवाहः इति।
चौपाई 315.1-4
जिन्ह कर नामु लेत जग माहीं।सकल अमंगल मूल नसाहीं।।
करतल होहिं पदारथ चारी।तेइ सिय रामु कहेउ कामारी।।
एहि बिधि संभु सुरन्ह समुझावा।पुनि आगें बर बसह चलावा।।
देवन्ह देखे दसरथु जाता।महामोद मन पुलकित गाता।।
साधु समाज संग महिदेवा।जनु तनु धरें करहिं सुख सेवा।।
सोहत साथ सुभग सुत चारी।जनु अपबरग सकल तनुधारी।।
मरकत कनक बरन बर जोरी।देखि सुरन्ह भै प्रीति न थोरी।।
पुनि रामहि बिलोकि हियँ हरषे।नृपहि सराहि सुमन तिन्ह बरषे।।
jinha kara nāmu leta jaga māhīṁ |sakala amaṁgala mūla nasāhīṁ ||
karatala hohiṁ padāratha cārī |tei siya rāmu kaheu kāmārī ||
ehi bidhi saṁbhu suranha samujhāvā |puni āgeṁ bara basaha calāvā ||
devanha dekhe dasarathu jātā |mahāmoda mana pulakita gātā ||
sādhu samāja saṁga mahidevā |janu tanu dhareṁ karahiṁ sukha sevā ||
sohata sātha subhaga suta cārī |janu apabaraga sakala tanudhārī ||
marakata kanaka barana bara jorī |dekhi suranha bhai prīti na thorī ||
puni rāmahi biloki hiyã haraṣe |nṛpahi sarāhi sumana tinha baraṣe ||
येषां नाम जगति उच्यमानं सर्वस्य अमंगलस्य मूलं नश्यति, येषां करतलयोः चत्वारः पुरुषार्थाः सन्ति, तौ एव सीता रामः च इति कामारिः अवदत्। एवं शम्भुः देवान् सम्बोधयत्, पुनः आग्रे वरं वृषभं प्रेरितवान्। देवाः दशरथम् आगच्छन्तम् अपश्यन्, यस्य मनसि महान् आनन्दः आसीत्, शरीरे च पुलकः। तेन सह साधुसमाजः ब्राह्मणाः च आसन्, ये इव शरीरं धृत्वा तस्य सुखसेवां कुर्वन्ति स्म। तस्य पार्श्वे चत्वारः सुभगाः पुत्राः शोभन्ते स्म, यथा चत्वारः मोक्षाः सर्वे शरीरं धृतवन्तः। मरकतकनकवर्णौ तौ वरयुगलं दृष्ट्वा देवानां न अल्पा प्रीतिः अभवत्। पुनः रामं दृष्ट्वा ते हृदये हर्षिताः अभवन्, राजानं स्तुत्वा पुष्पाणि अवर्षयन्।
दोहा 315
राम रूपु नख सिख सुभग बारहिं बार निहारि।पुलक गात लोचन सजल उमा समेत पुरारि।।315।।
rāma rūpu nakha sikha subhaga bārahiṁ bāra nihāri |pulaka gāta locana sajala umā sameta purāri ||315||
उमया सहितः पुरारिः रामस्य रूपं नखशिखासुभगं बारम्बारं निरीक्ष्य, गात्रपुलकसम्पन्नः अश्रुपूर्णनयनः अभवत्।
चौपाई 316.1-4
केकि कंठ दुति स्यामल अंगा।तड़ित बिनिंदक बसन सुरंगा।।
ब्याह बिभूषन बिबिध बनाए।मंगल सब सब भाँति सुहाए।।
सरद बिमल बिधु बदनु सुहावन।नयन नवल राजीव लजावन।।
सकल अलौकिक सुंदरताई।कहि न जाइ मनहीं मन भाई।।
बंधु मनोहर सोहहिं संगा।जात नचावत चपल तुरंगा।।
राजकुअँर बर बाजि देखावहिं।बंस प्रसंसक बिरिद सुनावहिं।।
जेहि तुरंग पर रामु बिराजे।गति बिलोकि खगनायकु लाजे।।
कहि न जाइ सब भाँति सुहावा।बाजि बेषु जनु काम बनावा।।
keki kaṁṭha duti syāmala aṁgā |taṛita biniṁdaka basana suraṁgā ||
byāha bibhūṣana bibidha banāe |maṁgala saba saba bhā̃ti suhāe ||
sarada bimala bidhu badanu suhāvana |nayana navala rājīva lajāvana ||
sakala alaukika suṁdaratāī |kahi na jāi manahīṁ mana bhāī ||
baṁdhu manohara sohahiṁ saṁgā |jāta nacāvata capala turaṁgā ||
rājakuãra bara bāji dekhāvahiṁ |baṁsa prasaṁsaka birida sunāvahiṁ ||
jehi turaṁga para rāmu birāje |gati biloki khaganāyaku lāje ||
kahi na jāi saba bhā̃ti suhāvā |bāji beṣu janu kāma banāvā ||
तस्य श्यामलशरीरे मयूरकण्ठस्य प्रभा आसीत्, तस्य च सुरक्तवस्त्राणि विद्युतमपि लज्जयन्ति स्म। तेन विविधानि विवाहभूषणानि धृतानि, सर्वाणि मङ्गलमयानि सर्वथा च सुन्दराणि। तस्य मनोहरं वदनं शरत्कालस्य निर्मलचन्द्रमण्डलमिव, तस्य च नवीननेत्रे कमलमपि लज्जयन्ति स्म। तस्य सर्वं सौन्दर्यम् अलौकिकम् आसीत्; तत् कथयितुं न शक्यते, सर्वेषां मनांसि च हर्षयति स्म। तस्य मनोहराः भ्रातरः तस्य समीपे शोभन्ते स्म, चञ्चलान् अश्वान् नृत्यन्तः गच्छन्ति स्म। राजकुमाराः स्वश्रेष्ठानाम् अश्वानां गतिं प्रदर्शयन्ति स्म, वंशस्य वन्दिनः च तस्य कीर्तिं कथयन्ति स्म। यस्मिन् अश्वे रामः विराजते स्म, तस्य गतिं दृष्ट्वा खगेन्द्रः गरुडः अपि लज्जितः अभवत्। तस्य सर्वथा सौन्दर्यं कथयितुं न शक्यते; इव कामदेवः स्वयम् अश्वरूपम् अधारयत्।
छन्दः 316
जनु बाजि बेषु बनाइ मनसिजु राम हित अति सोहई।आपनें बय बल रूप गुन गति सकल भुवन बिमोहई।।
जगमगत जीनु जराव जोति सुमोति मनि मानिक लगे।किंकिनि ललाम लगामु ललित बिलोकि सुर नर मुनि ठगे।।
janu bāji beṣu banāi manasiju rāma hita ati sohaī |āpaneṁ baya bala rūpa guna gati sakala bhuvana bimohaī ||
jagamagata jīnu jarāva joti sumoti mani mānika lage |kiṁkini lalāma lagāmu lalita biloki sura nara muni ṭhage ||
यथा रामहिताय मन्मथेन अश्वरूपं निर्मितं, सः अतीव शोभते। स्वकीययौवनबलरूपगुणगतिभिः सकलानि भुवनानि मोहयति। मणियुक्तः जीनः द्योतमानः, तत्र सुमुक्तामणिमाणिक्यानि प्रतिष्ठितानि। किङ्किणीं ललितं लगामं च दृष्ट्वा देवाः मनुष्याः मुनयः च मोहिताः अभवन्।
दोहा 316
प्रभु मनसहिं लयलीन मनु चलत बाजि छबि पाव।भूषित उड़गन तड़ित घनु जनु बर बरहि नचाव।।316।।
prabhu manasahiṁ layalīna manu calata bāji chabi pāva |bhūṣita uṛagana taṛita ghanu janu bara barahi nacāva ||316||
अश्य मनः प्रभोः मनसि लीनमभवत् चलतश्च तस्य शोभा वर्धते यथा तारभिर्विद्युता च भूषितः मेघः सुन्दरं मयूरं नर्तयति।
चौपाई 317.1-4
जेहिं बर बाजि रामु असवारा।तेहि सारदउ न बरनै पारा।।
संकरु राम रूप अनुरागे।नयन पंचदस अति प्रिय लागे।।
हरि हित सहित रामु जब जोहे।रमा समेत रमापति मोहे।।
निरखि राम छबि बिधि हरषाने।आठइ नयन जानि पछिताने।।
सुर सेनप उर बहुत उछाहू।बिधि ते डेवढ़ लोचन लाहू।।
रामहि चितव सुरेस सुजाना।गौतम श्रापु परम हित माना।।
देव सकल सुरपतिहि सिहाहीं।आजु पुरंदर सम कोउ नाहीं।।
मुदित देवगन रामहि देखी।नृपसमाज दुहुँ हरषु बिसेषी।।
jehiṁ bara bāji rāmu asavārā |tehi sāradau na baranai pārā ||
saṁkaru rāma rūpa anurāge |nayana paṁcadasa ati priya lāge ||
hari hita sahita rāmu jaba johe |ramā sameta ramāpati mohe ||
nirakhi rāma chabi bidhi haraṣāne |āṭhai nayana jāni pachitāne ||
sura senapa ura bahuta uchāhū |bidhi te ḍevaṛha locana lāhū ||
rāmahi citava suresa sujānā |gautama śrāpu parama hita mānā ||
deva sakala surapatihi sihāhīṁ |āju puraṁdara sama kou nāhīṁ ||
mudita devagana rāmahi dekhī |nṛpasamāja duhũ haraṣu biseṣī ||
यस्मिन् उत्तमे अश्वे रामः असवारः आसीत्, तस्य सौन्दर्य्यं शारदा अपि पूर्णतः वर्णयितुं न शक्नोति। शङ्करः रामस्य रूपे अनुरक्तः अभवत्, तस्य च पञ्चदश नयनानि अत्यन्तं प्रियाणि अभवन्। यदा हरिः प्रेम्णा सह रामं पश्यति, तदा लक्ष्म्या सह रमापतिः विष्णुः मोहितः भवति। रामस्य सौन्दर्य्यं दृष्ट्वा ब्रह्मा हर्षितः भवति, परन्तु अष्टनयनः इति ज्ञात्वा पश्चात्तापं करोति। देवसेनापतेः हृदये महान् उल्लासः भवति, यतः ब्रह्मणः अपेक्षया अर्धेन अधिकानि नयनानि तस्य लाभः। सुजानः सुरेशः इन्द्रः रामं पश्यति, गौतमस्य शापं च परमं हितं मन्यते। सर्वे देवाः इन्द्रं प्रति ईर्ष्यां कुर्वन्ति, इति वदन्ति, अद्य पुरन्दरस्य समः कोऽपि नास्ति। देवगणाः रामं दृष्ट्वा प्रीतिमानाः भवन्ति, राजसमाजे च उभयतः विशेषः हर्षः भवति।
छन्दः 317
अति हरषु राजसमाज दुहु दिसि दुंदुभीं बाजहिं घनी।बरषहिं सुमन सुर हरषि कहि जय जयति जय रघुकुलमनी।।
एहि भाँति जानि बरात आवत बाजने बहु बाजहीं।रानि सुआसिनि बोलि परिछनि हेतु मंगल साजहीं।।
ati haraṣu rājasamāja duhu disi duṁdubhīṁ bājahiṁ ghanī |baraṣahiṁ sumana sura haraṣi kahi jaya jayati jaya raghukulamanī ||
ehi bhā̃ti jāni barāta āvata bājane bahu bājahīṁ |rāni suāsini boli parichani hetu maṁgala sājahīṁ ||
राजसभायाम् उभयतः अतीव हर्षः अभवत्, द्वयोः दिशोः च बहवः दुन्दुभयः नादन्ते स्म। देवाः हर्षिताः पुष्पाणि वर्षयन्तः ऊचुः, "जयः, जयः, रघुकुलमणेः जयः अस्तु!" एवं वरयात्रा आगच्छतीति ज्ञात्वा बहूनि वाद्यानि वाद्यन्ते स्म। राज्ञी सुभगाः स्त्रियः आहूतवती, ताश्च मंगलद्रव्याणि सज्जीकुर्वन्ति स्म।
दोहा 317
सजि आरती अनेक बिधि मंगल सकल सँवारि।चलीं मुदित परिछनि करन गजगामिनि बर नारि।।317।।
saji āratī aneka bidhi maṁgala sakala sãvāri |calīṁ mudita parichani karana gajagāmini bara nāri ||317||
नानाविधैरारतीं सज्जीकृत्य सर्वमङ्गलद्रव्याणि संविधाय, गजगामिन्यः श्रेष्ठा नार्यः सत्कारं कर्तुं प्रमुदिताः प्रस्थिताः।
चौपाई 318.1-4
बिधुबदनीं सब सब मृगलोचनि।सब निज तन छबि रति मदु मोचनि।।
पहिरें बरन बरन बर चीरा।सकल बिभूषन सजें सरीरा।।
सकल सुमंगल अंग बनाएँ।करहिं गान कलकंठि लजाएँ।।
कंकन किंकिनि नूपुर बाजहिं।चालि बिलोकि काम गज लाजहिं।।
बाजहिं बाजने बिबिध प्रकारा।नभ अरु नगर सुमंगलचारा।।
सची सारदा रमा भवानी।जे सुरतिय सुचि सहज सयानी।।
कपट नारि बर बेष बनाई।मिलीं सकल रनिवासहिं जाई।।
करहिं गान कल मंगल बानीं।हरष बिबस सब काहुँ न जानी।।
bidhubadanīṁ saba saba mṛgalocani |saba nija tana chabi rati madu mocani ||
pahireṁ barana barana bara cīrā |sakala bibhūṣana sajeṁ sarīrā ||
sakala sumaṁgala aṁga banāẽ |karahiṁ gāna kalakaṁṭhi lajāẽ ||
kaṁkana kiṁkini nūpura bājahiṁ |cāli biloki kāma gaja lājahiṁ ||
bājahiṁ bājane bibidha prakārā |nabha aru nagara sumaṁgalacārā ||
sacī sāradā ramā bhavānī |je suratiya suci sahaja sayānī ||
kapaṭa nāri bara beṣa banāī |milīṁ sakala ranivāsahiṁ jāī ||
karahiṁ gāna kala maṁgala bānīṁ |haraṣa bibasa saba kāhũ na jānī ||
सर्वासां मुखानि चन्द्रसदृशानि नेत्राणि च मृगनयनानि आसन्, स्वस्वशरीरसौन्दर्येण रतेः मदं विनमयन्। ताः विविधवर्णानाम् उत्तमानि वस्त्राणि धारयन्ति, सर्वैः आभरणैः शरीराणि अलंकृतानि आसन्। सर्वाणि अङ्गानि मङ्गलमयैः अलंकारैः सुशोभितानि, कलकण्ठं लज्जयन्त्यः गायन्ति स्म। कङ्कणानि किङ्किण्यः नूपुराश्च वाद्यन्ते, तासां गतिं दृष्ट्वा कामस्य गजाः लज्जन्ते स्म। विविधप्रकाराणि वाद्यानि वाद्यन्ते स्म, आकाशे नगरे च सुमङ्गलाचारः आसीत्। शची सारदा रमा भवानी च, याः देवनार्यः पवित्राः सहजज्ञाः च आसन्। ताः छलेन उत्तमनारीणां वेषं धृत्वा, सर्वाः अन्तःपुरं गत्वा मिलितवत्यः। ताः मधुरमङ्गलगीतानि गायन्ति स्म, हर्षवशात् केनापि न ज्ञाताः।
छन्दः 318
को जान केहि आनंद बस सब ब्रह्मु बर परिछन चली।कल गान मधुर निसान बरषहिं सुमन सुर सोभा भली।।
आनंदकंदु बिलोकि दूलहु सकल हियँ हरषित भई।अंभोज अंबक अंबु उमगि सुअंग पुलकावलि छई।।
ko jāna kehi ānaṁda basa saba brahmu bara parichana calī |kala gāna madhura nisāna baraṣahiṁ sumana sura sobhā bhalī ||
ānaṁdakaṁdu biloki dūlahu sakala hiyã haraṣita bhaī |aṁbhoja aṁbaka aṁbu umagi suaṁga pulakāvali chaī ||
को जानीयात् केन आनन्देन सर्वे परब्रह्मस्वरूपं वरं प्रत्यागम्य चलन्ति? मधुरं गीतं नगाडानां च ध्वनिः आसीत्, देवाः पुष्पाणि वर्षयन्ति स्म, शोभा च सुन्दरी आसीत्। आनन्दमूलं वरं पश्यन्तः सर्वे हृदयेन हर्षिताः अभवन्; कमलनयनेभ्यः अश्रूणि उम्मुखन्, सुन्दरेषु अङ्गेषु च पुलकमाला सम्भूता।
दोहा 318
जो सुख भा सिय मातु मन देखि राम बर बेषु।सो न सकहिं कहि कलप सत सहस सारदा सेषु।।318।।
jo sukha bhā siya mātu mana dekhi rāma bara beṣu |so na sakahiṁ kahi kalapa sata sahasa sāradā seṣu ||318||
यः सुखः सीतायाः मातुः हृदि रामं वरवेषं दृष्ट्वा उत्पन्नः सः सुखः शतसहस्रशारदाः शेषाश्च शतकल्पेषु अपि वक्तुं न शक्नुवन्ति।
चौपाई 319.1-4
नयन नीरु हटि मंगल जानी।परिछनि करहिं मुदित मन रानी।।
बेद बिहित अरु कुल आचारू।कीन्ह भली बिधि सब ब्यवहारू।।
पंच सबद धुनि मंगल गाना।पट पाँवड़े परहिं बिधि नाना।।
करि आरती अरघु तिन्ह दीन्हा।राम गमनु मंडप तब कीन्हा।।
दसरथु सहित समाज बिराजे।बिभव बिलोकि लोकपति लाजे।।
समयँ समयँ सुर बरषहिं फूला।सांति पढ़हिं महिसुर अनुकूला।।
नभ अरु नगर कोलाहल होई।आपनि पर कछु सुनइ न कोई।।
एहि बिधि रामु मंडपहिं आए।अरघु देइ आसन बैठाए।।
nayana nīru haṭi maṁgala jānī |parichani karahiṁ mudita mana rānī ||
beda bihita aru kula ācārū |kīnha bhalī bidhi saba byavahārū ||
paṁca sabada dhuni maṁgala gānā |paṭa pā̃vaṛe parahiṁ bidhi nānā ||
kari āratī araghu tinha dīnhā |rāma gamanu maṁḍapa taba kīnhā ||
dasarathu sahita samāja birāje |bibhava biloki lokapati lāje ||
samayã samayã sura baraṣahiṁ phūlā |sāṁti paṛhahiṁ mahisura anukūlā ||
nabha aru nagara kolāhala hoī |āpani para kachu sunai na koī ||
ehi bidhi rāmu maṁḍapahiṁ āe |araghu dei āsana baiṭhāe ||
राज्ञ्यः नयनजलं निवार्य, अवसरं माङ्गल्यं ज्ञात्वा, प्रहृष्टमनाः परिच्छन् सम्पादयन्। वेदविहितं कुलाचारं च सर्वं व्यवहारं सुविधिना अकुर्वन्। पञ्चवाद्यध्वनिः प्रावर्तत, माङ्गलिकानि गीतानि गीयन्ते स्म, पन्थासु नानाविधानि वस्त्राणि पङ्क्तयश्च प्रथिताः। आरात्रिकं कृत्वा तैः अर्घ्यं दत्तम्, ततः रामः मण्डपं प्रति प्रयाणम् अकरोत्। दशरथः समाजेन सह वैभवेन विराजते स्म, तद्वैभवं दृष्ट्वा लोकपालाः लज्जिताः अभवन्। काले काले देवाः पुष्पाणि अवर्षयन्, अनुकूला ब्राह्मणाः शान्तिपाठं जपन्ति स्म। नभसि नगरे च महाकोलाहलः आसीत्, यतः स्वस्य परस्य वा किमपि न शृणोति कोऽपि। एवं रामः मण्डपम् आगतः, अर्घ्यं दत्वा आसने उपवेशितः।
छन्दः 319
बैठारि आसन आरती करि निरखि बरु सुखु पावहीं।मनि बसन भूषन भूरि वारहिं नारि मंगल गावहीं।।
ब्रह्मादि सुरबर बिप्र बेष बनाइ कौतुक देखहीं।अवलोकि रघुकुल कमल रबि छबि सुफल जीवन लेखहीं।।
baiṭhāri āsana āratī kari nirakhi baru sukhu pāvahīṁ |mani basana bhūṣana bhūri vārahiṁ nāri maṁgala gāvahīṁ ||
brahmādi surabara bipra beṣa banāi kautuka dekhahīṁ |avaloki raghukula kamala rabi chabi suphala jīvana lekhahīṁ ||
वरम् आसने उपवेश्य आरतीम् आचर्य तम् अवलोक्य ते महत् सुखम् अनुभवन्ति। स्त्र्यः मणिवस्त्रभूषणानि बहुशः वर्षयन्ति मंगलगीतानि च गायन्ति। ब्रह्मादयः श्रेष्ठाः देवाः ब्राह्मणवेषं कृत्वा उत्सवम् पश्यन्ति। रघुकुलकमलसूर्यस्य रामस्य शोभाम् अवलोक्य ते जीवितम् सफलम् इति मन्यन्ते।
दोहा 319
नाऊ बारी भाट नट राम निछावरि पाइ।मुदित असीसहिं नाइ सिर हरषु न हृदयँ समाइ।।319।।
nāū bārī bhāṭa naṭa rāma nichāvari pāi |mudita asīsahiṁ nāi sira haraṣu na hṛdayã samāi ||319||
नापिता दीपधारकाः कवयो नटाश्च रामस्य सम्माने वितीर्णानि दानानि प्राप्य, प्रीत्या शिरः नत्वा तस्मै आशीर्वादान् अयच्छन्, हृदि च हर्षः नावस्थातुमशक्नोत्।
1) दर्शन-प्रधान भक्ति: राम-लखन का रूप-दर्शन ‘लोचन-लाभ’ है—भक्ति का प्रथम दृढ़ सोपान। 2) सुकृत-सिद्धांत: ईश्वर-समागम को ‘सुकृत’ का फल बताया गया—पुण्य/शुद्धि के बिना दर्शन का रस स्थिर नहीं होता। 3) सत्संग का सामाजिक प्रसार: जनकपुर की नारियों का संवाद ‘सत्संग-भाषा’ बनकर समुदाय में भक्ति-आनंद फैलाता है; उत्सव लोक-धर्म से लोक-भक्ति में रूपांतरित होता है। 4) सगुण-निर्गुण-संयोग: रूप-वर्णन चित्त को एकाग्र करता है; वही एकाग्रता नाम-स्मरण और अंतःसमर्पण की भूमि बनती है। 5) अलौकिकता का प्रमाण: शिव-ब्रह्मादि का विस्मय बताता है कि यह लीला राजसी दृश्य नहीं, सगुण ब्रह्म का मंगल-प्राकट्य है—जिसमें आनंद, शुद्धि और समर्पण एक साथ फलित होते हैं।
यह अंश बालकाण्ड के उस शिखर-रसमय क्षेत्र में है जहाँ ‘विवाह-बरात’ के दृश्य से भक्तिरस का सामाजिक प्रसार होता है। प्रधान रस शृंगार नहीं, बल्कि शृंगार-आश्रित ‘भक्ति-आनंद’ (रूप-माधुर्य से उपजित परमानंद) है; सहायक रस: उत्साह, अद्भुत, हास्य-लाघव (नगर-कोलाहल, बाजे, परिछन)। जनकपुर की नारियों की परस्पर बातचीत ‘सत्संग-भाषा’ बन जाती है—वे अपने सुकृत का फल मानकर राम-लखन के दर्शन को ‘लोचन-लाभ’ कहती हैं। देव-समाज (शिव, ब्रह्मादि) का विस्मय यह सिद्ध करता है कि यह लीला लौकिक नहीं—अलौकिक ‘सगुण ब्रह्म’ का प्राकट्य है। तुलसी यहाँ निर्गुण-सगुण-संयोग को सौंदर्य-ध्यान द्वारा साधते हैं: रूप का वर्णन मन को एकाग्र करता है, और वही एकाग्रता नाम-स्मरण की भूमि बनती है। इस प्रकार बालकाण्ड का यह खंड सोपान में ‘चित्त-शुद्धि → दर्शन-लालसा → मंगल-आचार → ईश्वर-समर्पण’ की क्रमिक सीढ़ी रचता है।
आरंभ में ‘मंगल-लग्न’ जैसा सामूहिक उल्लास—विवाह-उत्सव का कोलाहल, बाजे-गाजे, परिछन और नगर-हर्ष (उत्साह-रस)। फिर जनकपुर की नारियों के संवाद से रस का केंद्र बाहर के उत्सव से भीतर के ‘लोचन-लाभ’ पर आता है—रूप-दर्शन से उत्पन्न पुलक, लज्जा-मिश्रित आनंद और परमानंद (शृंगार-आश्रित भक्ति-आनंद)। इसके बाद अद्भुत-रस उभरता है: देव-समाज का विस्मय और यह बोध कि यह दृश्य लौकिक नहीं, सगुण ब्रह्म की लीला है। अंत में भाव-परिपाक: ‘सुकृत’ की अनुभूति, कृतज्ञता, और समर्पण—चित्त-शुद्धि से दर्शन-लालसा, फिर मंगलाचार, और अंततः ईश्वर-समर्पण की स्थिर शांति (शांत-रस में भक्ति का विश्राम)।
परंपरानुसार यह ‘विवाह-उत्सव/बरात-दर्शन’ खंड पढ़ने-सुनने से मंगल-बुद्धि, गृह-कलह-शमन, और ‘राम-रूप-स्मृति’ दृढ़ होती है। ‘जिन्ह कर नामु लेत…’ जैसी पंक्तियाँ नाम-स्मरण का फल—अमंगल-नाश—प्रत्यक्ष करती हैं; अतः इसे शुभ-कार्य, विवाह, गृह-प्रवेश, और सत्संग में मंगल-पाठ हेतु विशेष मानते हैं।
मंगल-प्रसंगों में प्रचलित समपुट: (1) ‘श्रीराम जय राम जय जय राम’ (नाम-जप-समपुट), या (2) ‘सियावर रामचंद्र की जय’ को प्रत्येक दोहे/खंड के अंत में। कुछ परंपराओं में ‘राम रामेति रामेति…’ (विष्णु-सहस्रनाम-प्रसिद्ध) को भी समपुट रूप में जोड़ा जाता है।
Answers come straight from the texts, with the shlokas they draw on. Ask in your own words.
A free sign-in with Google or Apple keeps your chat saved across web and the app.