Prakarana 32

Verse 642 (चौपाई)

जनक सुकृत मूरति बैदेही। दसरथ सुकृत रामु धरें देही।। इन्ह सम काँहु न सिव अवराधे। काहिं न इन्ह समान फल लाधे।। इन्ह सम कोउ न भयउ जग माहीं। है नहिं कतहूँ होनेउ नाहीं।। हम सब सकल सुकृत कै रासी। भए जग जनमि जनकपुर बासी।। जिन्ह जानकी राम छबि देखी। को सुकृती हम सरिस बिसेषी।। पुनि देखब रघुबीर बिआहू। लेब भली बिधि लोचन लाहू।। कहहिं परसपर कोकिलबयनीं। एहि बिआहँ बड़ लाभु सुनयनीं।। बड़ें भाग बिधि बात बनाई। नयन अतिथि होइहहिं दोउ भाई।।

Janak mein itne achche gun hain, Sita bhi waisi hai. Dasharath bhi waise hi achche hain, Ram unki body mein hain. Shiv bhi inke jaisa kisi ko nahi maante. Itna achcha phal kahi nahi mila. Itne achche log duniya mein kabhi the nahi, ab nahi, aage bhi nahi honge. Hum sab bahut achche karam karke janam liya hai, isliye Janakpur mein rehte hain. Jinhone Ram aur Sita ko dekha hai, woh humse zyada khushnaseeb kaun hoga? Phir se Raghuveer ki shaadi dekhenge, aankhon ko bahut achcha lagega. Auratein ek dusre se bolti hain ki is shaadi mein bahut fayda hai. Bhagwan ne bahut badi baat banayi hai, aankhen dono bhaiyon ko dekhengi.

Verse 643 (दोहा/सोरठा)

बारहिं बार सनेह बस जनक बोलाउब सीय। लेन आइहहिं बंधु दोउ कोटि काम कमनीय।।310।।

Janak ne pyaar mein baarah baar Sita ko bulaya. Dono bhai usse lene aayenge, woh itni achchi hai jaise lakhon logon ki khwahish poori ho.

Verse 644 (चौपाई)

बिबिध भाँति होइहि पहुनाई। प्रिय न काहि अस सासुर माई।। तब तब राम लखनहि निहारी। होइहहिं सब पुर लोग सुखारी।। सखि जस राम लखनकर जोटा। तैसेइ भूप संग दुइ ढोटा।। स्याम गौर सब अंग सुहाए। ते सब कहहिं देखि जे आए।। कहा एक मैं आजु निहारे। जनु बिरंचि निज हाथ सँवारे।। भरतु रामही की अनुहारी। सहसा लखि न सकहिं नर नारी।। लखनु सत्रुसूदनु एकरूपा। नख सिख ते सब अंग अनूपा।। मन भावहिं मुख बरनि न जाहीं। उपमा कहुँ त्रिभुवन कोउ नाहीं।।

Unka swagat bahut tarike se hoga. Itna achcha damad aur beti kisi ko kabhi mili hai. Log baar-baar Ram aur Lakshman ko dekhte rahe, shehar ke sab log khush the. Ram aur Lakshman saath the, raja bhi dono yuva rajakumar ke saath tha. Ek ka rang saanla, ek ka gora, dono bahut achche lag rahe the. Jo log aaye aur dekha, woh sab yehi bol rahe the. Kisi ne kaha ki aaj maine kya dekha, jaise Bhagwan ne khud apne haath se banaya ho. Bharat bilkul Ram jaisa dikhta tha, logon ko pehle nahi samajh aaya ki kaun kaun hai. Lakshman aur Shatrughna bhi ek jaise the, sar se paon tak sab achche the. Dil khush ho jaata hai par baaton mein nahi bata sakte, duniya mein inka koi comparison nahi hai.

Verse 645 (छंद)

उपमा न कोउ कह दास तुलसी कतहुँ कबि कोबिद कहैं। बल बिनय बिद्या सील सोभा सिंधु इन्ह से एइ अहैं।। पुर नारि सकल पसारि अंचल बिधिहि बचन सुनावहीं। ब्याहिअहुँ चारिउ भाइ एहिं पुर हम सुमंगल गावहीं।।

Tulsidas kehte hain ki koi kavi ya pandit inka comparison nahi de sakta. Inmein taakat, vinamrata, vidya, achcha charitra aur shaan sab hai. Shehar ki auratein apni saari faila ke Bhagwan se bolti hain ki chaaron bhaiyon ki shaadi is shehar mein karo, hum mangal gaayenge.

Verse 646 (दोहा/सोरठा)

कहहिं परस्पर नारि बारि बिलोचन पुलक तन। सखि सबु करब पुरारि पुन्य पयोनिधि भूप दोउ।।311।।

Aurte aapas mein baat kar rahi thin, unki aankhon mein aansoo the, dil khush ho raha tha. Saari saheliyan boli, "Hum sheher ko sundar bana denge. Saagar aur raja dono ke liye yeh achha hai."

Verse 647 (चौपाई)

एहि बिधि सकल मनोरथ करहीं। आनँद उमगि उमगि उर भरहीं।। जे नृप सीय स्वयंबर आए। देखि बंधु सब तिन्ह सुख पाए।। कहत राम जसु बिसद बिसाला। निज निज भवन गए महिपाला।। गए बीति कुछ दिन एहि भाँती। प्रमुदित पुरजन सकल बराती।। मंगल मूल लगन दिनु आवा। हिम रितु अगहनु मासु सुहावा।। ग्रह तिथि नखतु जोगु बर बारू। लगन सोधि बिधि कीन्ह बिचारू।। पठै दीन्हि नारद सन सोई। गनी जनक के गनकन्ह जोई।। सुनी सकल लोगन्ह यह बाता। कहहिं जोतिषी आहिं बिधाता।।

Sab logon ke dil ki baat poori ho gayi, sab khush the. Jo raja Sita ke swayamvar aaye the, woh sab bhaiyon ko dekh ke khush ho gaye. Sabne Ram ki tareef ki aur apne-apne ghar chale gaye. Kuch din aise hi bit gaye, shehar ke log aur baarat waale sab khush the. Shaadi ka achha din aa gaya, Margashirsha maheena, sardiyon ka time. Brahma ne grah, tithi, nakshatra sab dekhe, achha muhurat choose kiya. Janak ne astrologers se baat ki, Narad ko bheja. Sab logon ne yeh suna, astrologers bole, "Brahma khud yahan hai."

Verse 648 (दोहा/सोरठा)

धेनुधूरि बेला बिमल सकल सुमंगल मूल। बिप्रन्ह कहेउ बिदेह सन जानि सगुन अनुकुल।।312।।

Gaayein ghoom rahi thin, waqt saaf tha, sab achha lag raha tha. Videha ke raja ne brahmins se kaha, ab sab theek hai, shubh shuru karo.

Verse 649 (चौपाई)

उपरोहितहि कहेउ नरनाहा। अब बिलंब कर कारनु काहा।। सतानंद तब सचिव बोलाए। मंगल सकल साजि सब ल्याए।। संख निसान पनव बहु बाजे। मंगल कलस सगुन सुभ साजे।। सुभग सुआसिनि गावहिं गीता। करहिं बेद धुनि बिप्र पुनीता।। लेन चले सादर एहि भाँती। गए जहाँ जनवास बराती।। कोसलपति कर देखि समाजू। अति लघु लाग तिन्हहि सुरराजू।। भयउ समउ अब धारिअ पाऊ। यह सुनि परा निसानहिं घाऊ।। गुरहि पूछि करि कुल बिधि राजा। चले संग मुनि साधु समाजा।।

Raja ne pandit se poocha, ab kyun wait kar rahe ho? Kya problem hai? Phir usne apne minister Satananda ko bulaya, sab shaadi ka saaman mangwaya. Shankh, dhol, nagade bajne lage, achhe signs ready kiye. Shaadi-shuda aurtein gaane gaane lagi, brahmins Ved padhne lage. Sab izzat ke saath nikle, wahin gaye jahan baarat ruki thi. Ayodhya ke raja ka setup dekh ke, Devraj bhi chhota lagne laga. Ab nikalne ka time hai, yeh sunte hi dhol aur shankh bajne lage. Guru se poocha, kul ki riwaaz follow kiye, raja nikla, sages aur sadhu bhi saath the.

Verse 650 (दोहा/सोरठा)

भाग्य बिभव अवधेस कर देखि देव ब्रह्मादि। लगे सराहन सहस मुख जानि जनम निज बादि।।313।।

Ayodhya ke raja ke bhagya aur shakti ko dekh ke, Brahma aur saare devta use tareef karne lage. Unhe pata tha ki Ram janam ke liye hi aaye the.

Verse 651 (चौपाई)

सुरन्ह सुमंगल अवसरु जाना। बरषहिं सुमन बजाइ निसाना।। सिव ब्रह्मादिक बिबुध बरूथा। चढ़े बिमानन्हि नाना जूथा।। प्रेम पुलक तन हृदयँ उछाहू। चले बिलोकन राम बिआहू।। देखि जनकपुरु सुर अनुरागे। निज निज लोक सबहिं लघु लागे।। चितवहिं चकित बिचित्र बिताना। रचना सकल अलौकिक नाना।। नगर नारि नर रूप निधाना। सुघर सुधरम सुसील सुजाना।। तिन्हहि देखि सब सुर सुरनारीं। भए नखत जनु बिधु उजिआरीं।। बिधिहि भयह आचरजु बिसेषी। निज करनी कछु कतहुँ न देखी।।

Devataon ko pata tha ki yeh bahut achha waqt hai. Unhone phool barsaye aur dhol bajaye. Shiv, Brahma aur rishi log alag-alag group mein the. Sab apni apni udaan wali gaadi mein baithe. Unka badan prem se kaanp raha tha aur dil khushi se bhar gaya tha. Sab Ram ki shaadi dekhne chale gaye. Janakpur ko dekh ke devataon ka dil ghul gaya. Apna-apna lok unhe chhota lagne laga. Woh ajab ajab mandap dekh ke hairan ho gaye. Sab kuch alag tarah ka tha, jaise kisi aur duniya ka kaam ho. Shehar ke aurat aur mard dono bahut khoobsurat the. Achhe, samajhdar aur seedhe dil wale log the. Un sabko dekh ke devata aur unki patniyan chamak mein doob gayi. Jaise chaand nikle to taare dhundhle ho jate hain. Brahma bhi hairan ho gaya. Unhone kahin bhi apne haath ka kaam nahi dekha.

Verse 652 (दोहा/सोरठा)

सिवँ समुझाए देव सब जनि आचरज भुलाहु। हृदयँ बिचारहु धीर धरि सिय रघुबीर बिआहु।।314।।

Shiv ne sab devataon ko samjhaya. Bolo, hairani chhod do. Dil ko shaant rakho aur socho. Yeh Sita aur Raghu kul ke swami Ram ki shaadi hai.

Verse 653 (चौपाई)

जिन्ह कर नामु लेत जग माहीं। सकल अमंगल मूल नसाहीं।। करतल होहिं पदारथ चारी। तेइ सिय रामु कहेउ कामारी।। एहि बिधि संभु सुरन्ह समुझावा। पुनि आगें बर बसह चलावा।। देवन्ह देखे दसरथु जाता। महामोद मन पुलकित गाता।। साधु समाज संग महिदेवा। जनु तनु धरें करहिं सुख सेवा।। सोहत साथ सुभग सुत चारी। जनु अपबरग सकल तनुधारी।। मरकत कनक बरन बर जोरी। देखि सुरन्ह भै प्रीति न थोरी।। पुनि रामहि बिलोकि हियँ हरषे। नृपहि सराहि सुमन तिन्ह बरषे।।

Jinka naam log duniya mein lete hain, woh sab buri cheezon ki jad hi kaat dete hain. Chaar cheezein jo insaan chahiye, woh haath ke paas aa jati hain. Isliye pyaar ke bhagwan ne Sita aur Ram ko apna kaha. Shiv ne devataon ko aise samjhaya. Phir aage baraat ko le kar chale. Devataon ne dekha ki Dasharath aa gaye. Unka dil bahut khushi se bhara tha aur badan kaanp raha tha. Rishi log aur dharti ke devata unke saath the. Jaise koi insaan ban kar unki seva kar rahe ho. Unke chaar bete unke saath chamak rahe the. Jaise chaar cheezein insaan ki shakal mein aa gayi ho. Hara aur sona, kala aur gora, sab milke chamak rahe the. Devataon ne dekh ke bahut pyaar feel kiya. Phir Ram ko phir se dekh ke unka dil khush ho gaya. Unhone raja ki taareef ki aur phool barsaye.

Verse 654 (दोहा/सोरठा)

राम रूपु नख सिख सुभग बारहिं बार निहारि। पुलक गात लोचन सजल उमा समेत पुरारि।।315।।

Ram ke roop ko unhone baar baar dekha. Paon ke naakhun se baal tak sab khoobsurat tha. Unka badan kaanp raha tha aur aankhon mein paani tha. Shiv aur Parvati dono yeh dekh ke emotional ho gaye.

Verse 655 (चौपाई)

केकि कंठ दुति स्यामल अंगा। तड़ित बिनिंदक बसन सुरंगा।। ब्याह बिभूषन बिबिध बनाए। मंगल सब सब भाँति सुहाए।। सरद बिमल बिधु बदनु सुहावन। नयन नवल राजीव लजावन।। सकल अलौकिक सुंदरताई। कहि न जाइ मनहीं मन भाई।। बंधु मनोहर सोहहिं संगा। जात नचावत चपल तुरंगा।। राजकुअँर बर बाजि देखावहिं। बंस प्रसंसक बिरिद सुनावहिं।। जेहि तुरंग पर रामु बिराजे। गति बिलोकि खगनायकु लाजे।। कहि न जाइ सब भाँति सुहावा। बाजि बेषु जनु काम बनावा।।

Mor ke gale ki chamak aur Ram ke kale badan ki chamak mein muqabla ho raha tha. Unke kapde bijli ki tarah chamak rahe the, alag-alag rang ke. Shaadi ke liye unhone bahut saare gehne pehne the. Sab achhe lag rahe the, har tarah se. Chehra saaf chaand jaisa tha. Aankhen itni khoobsurat thi ki kamal bhi sharma jaye. Itni khoobsurati kisi aur duniya ki nahi thi. Kehna mushkil hai, dil hi samajh jata hai. Bhai log saath mein ghode pe baithe the. Tez ghode chala rahe the. Rajkumar log apne achhe ghode dikhate ja rahe the. Apne vansh ki baatein sunate ja rahe the. Jis ghode pe Ram baithe the, uski chaal dekh ke garud bhi sharma gaya. Kaise bataun kitna khoobsurat lag raha tha. Ghoda aur gehne sab pyaar ke bhagwan ne banaye ho jaise.

Verse 656 (छंद)

जनु बाजि बेषु बनाइ मनसिजु राम हित अति सोहई। आपनें बय बल रूप गुन गति सकल भुवन बिमोहई।। जगमगत जीनु जराव जोति सुमोति मनि मानिक लगे। किंकिनि ललाम लगामु ललित बिलोकि सुर नर मुनि ठगे।।

Manmohan ne ghode ki sajawat aise banayi jaise Ram ke liye hi bana di ho. Itni sundar thi ki sab log dekhte reh gaye. Apne hi roop, taakat aur gun itne the ki saari duniya uske jaadoo mein aa gayi. Zeen chamak rahi thi, lagam bhi chamak rahi thi. Usme moti aur laal patthar lage the. Ghode ki ghungroo aur pyari lagam dekh ke devta, insaan aur rishi sab kho gaye.

Verse 657 (दोहा/सोरठा)

प्रभु मनसहिं लयलीन मनु चलत बाजि छबि पाव। भूषित उड़गन तड़ित घनु जनु बर बरहि नचाव।।316।।

Prabhu ka mann poora Sita mein dooba hua tha. Ghode pe sawar hokar chal rahe the, ghora itna sundar lag raha tha ki aankhen khush ho rahi thi. Aasman badal aur bijli se saj gaya tha, jaise koi accha ghora naach raha ho.

Verse 658 (चौपाई)

जेहिं बर बाजि रामु असवारा। तेहि सारदउ न बरनै पारा।। संकरु राम रूप अनुरागे। नयन पंचदस अति प्रिय लागे।। हरि हित सहित रामु जब जोहे। रमा समेत रमापति मोहे।। निरखि राम छबि बिधि हरषाने। आठइ नयन जानि पछिताने।। सुर सेनप उर बहुत उछाहू। बिधि ते डेवढ़ लोचन लाहू।। रामहि चितव सुरेस सुजाना। गौतम श्रापु परम हित माना।। देव सकल सुरपतिहि सिहाहीं। आजु पुरंदर सम कोउ नाहीं।। मुदित देवगन रामहि देखी। नृपसमाज दुहुँ हरषु बिसेषी।।

Jis ghore pe Ram sawar the, uski tareef karna Sarada ke liye bhi mushkil tha. Shankar ko Ram ka roop itna pasand aaya ki unki paanch aankhon ko bhi accha laga. Jab Ram ne Sita ke saath Hari ki taraf pyaar se dekha, to Lakshmi ke pati bhi Lakshmi ke saath kho gaye. Ram ki sundarta dekh ke Brahma khush ho gaye. Phir unhe pata chala ki unke paas to sirf aath aankhen hain, to unhe pachhtaava hua. Devta log bahut khush the, Brahma se unhone extra aankhon ka fayda uthaya. Devta log Ram ko dekh rahe the aur unhone socha ki Gautam ki shrap to acchi hi padi. Sab devta Indra se jal rahe the, aaj koi Indra jaisa nahi hai. Khush devta log Ram ko dekh rahe the, dono taraf raja log bahut khush the.

Verse 659 (छंद)

अति हरषु राजसमाज दुहु दिसि दुंदुभीं बाजहिं घनी। बरषहिं सुमन सुर हरषि कहि जय जयति जय रघुकुलमनी।। एहि भाँति जानि बरात आवत बाजने बहु बाजहीं। रानि सुआसिनि बोलि परिछनि हेतु मंगल साजहीं।।

Dono taraf raja logon mein bahut khushi thi. Har taraf dhol baj rahe the. Devta log khush ho ke phool barsa rahe the aur bol rahe the ki Raghu kul ke ratna ki jai ho. Aise hi baraat aa rahi thi, bahut saare baaje baj rahe the. Raniyan aur suhagan logen mangal ke liye taiyari kar rahi thin aur ashirwad de rahi thin.

Verse 660 (दोहा/सोरठा)

सजि आरती अनेक बिधि मंगल सकल सँवारि। चलीं मुदित परिछनि करन गजगामिनि बर नारि।।317।।

Aarti taiyar karke aur saari mangal ki cheezein sajake, mahal ki auratein khush ho ke chali gayiin. Woh auratein itni acchi chal rahi thin jaise haathi chalte hain.

Verse 661 (चौपाई)

बिधुबदनीं सब सब मृगलोचनि। सब निज तन छबि रति मदु मोचनि।। पहिरें बरन बरन बर चीरा। सकल बिभूषन सजें सरीरा।। सकल सुमंगल अंग बनाएँ। करहिं गान कलकंठि लजाएँ।। कंकन किंकिनि नूपुर बाजहिं। चालि बिलोकि काम गज लाजहिं।। बाजहिं बाजने बिबिध प्रकारा। नभ अरु नगर सुमंगलचारा।। सची सारदा रमा भवानी। जे सुरतिय सुचि सहज सयानी।। कपट नारि बर बेष बनाई। मिलीं सकल रनिवासहिं जाई।। करहिं गान कल मंगल बानीं। हरष बिबस सब काहुँ न जानी।।

Sabke chehre chaand jaise the aur aankhein hiran jaisi. Har kisi ka badan itna sundar tha ki pyaar ki nasha nikal jati thi. Alag-alag rang ke kapde pehne the aur poora badan gehne se bhara tha. Har ang pe achhi nishani thi aur awaaz itni achhi thi ki koyal bhi sharma jaye. Kangane, kamarband aur paayal baj rahe the. Unki chal dekh ke pyaar ka haathi bhi sharma gaya. Kai tarah ke baaje baj rahe the. Aasman aur sheher achhi awaaz se bhara hua tha. Sachi, Sharada, Rama aur Bhavani, yeh sab deviyan, jo sundar aur samajhdar thin. Unhone achhi auraton ka roop dala aur raniyon mein mil gayi. Achhe geet ga rahe thin aur khushi mein itni doob gayi ki kisi aur ka khayal bhi nahi raha.

Verse 662 (छंद)

को जान केहि आनंद बस सब ब्रह्मु बर परिछन चली। कल गान मधुर निसान बरषहिं सुमन सुर सोभा भली।। आनंदकंदु बिलोकि दूलहु सकल हियँ हरषित भई। अंभोज अंबक अंबु उमगि सुअंग पुलकावलि छई।।

Koi nahi jaanta tha ki kitni khushi mein Brahma ki yeh sab auratein nikli. Achhe geet aur dhol ki awaaz thi, devtaon ne phool barasaye aur chamak dikh gayi. Dulhe ko dekh ke, jo khushi ka sar tha, sabke dil khushi se bhare. Kamal jaisi aankhein, paani aur dil sab ubhar aaye. Khushi se rom-rom mein jhijhki si ho gayi.

Verse 663 (दोहा/सोरठा)

जो सुख भा सिय मातु मन देखि राम बर बेषु। सो न सकहिं कहि कलप सत सहस सारदा सेषु।।318।।

Sita ki maa ne jab Ram ko dulhe ke kapde mein dekha, jo khushi uske dil mein aayi. Woh khushi Sharada aur Shesha bhi ek lakh saal mein nahi bata sakte.

Verse 664 (चौपाई)

नयन नीरु हटि मंगल जानी। परिछनि करहिं मुदित मन रानी।। बेद बिहित अरु कुल आचारू। कीन्ह भली बिधि सब ब्यवहारू।। पंच सबद धुनि मंगल गाना। पट पाँवड़े परहिं बिधि नाना।। करि आरती अरघु तिन्ह दीन्हा। राम गमनु मंडप तब कीन्हा।। दसरथु सहित समाज बिराजे। बिभव बिलोकि लोकपति लाजे।। समयँ समयँ सुर बरषहिं फूला। सांति पढ़हिं महिसुर अनुकूला।। नभ अरु नगर कोलाहल होई। आपनि पर कछु सुनइ न कोई।। एहि बिधि रामु मंडपहिं आए। अरघु देइ आसन बैठाए।।

Raniyon ne aankhon ke aansoo dekh ke samjha ki yeh achha shagun hai. Khushi se uska kaam kiya. Vedon ka aur khandaan ka jo tariqa hai, usse sab achhe se kiya. Paanch tarah ki awaazein aur mangal geet the. Kapde aur shamiyane bichhaye. Aarti ki aur samarpit kiya. Phir Ram mandap ki taraf chale gaye. Dasharath apne logon ke saath baitha tha. Itna shandar nazara dekh ke duniya ke malik bhi sharma gaye. Sahi waqt pe devtaon ne phool barasaye. Rishiyon ne shanti ke shlok padhe. Aasman aur sheher mein shor mach gaya. Apna ya doosron ka kuch sunai nahi deta tha. Aise hi Ram mandap mein aaye. Samarpit liya aur singhasan pe baith gaye.

Verse 665 (छंद)

बैठारि आसन आरती करि निरखि बरु सुखु पावहीं। मनि बसन भूषन भूरि वारहिं नारि मंगल गावहीं।। ब्रह्मादि सुरबर बिप्र बेष बनाइ कौतुक देखहीं। अवलोकि रघुकुल कमल रबि छबि सुफल जीवन लेखहीं।।

Unhe baithaya aur aarti ki. Dulhe ko dekh ke khushi mili. Auratein mangal geet ga rahi thin aur bahut saare gehne, kapde aur saaman chadha rahe thin. Brahma aur doosre devta, pandit ban ke, tamasha dekh rahe the. Raghu kul ke kamal, Ram ko dekh ke, unhone apna jeevan safal samjha.

Verse 666 (दोहा/सोरठा)

नाऊ बारी भाट नट राम निछावरि पाइ। मुदित असीसहिं नाइ सिर हरषु न हृदयँ समाइ।।319।।

Naai, maajhi, bhaat aur naachne wale, sabko Ram ne khushi se tohfe diye. Woh sab ne saar jhuka ke ashirwad liya. Unka dil itna khush tha ki control hi nahi ho raha tha.