Prakarana 31

Verse 622 (चौपाई)

कलित करिबरन्हि परीं अँबारीं। कहि न जाहिं जेहि भाँति सँवारीं।। चले मत्तगज घंट बिराजी। मनहुँ सुभग सावन घन राजी।। बाहन अपर अनेक बिधाना। सिबिका सुभग सुखासन जाना।। तिन्ह चढ़ि चले बिप्रबर बृन्दा। जनु तनु धरें सकल श्रुति छंदा।। मागध सूत बंदि गुनगायक। चले जान चढ़ि जो जेहि लायक।। बेसर ऊँट बृषभ बहु जाती। चले बस्तु भरि अगनित भाँती।। कोटिन्ह काँवरि चले कहारा। बिबिध बस्तु को बरनै पारा।। चले सकल सेवक समुदाई। निज निज साजु समाजु बनाई।।

ആനകൾ ഹൗദകൾ കൊണ്ട് അലങ്കരിക്കപ്പെട്ടു; അവ പറയാൻ കഴിയാത്ത വിധത്തിൽ അലങ്കരിക്കപ്പെട്ടു. മത്തമാനകൾ മണികൾ കൊണ്ട് അലങ്കരിച്ച് നീങ്ങി, സാവൻ മാസത്തിലെ സുന്ദരമായ മേഘങ്ങൾ സന്തോഷത്തോടെ വന്നതുപോലെ. എണ്ണമറ്റ മറ്റ് വാഹനങ്ങൾ പല തരത്തിലുണ്ടായിരുന്നു: സുന്ദരമായ പല്ലക്കുകളും സുഖപ്രദമായ സീറ്റുകളും. ഇവയിൽ കയറി മികച്ച ബ്രാഹ്മണരുടെ സംഘങ്ങൾ പുറപ്പെട്ടു, വേദങ്ങളും അവയുടെ ഛന്ദസ്സുകളും ശരീരം കൈവരിച്ചതുപോലെ. കവികൾ, സ്തുതികർത്താക്കൾ, സ്തുതി പാടുന്നവർ എന്നിവർ പുറപ്പെട്ടു, ഓരോരുത്തരും തങ്ങൾക്ക് ചേരുന്നത് കയറി. ഒട്ടകങ്ങൾ, കാളകൾ, പല ഇനത്തിലുള്ള കാളകൾ എന്നിവ എണ്ണമറ്റ വിധത്തിൽ സാധനങ്ങൾ നിറച്ച് പോയി. ദശലക്ഷം പല്ലക്കു വാഹകരും തൊഴിലാളികളും പുറപ്പെട്ടു; അവർ വഹിച്ച വിവിധ സാധനങ്ങൾ ആർക്ക് വിവരിക്കാനാകും? എല്ലാ സേവകരും സംഘങ്ങളായി പുറപ്പെട്ടു, ഓരോരുത്തരും തങ്ങളുടേതായ ഒരുക്കങ്ങൾ നടത്തി തങ്ങളുടെ സംഘത്തിൽ ചേർന്നു.

Verse 623 (दोहा/सोरठा)

सब कें उर निर्भर हरषु पूरित पुलक सरीर। कबहिं देखिबे नयन भरि रामु लखनू दोउ बीर।।300।।

എല്ലാവരുടെയും ഹൃദയം ആനന്ദം കൊണ്ട് നിറഞ്ഞു, എല്ലാ ശരീരങ്ങളും പുളകം കൊണ്ട് വിറച്ചു. എപ്പോഴാണ് അവരുടെ കണ്ണുകൾ രണ്ട് വീരന്മാരായ രാമനെയും ലക്ഷ്മണനെയും കാണുന്നതിനാൽ നിറയുക?

Verse 624 (चौपाई)

गरजहिं गज घंटा धुनि घोरा। रथ रव बाजि हिंस चहु ओरा।। निदरि घनहि घुर्म्मरहिं निसाना। निज पराइ कछु सुनिअ न काना।। महा भीर भूपति के द्वारें। रज होइ जाइ पषान पबारें।। चढ़ी अटारिन्ह देखहिं नारीं। लिंएँ आरती मंगल थारी।। गावहिं गीत मनोहर नाना। अति आनंदु न जाइ बखाना।। तब सुमंत्र दुइ स्पंदन साजी। जोते रबि हय निंदक बाजी।। दोउ रथ रुचिर भूप पहिं आने। नहिं सारद पहिं जाहिं बखाने।। राज समाजु एक रथ साजा। दूसर तेज पुंज अति भ्राजा।।

ആനകൾ മുഴങ്ങി, മണികൾ ഭീകരമായി മുഴങ്ങി; രഥങ്ങളുടെയും കുതിരകളുടെയും ശബ്ദം എല്ലാ ദിശകളിലും കേൾക്കപ്പെട്ടു. മേളങ്ങൾ ഇടിമുഴക്കം പോലെ മുഴങ്ങി; സ്വന്തം വാക്കുകളോ മറ്റുള്ളവരുടെ വാക്കുകളോ ഒന്നും കേൾക്കാൻ കഴിഞ്ഞില്ല. മഹാരാജാക്കന്മാരുടെ കവാടങ്ങളിൽ ജനങ്ങളുടെ തിരക്ക് ഏറിയതിനാൽ കല്ല് പാകുകൾ പൊടിഞ്ഞു. സ്ത്രീകൾ തറോപരികളിൽ കയറി ആരാധനാ വിളക്കുകളും മംഗള താലങ്ങളും പിടിച്ചുകൊണ്ട് നോക്കി. അവർ പല മനോഹരമായ ഗാനങ്ങൾ പാടി; അവരുടെ ആനന്ദം വർണ്ണിക്കാൻ കഴിയുന്നതിനപ്പുറമായിരുന്നു. അനന്തരം സുമന്ത്രൻ സൂര്യന്റെ അടയാളമുള്ള രണ്ട് കുതിരകളെ ജോടിയാക്കി; സൂര്യനെപ്പോലെ തന്നെ തിളങ്ങുന്ന കുതിരകളെ സജ്ജമാക്കി. അദ്ദേഹം രണ്ട് സുന്ദരമായ രഥങ്ങൾ രാജാവിന്റെ അടുത്ത് കൊണ്ടുവന്നു; അവ ശരത്കാല ചന്ദ്രനോട് പോലും താരതമ്യം ചെയ്യാൻ കഴിയുന്നതല്ല. ഒരു രഥം രാജകീയ സഭയ്ക്കായി ഒരുക്കി; മറ്റേത് തേജസ്സിന്റെ ഒരു കൂട്ടം പോലെ പ്രകാശിച്ചു.

Verse 625 (दोहा/सोरठा)

तेहिं रथ रुचिर बसिष्ठ कहुँ हरषि चढ़ाइ नरेसु। आपु चढ़ेउ स्पंदन सुमिरि हर गुर गौरि गनेसु।।301।।

ആ മനോഹരമായ രഥത്തിൽ, ആനന്ദത്തോടെ, അദ്ദേഹം രാജാവിനെ കയറ്റി; ശിവനെ, ഗുരുവിനെ, ഗൗരിയെ, ഗണേശനെ സ്മരിച്ചുകൊണ്ട് അദ്ദേഹം സ്വയം കയറി.

Verse 626 (चौपाई)

सहित बसिष्ठ सोह नृप कैसें। सुर गुर संग पुरंदर जैसें।। करि कुल रीति बेद बिधि राऊ। देखि सबहि सब भाँति बनाऊ।। सुमिरि रामु गुर आयसु पाई। चले महीपति संख बजाई।। हरषे बिबुध बिलोकि बराता। बरषहिं सुमन सुमंगल दाता।। भयउ कोलाहल हय गय गाजे। ब्योम बरात बाजने बाजे।। सुर नर नारि सुमंगल गाई। सरस राग बाजहिं सहनाई।। घंट घंटि धुनि बरनि न जाहीं। सरव करहिं पाइक फहराहीं।। करहिं बिदूषक कौतुक नाना। हास कुसल कल गान सुजाना।।

വസിഷ്ഠരോടൊപ്പം രാജാവ് തിളങ്ങി, ദേവഗുരു ബൃഹസ്പതിയോടൊപ്പം ഇന്ദ്രൻ തിളങ്ങുന്നതുപോലെ. തന്റെ വംശത്തിന്റെ ആചാരങ്ങളും വേദങ്ങളുടെ നിർദ്ദേശങ്ങളും പാലിച്ചുകൊണ്ട്, രാജാവ് എല്ലാവർക്കും സംതൃപ്തിയാകും വിധം എല്ലാ കാര്യങ്ങളും ഏർപ്പാടാക്കി. രാമനെ സ്മരിച്ചുകൊണ്ട് ഗുരുവിന്റെ ആജ്ഞ സ്വീകരിച്ച്, രാജാവ് ശംഖുകൾ മുഴക്കിക്കൊണ്ട് യാത്ര തിരിച്ചു. വിവാഹ ഘോഷയാത്ര കണ്ട് ദേവന്മാർ ആനന്ദിച്ചു; മംഗളത്തിന്റെ ദാതാവ് പൂക്കൾ വർഷിച്ചു. വലിയ കോലാഹലമുണ്ടായി; കുതിരകളും ആനകളും മുഴങ്ങി; ആകാശത്ത് വാദ്യോപകരണങ്ങൾ മുഴങ്ങി. ദേവന്മാരും മനുഷ്യരും സ്ത്രീകളും മംഗള ഗാനങ്ങൾ പാടി; ഷെഹ്നായി മധുരമായ രാഗങ്ങളിൽ വായിച്ചു. മണികളുടെയും ഘണ്ടങ്ങളുടെയും ശബ്ദം വർണ്ണിക്കാൻ കഴിയില്ല; സേവകർ അവരുടെ വാൽവാരികൾ വീശി. വിദൂഷകർ പലതരം തമാശകൾ അവതരിപ്പിക്കുന്നു; അവർ ചിരിയിലും കൗതുകത്തിലും ഗാനത്തിലും നൃത്തത്തിലും നിപുണരാണ്.

Verse 627 (दोहा/सोरठा)

तुरग नचावहिं कुँअर बर अकनि मृदंग निसान। नागर नट चितवहिं चकित डगहिं न ताल बँधान।।302।।

രാജകുമാരന്മാർ അവരുടെ കുതിരകളെ നൃത്തം ചെയ്യിക്കുന്നു; മൃദംഗങ്ങളും നിസാനങ്ങളും എല്ലാ വശങ്ങളിലും വായിക്കപ്പെടുന്നു. നഗരവാസികളും നടന്മാരും അത്ഭുതത്തോടെ നോക്കുന്നു, എന്നിട്ടും താളത്തിന്റെ ഒരു മുറപോലും അവർ നഷ്ടപ്പെടുത്തുന്നില്ല.

Verse 628 (चौपाई)

बनइ न बरनत बनी बराता। होहिं सगुन सुंदर सुभदाता।। चारा चाषु बाम दिसि लेई। मनहुँ सकल मंगल कहि देई।। दाहिन काग सुखेत सुहावा। नकुल दरसु सब काहूँ पावा।। सानुकूल बह त्रिबिध बयारी। सघट सवाल आव बर नारी।। लोवा फिरि फिरि दरसु देखावा। सुरभी सनमुख सिसुहि पिआवा।। मृगमाला फिरि दाहिनि आई। मंगल गन जनु दीन्हि देखाई।। छेमकरी कह छेम बिसेषी। स्यामा बाम सुतरु पर देखी।। सनमुख आयउ दधि अरु मीना। कर पुस्तक दुइ बिप्र प्रबीना।।

വിവാഹ ഘോഷയാത്ര രൂപപ്പെടുത്തിയിട്ടുണ്ടെങ്കിലും വർണ്ണിക്കാൻ കഴിയില്ല; എല്ലാ ശകുനങ്ങളും മംഗളകരമായിരുന്നു, അനുഗ്രഹങ്ങൾ നൽകി. ഇടതുവശത്ത് ഒരു കൊക്ക് പ്രത്യക്ഷപ്പെട്ടു; എല്ലാ നന്മയും പ്രഖ്യാപിക്കപ്പെട്ടതുപോലെയായിരുന്നു. വലതുവശത്ത്, ഒരു നല്ല സ്ഥലത്ത് ഒരു കാക്ക കാണപ്പെട്ടു; എല്ലാവരും ഒരു നീരുണ്ടിയുടെ ദർശനം കണ്ടു. മൂന്ന് തരം കാറ്റുകൾ അനുകൂലമായി വീശി; സുന്ദരമായ ശബ്ദമുള്ള സ്ത്രീകൾ മധുരമായി പാടിക്കൊണ്ട് വന്നു. ഒരു പശു തിരിഞ്ഞുനിന്ന് വീണ്ടും വീണ്ടും കാണിച്ചു; അത് അതിന്റെ കിടാവിന് മുന്നിൽ നിന്ന് പാൽ കൊടുത്തു. മാൻകൂട്ടം വലതുവശത്തേക്ക് വന്നു; മംഗളകരമായ ശകുനങ്ങളുടെ ഒരു സംഘത്തെ കാണിച്ചതുപോലെയായിരുന്നു. ഒരു പച്ചപ്പല്ലി പ്രത്യക്ഷപ്പെട്ടു, പ്രത്യേക കൃപ സൂചിപ്പിച്ചു; ഇടതുവശത്ത് ഒരു കറുത്ത സ്ത്രീ വ്യക്തമായി കാണപ്പെട്ടു. രണ്ട് പണ്ഡിതരായ ബ്രാഹ്മണർ മുന്നോട്ട് വന്നു, ഒരാൾ തൈര് നിറച്ച കലവും മറ്റൊരാൾ മീനും വഹിച്ചു, ഒരാൾ കൈയിൽ ഒരു പുസ്തകം പിടിച്ചിരുന്നു.

Verse 629 (दोहा/सोरठा)

मंगलमय कल्यानमय अभिमत फल दातार। जनु सब साचे होन हित भए सगुन एक बार।।303।।

മംഗളത്തിൽ നിറഞ്ഞവൻ, കല്യാണത്തിൽ നിറഞ്ഞവൻ, ആഗ്രഹിക്കുന്ന ഫലങ്ങൾ നൽകുന്നവൻ, എല്ലാവരുടെയും നന്മയ്ക്കായി എല്ലാ ശകുനങ്ങളും ഒരേസമയം സത്യമായി ഭവിച്ചതുപോലെയായിരുന്നു.

Verse 630 (चौपाई)

मंगल सगुन सुगम सब ताकें। सगुन ब्रह्म सुंदर सुत जाकें।। राम सरिस बरु दुलहिनि सीता। समधी दसरथु जनकु पुनीता।। सुनि अस ब्याहु सगुन सब नाचे। अब कीन्हे बिरंचि हम साँचे।। एहि बिधि कीन्ह बरात पयाना। हय गय गाजहिं हने निसाना।। आवत जानि भानुकुल केतू। सरितन्हि जनक बँधाए सेतू।। बीच बीच बर बास बनाए। सुरपुर सरिस संपदा छाए।। असन सयन बर बसन सुहाए। पावहिं सब निज निज मन भाए।। नित नूतन सुख लखि अनुकूले। सकल बरातिन्ह मंदिर भूले।।

എല്ലാ ശകുനങ്ങളും മംഗളകരവും അനുകൂലവുമായിരുന്നു; അടയാളങ്ങൾ നല്ലതായിരുന്നു, ബ്രഹ്മാവ് തന്നെ അദ്ദേഹത്തിന്റെ പുത്രനായിരുന്നു. രാമന് തുല്യമായ വരനായ സീത, പവിത്രഹൃദയരായ ദശരഥനും ജനകനും വിവാഹബന്ധത്തിലൂടെ ബന്ധുക്കളായി. ഇത്തരം വിവാഹത്തെക്കുറിച്ച് കേട്ടറിഞ്ഞ് എല്ലാ ശകുനങ്ങളും നൃത്തം ചെയ്തു; ഇപ്പോൾ ബ്രഹ്മാവ് നമ്മളെ സത്യവാന്മാരാക്കി. ഈ വിധത്തിൽ വിവാഹ ഘോഷയാത്ര പുറപ്പെട്ടു; കുതിരകളും ആനകളും മുഴങ്ങി, മേളങ്ങൾ അടിച്ചു. സൂര്യവംശം അടുത്തുവരുന്നത് മനസ്സിലാക്കി, ജനകൻ നദികൾക്ക് പാലങ്ങൾ നിർമ്മിച്ചു. ഇടയ്ക്കിടെ, നല്ല താമസസ്ഥലങ്ങൾ നിർമ്മിച്ചു, ദേവനഗരത്തിന് തുല്യമായ സമ്പത്ത് നിറഞ്ഞു. നല്ല ഭക്ഷണം, കിടക്ക, സുന്ദരമായ വസ്ത്രങ്ങൾ എന്നിവ നൽകപ്പെട്ടു; എല്ലാവർക്കും അവരുടെ ഹൃദയത്തിന് ഇഷ്ടമുള്ളത് ലഭിച്ചു. എല്ലാ ദിവസവും പുതിയ സന്തോഷം കണ്ട്, മുഴുവൻ വിവാഹ സംഘവും ആനന്ദത്തിൽ മുഴുകി.

Verse 631 (दोहा/सोरठा)

आवत जानि बरात बर सुनि गहगहे निसान। सजि गज रथ पदचर तुरग लेन चले अगवान।।304।।

ഉത്തമമായ വിവാഹ ഘോഷയാത്ര അടുത്തുവരുന്നത് മനസ്സിലാക്കി, മുഴങ്ങുന്ന മേളങ്ങൾ കേട്ട്, അവർ ആനകളെയും രഥങ്ങളെയും കാൽനടയാത്രക്കാരെയും കുതിരകളെയും അലങ്കരിച്ച് സ്വാഗതം ചെയ്യാൻ പുറപ്പെട്ടു.

Verse 632 (चौपाई)

कनक कलस भरि कोपर थारा। भाजन ललित अनेक प्रकारा।। भरे सुधासम सब पकवाने। नाना भाँति न जाहिं बखाने।। फल अनेक बर बस्तु सुहाईं। हरषि भेंट हित भूप पठाईं।। भूषन बसन महामनि नाना। खग मृग हय गय बहुबिधि जाना।। मंगल सगुन सुगंध सुहाए। बहुत भाँति महिपाल पठाए।। दधि चिउरा उपहार अपारा। भरि भरि काँवरि चले कहारा।। अगवानन्ह जब दीखि बराता। उर आनंदु पुलक भर गाता।। देखि बनाव सहित अगवाना। मुदित बरातिन्ह हने निसाना।।

തൈരും അരിയും നിറച്ച സ്വർണ്ണ പാത്രങ്ങളും പലതരം സുന്ദരമായ പാത്രങ്ങളും തയ്യാറാക്കി. അമൃതിന് തുല്യമായ എല്ലാത്തരം രുചികരമായ ഭക്ഷണങ്ങളും വർണ്ണിക്കാൻ കഴിയാത്ത വിധം തയ്യാറാക്കി. പല നല്ല പഴങ്ങളും സുന്ദരമായ സമ്മാനങ്ങളും രാജാവ് തന്റെ മിത്രത്തിനായി ആനന്ദത്തോടെ അയച്ചു. ആഭരണങ്ങൾ, വസ്ത്രങ്ങൾ, പല വലിയ രത്നങ്ങൾ, കൂടാതെ പക്ഷികൾ, മാനുകൾ, കുതിരകൾ, ആനകൾ എന്നിവ പലതരത്തിൽ അയച്ചു. മംഗളകരമായ ശകുനങ്ങളും മധുരമായ സുഗന്ധങ്ങളും രാജാവ് പലവിധത്തിൽ അയച്ചു. തൈരും അവലും, അളവറ്റ സമ്മാനങ്ങൾ, കൊട്ടയിൽ കൊട്ടയായി വഹിച്ചുകൊണ്ട് തോഴന്മാർ നടന്നു. വിവാഹ സംഘം സ്വാഗത സംഘത്തെ കണ്ടപ്പോൾ, അവരുടെ ഹൃദയങ്ങൾ ആനന്ദത്താൽ നിറഞ്ഞു, ശരീരങ്ങൾ പുളകം കൊണ്ട് വിറച്ചു. സ്വാഗത സംഘത്തിന്റെ പ്രൗഢി കണ്ട്, ആനന്ദിച്ച വിവാഹ സംഘം അവരുടെ മേളങ്ങൾ അടിച്ചു.

Verse 633 (दोहा/सोरठा)

हरषि परसपर मिलन हित कछुक चले बगमेल। जनु आनंद समुद्र दुइ मिलत बिहाइ सुबेल।।305।।

അവർ ആനന്ദത്തോടെ പരസ്പരം കണ്ടുമുട്ടി അഭിവാദ്യങ്ങൾ കൈമാറി, പിന്നീട് ഒന്നിച്ചു നടന്നു; അത് രണ്ട് ആനന്ദ സാഗരങ്ങൾ ക്ഷീണമെല്ലാം മറന്നു കൂടിച്ചേരുന്നത് പോലെയായിരുന്നു.

Verse 634 (चौपाई)

बरषि सुमन सुर सुंदरि गावहिं। मुदित देव दुंदुभीं बजावहिं।। बस्तु सकल राखीं नृप आगें। बिनय कीन्ह तिन्ह अति अनुरागें।। प्रेम समेत रायँ सबु लीन्हा। भै बकसीस जाचकन्हि दीन्हा।। करि पूजा मान्यता बड़ाई। जनवासे कहुँ चले लवाई।। बसन बिचित्र पाँवड़े परहीं। देखि धनहु धन मदु परिहरहीं।। अति सुंदर दीन्हेउ जनवासा। जहँ सब कहुँ सब भाँति सुपासा।। जानी सियँ बरात पुर आई। कछु निज महिमा प्रगटि जनाई।। हृदयँ सुमिरि सब सिद्धि बोलाई। भूप पहुनई करन पठाई।।

ദേവന്മാർ പുഷ്പവൃഷ്ടി ചൊരിഞ്ഞു, സുന്ദരികളായ അപ്സരസ്സുകൾ പാടി, ആനന്ദിക്കുന്ന ദേവന്മാർ ദുന്ദുഭികൾ മുഴക്കി. രാജാവ് എല്ലാ സമ്മാനങ്ങളും അവർക്കു മുമ്പിൽ വച്ച് ആഴമായ സ്നേഹത്തോടെ വിനയപൂർവ്വം പ്രാർത്ഥിച്ചു. സ്നേഹത്തോടെ രാജാവ് സകലവും സ്വീകരിച്ചു; യാചകർക്ക് ദാനങ്ങൾ നൽകപ്പെട്ടു. ബഹുമാനിച്ചു വലിയ ആദരവ് കാണിച്ചതിനുശേഷം അവരെ താമസസ്ഥലത്തേക്ക് നയിച്ചു. അവർ അത്യാഡംബരമായ പാവാടകളിലും വസ്ത്രങ്ങളിലും നടന്നു; അത്രയേറെ സമ്പത്ത് കണ്ട് അവർ അഹങ്കാരം ഉപേക്ഷിച്ചു. അത്യന്തം സുന്ദരമായ താമസസ്ഥലങ്ങൾ നൽകപ്പെട്ടു, അവിടെ സകലവും എല്ലാ വിധത്തിലും സുഖകരമായിരുന്നു. സീതയുടെ വിവാഹഘോഷയാത്ര നഗരത്തിൽ എത്തിയെന്ന് മനസ്സിലാക്കി, അവൾ തന്റെ മഹിമയുടെ ഒരു ഭാഗം വെളിപ്പെടുത്തി. ഹൃദയത്തിൽ സ്മരിച്ചുകൊണ്ട് അവൾ എല്ലാ സിദ്ധികളെയും വിളിച്ചുവരുത്തി രാജാവിന്റെ അതിഥികളെ ആദരിക്കാൻ അയച്ചു.

Verse 635 (दोहा/सोरठा)

सिधि सब सिय आयसु अकनि गईं जहाँ जनवास। लिएँ संपदा सकल सुख सुरपुर भोग बिलास।।306।।

എല്ലാ സിദ്ധന്മാരും സീതയുടെ ആജ്ഞയാൽ വിവാഹഘോഷയാത്ര താമസിച്ചിരുന്ന സ്ഥലത്തേക്ക് പോയി. അവർ എല്ലാ സമ്പത്തും, സന്തോഷവും, സ്വർഗ്ഗീയ നഗരത്തിലെ സുഖങ്ങളും ആനന്ദങ്ങളും കൊണ്ടുവന്നു.

Verse 636 (चौपाई)

निज निज बास बिलोकि बराती। सुर सुख सकल सुलभ सब भाँती।। बिभव भेद कछु कोउ न जाना। सकल जनक कर करहिं बखाना।। सिय महिमा रघुनायक जानी। हरषे हृदयँ हेतु पहिचानी।। पितु आगमनु सुनत दोउ भाई। हृदयँ न अति आनंदु अमाई।। सकुचन्ह कहि न सकत गुरु पाहीं। पितु दरसन लालचु मन माहीं।। बिस्वामित्र बिनय बड़ि देखी। उपजा उर संतोषु बिसेषी।। हरषि बंधु दोउ हृदयँ लगाए। पुलक अंग अंबक जल छाए।। चले जहाँ दसरथु जनवासे। मनहुँ सरोबर तकेउ पिआसे।।

തങ്ങളുടെ താമസസ്ഥലങ്ങൾ കണ്ട വിവാഹഘോഷയാത്രക്കാർ എല്ലാ സ്വർഗ്ഗീയ സുഖങ്ങളും എല്ലാ വിധത്തിലും എളുപ്പത്തിൽ ലഭ്യമായതായി കണ്ടെത്തി. ആരും പദവിയിലുള്ള വ്യത്യാസം മനസ്സിലാക്കിയില്ല; എല്ലാവരും ഇത് ജനകന്റെ പ്രവൃത്തിയാണെന്ന് പ്രഖ്യാപിച്ചു. സീതയുടെ മഹിമ മനസ്സിലാക്കിയ രഘുനാഥൻ ഹൃദയത്തിൽ ആനന്ദിച്ചു, കാരണം തിരിച്ചറിഞ്ഞു. രണ്ട് സഹോദരന്മാരും പിതാവിന്റെ വരവിനെക്കുറിച്ച് കേട്ടപ്പോൾ, അളവറ്റ ആനന്ദം അവരുടെ ഹൃദയങ്ങളെ നിറച്ചു. അവർ ലജ്ജിച്ചു ഗുരുവിനോട് ഇക്കാര്യം പറയാൻ കഴിഞ്ഞില്ല, എന്നാൽ അവരുടെ ഹൃദയങ്ങൾ പിതാവിനെ കാണാൻ ആഗ്രഹിച്ചു. വിശ്വാമിത്രന്റെ വലിയ വിനയം കണ്ട്, അദ്ദേഹത്തിന്റെ ഹൃദയത്തിൽ പ്രത്യേകമായ സംതൃപ്തി ഉടലെടുത്തു. ആനന്ദത്തോടെ രണ്ട് സഹോദരന്മാരും അദ്ദേഹത്തെ ആലിംഗനം ചെയ്തു; അവരുടെ ശരീരങ്ങൾ രോമാഞ്ചിതമായി, കണ്ണുകൾ കണ്ണീരുകൊണ്ട് നിറഞ്ഞു. ദശരഥൻ താമസിച്ചിരുന്ന സ്ഥലത്തേക്ക് അവർ പുറപ്പെട്ടു, ദാഹിച്ച ഒരാൾ തടാകത്തെ നോക്കുന്നത് പോലെ.

Verse 637 (दोहा/सोरठा)

भूप बिलोके जबहिं मुनि आवत सुतन्ह समेत। उठे हरषि सुखसिंधु महुँ चले थाह सी लेत।।307।।

മുനി പുത്രന്മാരോടൊപ്പം വരുന്നത് രാജാവ് കണ്ടപ്പോൾ, അദ്ദേഹം ആനന്ദത്തോടെ എഴുന്നേറ്റു അവരെ സ്വീകരിക്കാൻ പോയി, ആനന്ദ സാഗരത്തിൽ മുങ്ങുന്നത് പോലെ.

Verse 638 (चौपाई)

मुनिहि दंडवत कीन्ह महीसा। बार बार पद रज धरि सीसा।। कौसिक राउ लिये उर लाई। कहि असीस पूछी कुसलाई।। पुनि दंडवत करत दोउ भाई। देखि नृपति उर सुखु न समाई।। सुत हियँ लाइ दुसह दुख मेटे। मृतक सरीर प्रान जनु भेंटे।। पुनि बसिष्ठ पद सिर तिन्ह नाए। प्रेम मुदित मुनिबर उर लाए।। बिप्र बृंद बंदे दुहुँ भाईं। मन भावती असीसें पाईं।। भरत सहानुज कीन्ह प्रनामा। लिए उठाइ लाइ उर रामा।। हरषे लखन देखि दोउ भ्राता। मिले प्रेम परिपूरित गाता।।

രാജാവ് മുനിക്ക് ദണ്ഡവത് പ്രണാമം ചെയ്തു, ആവർത്തിച്ച് അദ്ദേഹത്തിന്റെ പാദങ്ങളിലെ പൊടി തലയിൽ ധരിച്ചു. ഔസികനായ രാജാവ് അദ്ദേഹത്തെ ഹൃദയത്തോട് ചേർത്തു, അനുഗ്രഹിച്ചു, അദ്ദേഹത്തിന്റെ ക്ഷേമത്തെക്കുറിച്ച് അന്വേഷിച്ചു. പിന്നീട് രണ്ട് സഹോദരന്മാരും ദണ്ഡവത് പ്രണാമം ചെയ്തു; ഇത് കണ്ട രാജാവിന്റെ ഹൃദയം സന്തോഷം കൊണ്ട് നിറഞ്ഞു. അദ്ദേഹം പുത്രന്മാരെ ഹൃദയത്തോട് ചേർത്തു സഹിക്കാനാവാത്ത ദുഃഖം മാറ്റി, മരിച്ച ശരീരത്തിൽ പ്രാണൻ തിരിച്ചുവന്നത് പോലെ. പിന്നീട് അവർ വസിഷ്ഠന്റെ പാദങ്ങളിൽ തല താഴ്ത്തി; മുനിവര്യൻ അവരെ സ്നേഹത്തോടും ആനന്ദത്തോടും കൂടി ആലിംഗനം ചെയ്തു. രണ്ട് സഹോദരന്മാരും ബ്രാഹ്മണ സമൂഹത്തെ വന്ദിച്ചു അവരുടെ മനസ്സിന് ഇഷ്ടമായ അനുഗ്രഹങ്ങൾ സ്വീകരിച്ചു. ഭരതനും ശത്രുഘ്നനും പ്രണാമം ചെയ്തു; രാമൻ അവരെ ഉയർത്തി ഹൃദയത്തോട് ചേർത്തു. രണ്ട് സഹോദരന്മാരെയും കണ്ട് ലക്ഷ്മണൻ ആനന്ദിച്ചു; അവരുടെ ശരീരങ്ങൾ പൂർണ്ണമായ സ്നേഹത്താൽ നിറഞ്ഞു.

Verse 639 (दोहा/सोरठा)

पुरजन परिजन जातिजन जाचक मंत्री मीत। मिले जथाबिधि सबहि प्रभु परम कृपाल बिनीत।।308।।

നഗരവാസികൾ, ബന്ധുക്കൾ, കുടുംബാംഗങ്ങൾ, യാചകർ, മന്ത്രിമാർ, സുഹൃത്തുക്കൾ എല്ലാവരും അവരുടെ പദവി അനുസരിച്ച് പ്രഭുവിനെ കണ്ടുമുട്ടി; അദ്ദേഹം പരമമായ കൃപയുള്ളവനും വിനയാന്വിതനുമായിരുന്നു.

Verse 640 (चौपाई)

रामहि देखि बरात जुड़ानी। प्रीति कि रीति न जाति बखानी।। नृप समीप सोहहिं सुत चारी। जनु धन धरमादिक तनुधारी।। सुतन्ह समेत दसरथहि देखी। मुदित नगर नर नारि बिसेषी।। सुमन बरिसि सुर हनहिं निसाना। नाकनटीं नाचहिं करि गाना।। सतानंद अरु बिप्र सचिव गन। मागध सूत बिदुष बंदीजन।। सहित बरात राउ सनमाना। आयसु मागि फिरे अगवाना।। प्रथम बरात लगन तें आई। तातें पुर प्रमोदु अधिकाई।। ब्रह्मानंदु लोग सब लहहीं। बढ़हुँ दिवस निसि बिधि सन कहहीं।।

രാമനെ കണ്ട് വിവാഹഘോഷയാത്ര ആനന്ദത്താൽ നിറഞ്ഞു; അവരുടെ സ്നേഹത്തിന്റെ രീതി എങ്ങനെ വിവരിക്കാൻ കഴിയും? അത് വിവരിക്കാൻ സാധിക്കില്ല. രാജാവിന് സമീപം നാല് പുത്രന്മാർ തിളങ്ങി, ധനവും ധർമ്മവും മറ്റും ശരീരം ധരിച്ചത് പോലെ. ദശരഥനെ പുത്രന്മാരോടൊപ്പം കണ്ട് നഗരത്തിലെ പുരുഷന്മാരും സ്ത്രീകളും ആനന്ദിച്ചു. പുഷ്പങ്ങൾ വർഷിച്ചു, ദേവന്മാർ തങ്ങളുടെ വാദ്യോപകരണങ്ങൾ മുഴക്കി, അപ്സരസ്സുകൾ നൃത്തം ചെയ്തു പാടി. ശതാനന്ദനും ബ്രാഹ്മണ ഉപദേഷ്ടാക്കളും, കവികളും പ്രശംസകരും ഗായകരും. രാജാവ് എല്ലാ വിവാഹഘോഷയാത്രയെയും ആദരിച്ചു; അനുവാദം വാങ്ങി അവർ തങ്ങളുടെ താമസസ്ഥലങ്ങളിലേക്ക് മടങ്ങി. ആദ്യത്തെ വിവാഹഘോഷയാത്ര നിശ്ചിത സമയത്ത് എത്തി; അതിനാൽ നഗരം അതിരുകടന്ന ആനന്ദത്താൽ നിറഞ്ഞു. എല്ലാ ജനങ്ങളും ബ്രഹ്മാനന്ദം പ്രാപിച്ചു; ദിവസവും രാത്രിയും ബ്രഹ്മാവിന്റെ വാക്കിനാൽ വർദ്ധിച്ചുവെന്ന് അവർ പറഞ്ഞു.

Verse 641 (दोहा/सोरठा)

रामु सीय सोभा अवधि सुकृत अवधि दोउ राज। जहँ जहँ पुरजन कहहिं अस मिलि नर नारि समाज।।309।।

രാമനും സീതയും അയോധ്യയുടെ മഹിമയാണ്; ഇരുവരും പുണ്യത്തിന്റെ തന്നെ മൂർത്തീഭാവമാണ്. നഗരവാസികൾ ഇങ്ങനെ സംസാരിക്കുന്നിടത്തെല്ലാം, പുരുഷന്മാരും സ്ത്രീകളും ഒന്നിച്ചു സമ്മേളിക്കുന്നു.