Prakarana 33
सोपान-प्रवेश: ‘भक्ति का जन्म’ से ‘भक्ति का समाज’ तक। बालकाण्ड में राम-नाम और राम-रूप का प्रथम स्थापन होता है; यहाँ विवाह-लीला ‘सगुण’ की साकार मधुरता के द्वारा जीव को ‘निरगुण’ सत्य की ओर उन्मुख करती है—लोक-रीति (वैदिक/लौकिक) के अनुशासन में प्रेम का शुद्धीकरण। यह चरण साधक को बताता है कि मुक्ति का द्वार ‘मंगल-आचार’ और ‘समधी-भाव’ (समता, आदर, विनय) से खुलता है।
ഈ ഖണ്ഡ-പ്രസംഗം വിവാഹമണ്ഡപത്തിലെ ‘മധുര-രതി’യെ ‘മംഗള-ധർമ്മ’മായി പരിവർത്തനം ചെയ്യുന്നു. രസപ്രാധാന്യം മധുരവും അത്ഭുതവും ചേർന്ന് ശാന്തത്തിന്റെ അടിത്തറ പാകുന്നു: ജനക–ദശരഥ സമധിസമത്വം, ദേവപുഷ്പവൃഷ്ടി, മുനിയാശീർവാദം—ഇവയാൽ ലോകോത്സവം ‘ധർമ്മോത്സവ’മാകുന്നു. തുളസി ഇവിടെ ലൗകിക സൗന്ദര്യവർണ്ണന (രൂപം, വേഷം, ആഭരണം, പക്വാന്നം, ദാനം) साधനശാസ്ത്രമാക്കി മാറ്റുന്നു—പാദപ്രക്ഷാളനം, മധുപർക്ക്, ഹോമം, പാണിഗ്രഹണം, ഭാവരി—ഇവയെല്ലാം ‘സോപാന’ത്തിന്റെ പടികളാണ്: ഇന്ദ്രിയാനന്ദത്തിന്റെ ശോധനം, അഹത്തിന്റെ നമ്രീകരണം, ബന്ധങ്ങളിൽ ദൈവത്വാരോപണം (ജനകൻ രാമനെ ‘ഈസ സമ’ എന്നു കരുതി പൂജിക്കുന്നത്). ഇങ്ങനെ സഗുണലീലയുടെ രസം ഒടുവിൽ നിർഗുണസിദ്ധാന്തത്തിലേക്ക് സൂചിപ്പിക്കുന്നു: ‘മനോജ-അരി’യായ ആ പദം തന്നെയാണ് കലിമലഭഞ്ജനവും.
Verses
ചൗപായി 320.1-4
मिले जनकु दसरथु अति प्रीतीं।करि बैदिक लौकिक सब रीतीं।।
मिलत महा दोउ राज बिराजे।उपमा खोजि खोजि कबि लाजे।।
लही न कतहुँ हारि हियँ मानी।इन्ह सम एइ उपमा उर आनी।।
सामध देखि देव अनुरागे।सुमन बरषि जसु गावन लागे।।
जगु बिरंचि उपजावा जब तें।देखे सुने ब्याह बहु तब तें।।
सकल भाँति सम साजु समाजू।सम समधी देखे हम आजू।।
देव गिरा सुनि सुंदर साँची।प्रीति अलौकिक दुहु दिसि माची।।
देत पाँवड़े अरघु सुहाए।सादर जनकु मंडपहिं ल्याए।।
mile janaku dasarathu ati prītīṁ |kari baidika laukika saba rītīṁ ||
milata mahā dou rāja birāje |upamā khoji khoji kabi lāje ||
lahī na katahũ hāri hiyã mānī |inha sama ei upamā ura ānī ||
sāmadha dekhi deva anurāge |sumana baraṣi jasu gāvana lāge ||
jagu biraṁci upajāvā jaba teṁ |dekhe sune byāha bahu taba teṁ ||
sakala bhā̃ti sama sāju samājū |sama samadhī dekhe hama ājū ||
deva girā suni suṁdara sā̃cī |prīti alaukika duhu disi mācī ||
deta pā̃vaṛe araghu suhāe |sādara janaku maṁḍapahiṁ lyāe ||
ജനകനും ദശരഥനും വലിയ സ്നേഹത്തോടെ കണ്ടുമുട്ടി; വൈദികമായതും ലൗകികമായതുമായ എല്ലാ ചടങ്ങുകളും നിർവഹിച്ചു. രണ്ടു മഹാരാജാക്കന്മാരും ആലിംഗനം ചെയ്ത് പ്രഭയോടെ തിളങ്ങി; കവികൾ ഉപമ തിരഞ്ഞു തിരഞ്ഞ് ലജ്ജിച്ചു. എവിടെയും ഉപമ കണ്ടെത്താതെ തങ്ങളുടെ ഹൃദയത്തിൽ പരാജയം ഏറ്റുവാങ്ങി, ഇവർക്ക് ഉപമ ഇവർ രണ്ടുപേരുമേ എന്ന് മനസ്സിൽ തീരുമാനിച്ചു. രണ്ടു സമധിമാരും ഒന്നായിരിക്കുന്നത് കണ്ട് ദേവന്മാർ അനുരാഗത്താൽ നിറഞ്ഞു; പുഷ്പങ്ങൾ വർഷിച്ച് അവരുടെ കീർത്തി പാടാൻ തുടങ്ങി. "ബ്രഹ്മാവ് ലോകത്തെ സൃഷ്ടിച്ച കാലം മുതൽ, പല വിവാഹങ്ങളും കണ്ടിട്ടുമുണ്ട്, കേട്ടിട്ടുമുണ്ട്." "എന്നാൽ ഇന്ന് എല്ലാ വിധത്തിലും തുല്യമായ ആഡംബരത്തോടും സദസ്സിനോടൊപ്പം, തുല്യരായ സമധിമാരെയും കണ്ടിരിക്കുന്നു." ദേവന്മാരുടെ സുന്ദരവും സത്യവുമായ വാക്കുകൾ കേട്ട്, ഇരുവശത്തും അലൗകികമായ സ്നേഹം ഉണർന്നു. സുന്ദരമായ വസ്ത്രങ്ങൾ വിരിച്ച് അർഘ്യം സമർപ്പിച്ച്, ജനകൻ ബഹുമാനത്തോടെ ദശരഥനെ മണ്ഡപത്തിലേക്ക് കൊണ്ടുപോയി.
ഛന്ദ് 320
मंडपु बिलोकि बिचीत्र रचनाँ रुचिरताँ मुनि मन हरे।निज पानि जनक सुजान सब कहुँ आनि सिंघासन धरे।।
कुल इष्ट सरिस बसिष्ट पूजे बिनय करि आसिष लही।कौसिकहि पूजत परम प्रीति कि रीति तौ न परै कही।।
maṁḍapu biloki bicītra racanā̃ ruciratā̃ muni mana hare |nija pāni janaka sujāna saba kahũ āni siṁghāsana dhare ||
kula iṣṭa sarisa basiṣṭa pūje binaya kari āsiṣa lahī |kausikahi pūjata parama prīti ki rīti tau na parai kahī ||
അത്ഭുതമായ അലങ്കാരവും സൗന്ദര്യവുമുള്ള മണ്ഡപം കണ്ട് മുനിമാരുടെ മനസ്സും മയങ്ങി; ജ്ഞാനിയായ ജനകൻ തന്റെ സ്വന്തം കൈകൊണ്ട് അവരെല്ലാവരെയും കൊണ്ടുവന്ന് സിംഹാസനങ്ങളിൽ ഇരുത്തി. തന്റെ കുലദൈവത്തെപ്പോലെ വസിഷ്ഠരെ പൂജിച്ച്, വിനയത്തോടെ അവരിൽ നിന്ന് ആശീർവാദം വാങ്ങി; കൗശികനെ എത്ര പരമമായ പ്രേമയോടെ ബഹുമാനിച്ചു, ആ രീതിയെ വർണ്ണിക്കാൻ കഴിയുകയില്ല.
ദോഹ 320
बामदेव आदिक रिषय पूजे मुदित महीस।दिए दिब्य आसन सबहि सब सन लही असीस।।320।।
bāmadeva ādika riṣaya pūje mudita mahīsa |die dibya āsana sabahi saba sana lahī asīsa ||320||
ആനന്ദത്തോടെ രാജാവ് വാമദേവൻ തുടങ്ങിയ മുനിമാരെ പൂജിച്ചു. എല്ലാവർക്കും ദിവ്യമായ ആസനങ്ങൾ നൽകി. എല്ലാവരിൽ നിന്നും ആശീർവാദം വാങ്ങി.
ചൗപായി 321.1-4
बहुरि कीन्ह कोसलपति पूजा।जानि ईस सम भाउ न दूजा।।
कीन्ह जोरि कर बिनय बड़ाई।कहि निज भाग्य बिभव बहुताई।।
पूजे भूपति सकल बराती।समधि सम सादर सब भाँती।।
आसन उचित दिए सब काहू।कहौं काह मूख एक उछाहू।।
सकल बरात जनक सनमानी।दान मान बिनती बर बानी।।
बिधि हरि हरु दिसिपति दिनराऊ।जे जानहिं रघुबीर प्रभाऊ।।
कपट बिप्र बर बेष बनाएँ।कौतुक देखहिं अति सचु पाएँ।।
पूजे जनक देव सम जानें।दिए सुआसन बिनु पहिचानें।।
bahuri kīnha kosalapati pūjā |jāni īsa sama bhāu na dūjā ||
kīnha jori kara binaya baṛāī |kahi nija bhāgya bibhava bahutāī ||
pūje bhūpati sakala barātī |samadhi sama sādara saba bhā̃tī ||
āsana ucita die saba kāhū |kahauṁ kāha mūkha eka uchāhū ||
sakala barāta janaka sanamānī |dāna māna binatī bara bānī ||
bidhi hari haru disipati dinarāū |je jānahiṁ raghubīra prabhāū ||
kapaṭa bipra bara beṣa banāẽ |kautuka dekhahiṁ ati sacu pāẽ ||
pūje janaka deva sama jāneṁ |die suāsana binu pahicāneṁ ||
പിന്നീട് കോസലാധിപതിയെ ആരാധിച്ചു ജനകൻ, ഈശന് തുല്യനാണെന്ന് അറിഞ്ഞ്, മറ്റൊരു ഭാവമില്ലാതെ. കൈകൾ കൂപ്പി വലിയ പ്രാർത്ഥനയും സ്തുതിയും ചെയ്തു, തന്റെ ഭാഗ്യത്തെയും ഐശ്വര്യത്തിന്റെ മികവിനെയും പറഞ്ഞു. രാജാവ് എല്ലാ വരനെയും ബഹുമാനിച്ചു, വരന്റെ പിതാവിനെപ്പോലെ എല്ലാ വിധത്തിലും ബഹുമാനത്തോടെ. എല്ലാവർക്കും യോഗ്യമായ ആസനങ്ങൾ നൽകി. ഒരേയൊരു വായുടെ ആ ഉത്സാഹം എങ്ങനെ പറയും? ജനകൻ മുഴുവൻ ബരാത്തിനെയും ദാനങ്ങൾ കൊണ്ടും, ബഹുമാനങ്ങൾ കൊണ്ടും, പ്രാർത്ഥനകൾ കൊണ്ടും, മധുരമായ വാക്കുകൾ കൊണ്ടും ബഹുമാനിച്ചു. ബ്രഹ്മാവ്, വിഷ്ണു, ശിവൻ, ദിക്കുകളുടെ കാവൽക്കാർ, സൂര്യൻ, രഘുവീരന്റെ പ്രഭാവം അറിഞ്ഞവർ. ഉത്തമ ബ്രാഹ്മണരുടെ വേഷം ധരിച്ച്, ഉത്സവങ്ങൾ കണ്ട് അത്യന്തം ആനന്ദം പ്രാപിച്ചു. ജനകൻ അവരെ ദേവന്മാർക്ക് തുല്യമായി അറിഞ്ഞ് ആരാധിച്ചു, തിരിച്ചറിയാതെ അവർക്ക് നല്ല ആസനങ്ങൾ നൽകി.
ഛന്ദ് 321
पहिचान को केहि जान सबहिं अपान सुधि भोरी भई।आनंद कंदु बिलोकि दूलहु उभय दिसि आनँद मई।।
सुर लखे राम सुजान पूजे मानसिक आसन दए।अवलोकि सीलु सुभाउ प्रभु को बिबुध मन प्रमुदित भए।।
pahicāna ko kehi jāna sabahiṁ apāna sudhi bhorī bhaī |ānaṁda kaṁdu biloki dūlahu ubhaya disi ānãda maī ||
sura lakhe rāma sujāna pūje mānasika āsana dae |avaloki sīlu subhāu prabhu ko bibudha mana pramudita bhae ||
ആരാരെ തിരിച്ചറിയുക, ആർ ആരെ അറിഞ്ഞിരുന്നു? എല്ലാവരും വിസ്മയത്തിൽ തങ്ങളെ തന്നെ മറന്നു. ആനന്ദത്തിന്റെ മൂലമായ വരനെ കണ്ട്, ഇരുവശവും ആനന്ദത്താൽ നിറഞ്ഞു. സർവ്വജ്ഞനായ രാമൻ ദേവന്മാരെ കണ്ടു, മനസ്സാരെ അവരെ പൂജിച്ചു, മനസ്സിൽ അവർക്ക് ആസനങ്ങൾ നൽകി. പ്രഭുവിന്റെ ഗുണവും സ്വഭാവവും കണ്ട്, ദേവന്മാരുടെ മനസ്സ് ആനന്ദിച്ചു.
ദോഹ 321
रामचंद्र मुख चंद्र छबि लोचन चारु चकोर।करत पान सादर सकल प्रेमु प्रमोदु न थोर।।321।।
rāmacaṁdra mukha caṁdra chabi locana cāru cakora |karata pāna sādara sakala premu pramodu na thora ||321||
രാമചന്ദ്രന്റെ മുഖ ചന്ദ്രന്റെ കാന്തിയെ, ചകോര പക്ഷികളെപ്പോലുള്ള സുന്ദരമായ കണ്ണുകളുള്ള എല്ലാവരും ഭക്തിയോടെ പാനം ചെയ്തു; അവരുടെ പ്രേമവും പ്രമോദവും ചെറിയതല്ല.
ചൗപായി 322.1-4
समउ बिलोकि बसिष्ठ बोलाए।सादर सतानंदु सुनि आए।।
बेगि कुअँरि अब आनहु जाई।चले मुदित मुनि आयसु पाई।।
रानी सुनि उपरोहित बानी।प्रमुदित सखिन्ह समेत सयानी।।
बिप्र बधू कुलबृद्ध बोलाईं।करि कुल रीति सुमंगल गाईं।।
नारि बेष जे सुर बर बामा।सकल सुभायँ सुंदरी स्यामा।।
तिन्हहि देखि सुखु पावहिं नारीं।बिनु पहिचानि प्रानहु ते प्यारीं।।
बार बार सनमानहिं रानी।उमा रमा सारद सम जानी।।
सीय सँवारि समाजु बनाई।मुदित मंडपहिं चलीं लवाई।।
samau biloki basiṣṭha bolāe |sādara satānaṁdu suni āe ||
begi kuãri aba ānahu jāī |cale mudita muni āyasu pāī ||
rānī suni uparohita bānī |pramudita sakhinha sameta sayānī ||
bipra badhū kulabṛddha bolāīṁ |kari kula rīti sumaṁgala gāīṁ ||
nāri beṣa je sura bara bāmā |sakala subhāyã suṁdarī syāmā ||
tinhahi dekhi sukhu pāvahiṁ nārīṁ |binu pahicāni prānahu te pyārīṁ ||
bāra bāra sanamānahiṁ rānī |umā ramā sārada sama jānī ||
sīya sãvāri samāju banāī |mudita maṁḍapahiṁ calīṁ lavāī ||
അനുയോജ്യമായ സമയം കണ്ട് വസിഷ്ഠൻ ശതാനന്ദനെ വിളിച്ചു; കേട്ട് അദ്ദേഹം ബഹുമാനത്തോടെ വന്നു. "ഇപ്പോൾ വേഗം രാജകുമാരിയെ കൊണ്ടുവാ." കല്പന സ്വീകരിച്ച് മുനി സന്തോഷത്തോടെ പോയി. കുടുംബ പുരോഹിതന്റെ വാക്കുകൾ കേട്ട ജ്ഞാനിയായ റാണി, തോഴിമാരോടൊപ്പം സന്തോഷത്താൽ നിറഞ്ഞു. ബ്രാഹ്മണ ഭാര്യമാരെയും കുടുംബ മൂപ്പന്മാരെയും വിളിച്ച്, കുടുംബ ആചാരപ്രകാരം മംഗളഗാനങ്ങൾ പാടി. സ്ത്രീ രൂപം സ്വീകരിച്ച ഉത്തമ ദേവതകൾ എല്ലാം സ്വാഭാവികമായി സുന്ദരികളും യൗവനയുക്തരുമായ ശ്യാമവർണ്ണരും. അവരെ കണ്ട് സ്ത്രീകൾ സന്തോഷിച്ചു, തിരിച്ചറിയാതെ തങ്ങളുടെ പ്രാണനെക്കാൾ പ്രിയപ്പെട്ടവരായി സ്നേഹിച്ചു. വീണ്ടും വീണ്ടും റാണിമാർ അവരെ ബഹുമാനിച്ചു, ഉമാ, രമാ, സാരദാ എന്നിവർക്ക് തുല്യമായി കരുതി. സീതയെ അണിയിച്ച് ഘോഷയാത്ര ഒരുക്കി, സന്തോഷത്തോടെ മണ്ഡപത്തിലേക്ക് കൊണ്ടുപോയി.
ഛന്ദ് 322
चलि ल्याइ सीतहि सखीं सादर सजि सुमंगल भामिनीं।नवसप्त साजें सुंदरी सब मत्त कुंजर गामिनीं।।
कल गान सुनि मुनि ध्यान त्यागहिं काम कोकिल लाजहीं।मंजीर नूपुर कलित कंकन ताल गती बर बाजहीं।।
cali lyāi sītahi sakhīṁ sādara saji sumaṁgala bhāminīṁ |navasapta sājeṁ suṁdarī saba matta kuṁjara gāminīṁ ||
kala gāna suni muni dhyāna tyāgahiṁ kāma kokila lājahīṁ |maṁjīra nūpura kalita kaṁkana tāla gatī bara bājahīṁ ||
തോഴിമാർ പുറപ്പെട്ട് ബഹുമാനത്തോടെ സീതയെ കൊണ്ടുവന്നു, എല്ലാ മംഗള ഏർപ്പാടുകളും ചെയ്ത്, എല്ലാ സുന്ദര സ്ത്രീകളും പതിനാറ് അലങ്കാരങ്ങളോടെ അലങ്കരിക്കപ്പെട്ട്, ഓരോരുത്തരും മദമത്താനയാനയുടെ നടപ്പിൽ നടന്നു. അവരുടെ മധുരമായ ഗാനം കേട്ട്, മുനിമാർ ധ്യാനം ഉപേക്ഷിച്ചു, കാമനും കുയിലുകളും ലജ്ജിച്ചു. കാലണികൾ, നൂപുരങ്ങൾ, വളകൾ എന്നിവ താളലയത്തോടെ ചേർന്ന് സുന്ദരമായി മുഴങ്ങി.
ദോഹ 322
सोहति बनिता बृंद महुँ सहज सुहावनि सीय।छबि ललना गन मध्य जनु सुषमा तिय कमनीय।।322।।
sohati banitā bṛṁda mahũ sahaja suhāvani sīya |chabi lalanā gana madhya janu suṣamā tiya kamanīya ||322||
സീത, സ്വാഭാവികമായി സുന്ദരിയായി, സ്ത്രീകളുടെ കൂട്ടത്തിനിടയിൽ പ്രകാശിച്ചു, സുന്ദരികളായ കന്യകകൾക്കിടയിൽ സൗന്ദര്യദേവത തന്നെ നിൽക്കുന്നതുപോലെ.
ചൗപായി 323.1-4
सिय सुंदरता बरनि न जाई।लघु मति बहुत मनोहरताई।।
आवत दीखि बरातिन्ह सीता।रूप रासि सब भाँति पुनीता।।
सबहि मनहिं मन किए प्रनामा।देखि राम भए पूरनकामा।।
हरषे दसरथ सुतन्ह समेता।कहि न जाइ उर आनँदु जेता।।
सुर प्रनामु करि बरसहिं फूला।मुनि असीस धुनि मंगल मूला।।
गान निसान कोलाहलु भारी।प्रेम प्रमोद मगन नर नारी।।
एहि बिधि सीय मंडपहिं आई।प्रमुदित सांति पढ़हिं मुनिराई।।
तेहि अवसर कर बिधि ब्यवहारू।दुहुँ कुलगुर सब कीन्ह अचारू।।
siya suṁdaratā barani na jāī |laghu mati bahuta manoharatāī ||
āvata dīkhi barātinha sītā |rūpa rāsi saba bhā̃ti punītā ||
sabahi manahiṁ mana kie pranāmā |dekhi rāma bhae pūranakāmā ||
haraṣe dasaratha sutanha sametā |kahi na jāi ura ānãdu jetā ||
sura pranāmu kari barasahiṁ phūlā |muni asīsa dhuni maṁgala mūlā ||
gāna nisāna kolāhalu bhārī |prema pramoda magana nara nārī ||
ehi bidhi sīya maṁḍapahiṁ āī |pramudita sāṁti paṛhahiṁ munirāī ||
tehi avasara kara bidhi byavahārū |duhũ kulagura saba kīnha acārū ||
സീതയുടെ സൗന്ദര്യം വർണ്ണിക്കാൻ കഴിയില്ല; എന്റെ ബുദ്ധി ചെറുത്, അവളുടെ മനോഹരത വളരെ വലുത്. ബരാതിന്മാർ സീത വരുന്നത് കണ്ടു, സൗന്ദര്യത്തിന്റെ രാശി, എല്ലാ വിധത്തിലും പവിത്രയായവൾ. എല്ലാവരും തങ്ങളുടെ മനസ്സിൽ നമസ്കരിച്ചു; അവളെ കണ്ട് രാമൻ എല്ലാ വിരുപ്പങ്ങളിലും നിറവേറ്റവനായി. ദശരഥൻ തന്റെ പുത്രന്മാരോടൊപ്പം സന്തോഷിച്ചു; അദ്ദേഹത്തിന്റെ ഹൃദയത്തിലെ ആനന്ദം പറയാൻ കഴിയാത്തത്ര ആയിരുന്നു. ദേവന്മാർ നമസ്കരിച്ച് പൂക്കൾ വർഷിച്ചു, മുനിമാരുടെ ആശീർവാദ ധ്വനി മുഴങ്ങി, എല്ലാ മംഗളത്തിനും മൂലമായത്. പാട്ടും മൃദംഗവും മഹാ കോലാഹലവും ഉണ്ടായി; പുരുഷന്മാരും സ്ത്രീകളും പ്രേമാനന്ദത്തിൽ മുഴുകി. ഇങ്ങനെ സീത മണ്ഡപത്തിൽ വന്നു, മുനിമാർ സന്തോഷത്തോടെ ശാന്തി ശ്ലോകങ്ങൾ പാരായണം ചെയ്തു. ആ സമയത്ത് രണ്ട് കുലഗുരുക്കന്മാരും വിധി പ്രകാരം എല്ലാ ആചാരങ്ങളും ചെയ്തു.
ഛന്ദ് 323.1-2
आचारु करि गुर गौरि गनपति मुदित बिप्र पुजावहीं।सुर प्रगटि पूजा लेहिं देहिं असीस अति सुखु पावहीं।।
मधुपर्क मंगल द्रब्य जो जेहि समय मुनि मन महुँ चहैं।भरे कनक कोपर कलस सो सब लिएहिं परिचारक रहैं।।1।।
कुल रीति प्रीति समेत रबि कहि देत सबु सादर कियो।एहि भाँति देव पुजाइ सीतहि सुभग सिंघासनु दियो।।
सिय राम अवलोकनि परसपर प्रेम काहु न लखि परै।मन बुद्धि बर बानी अगोचर प्रगट कबि कैसें करै।।2।।
ācāru kari gura gauri ganapati mudita bipra pujāvahīṁ |sura pragaṭi pūjā lehiṁ dehiṁ asīsa ati sukhu pāvahīṁ ||
madhuparka maṁgala drabya jo jehi samaya muni mana mahũ cahaiṁ |bhare kanaka kopara kalasa so saba liehiṁ paricāraka rahaiṁ ||1||
kula rīti prīti sameta rabi kahi deta sabu sādara kiyo |ehi bhā̃ti deva pujāi sītahi subhaga siṁghāsanu diyo ||
siya rāma avalokani parasapara prema kāhu na lakhi parai |mana buddhi bara bānī agocara pragaṭa kabi kaiseṁ karai ||2||
ആചാരങ്ങൾ ചെയ്ത് ഗുരുക്കൾ ആനന്ദത്തോടെ ബ്രാഹ്മണർക്ക് ഗൗരി, ഗണപതി, ഗുരു എന്നിവരെ പൂജിപ്പിച്ചു. ദേവന്മാർ പ്രത്യക്ഷരായി പൂജ സ്വീകരിച്ച് ആശീർവാദങ്ങൾ നൽകി, പൂജിച്ചവർ മഹാനന്ദം പ്രാപിച്ചു. മധുപർക്കം, മംഗള വസ്തുക്കൾ മുതലായവ മുനിമാർ ഏത് സമയത്ത് മനസ്സിൽ ആഗ്രഹിച്ചുവോ, അവയെല്ലാം സ്വർണ്ണ കലശങ്ങളിലും സ്വർണ്ണ തളികകളിലും നിറച്ച് പരിചാരകർ സജ്ജരായി നിന്നു. കുലത്തിന്റെ ആചാരപ്രകാരം സൂര്യദേവൻ സ്നേഹത്തോടെ എല്ലാം പറഞ്ഞു, അവർ ഭക്തിയോടെ എല്ലാം ചെയ്തു. ഈ വിധത്തിൽ ദേവന്മാരെ പൂജിച്ച ശേഷം, സീതയെ സുന്ദരമായ സിംഹാസനത്തിൽ ഇരുത്തി. സീതയും രാമനും പരസ്പരം നോക്കിയപ്പോൾ അവർക്കിടയിൽ പ്രവഹിച്ച പ്രേമം മറ്റാർക്കും ഗ്രഹിക്കാൻ കഴിഞ്ഞില്ല. അത് മനസ്സ്, ബുദ്ധി, ഉത്തമമായ വാക്ക് എന്നിവയുടെ പരിധിക്കപ്പുറത്തുള്ളതാണ്; പിന്നെ കവി അതിനെ എങ്ങനെ വർണ്ണിക്കും?
ദോഹ 323
होम समय तनु धरि अनलु अति सुख आहुति लेहिं।बिप्र बेष धरि बेद सब कहि बिबाह बिधि देहिं।।323।।
homa samaya tanu dhari analu ati sukha āhuti lehiṁ |bipra beṣa dhari beda saba kahi bibāha bidhi dehiṁ ||323||
ഹോമത്തിന്റെ സമയത്ത് അഗ്നി ശരീരം ധരിച്ച് അതിസന്തോഷത്തോടെ ആഹുതികൾ വാങ്ങി; വേദങ്ങളെല്ലാം ബ്രാഹ്മണ വേഷം ധരിച്ച് വിവാഹത്തിന്റെ വിധികൾ പറഞ്ഞു നൽകി.
ചൗപായി 324.1-4
जनक पाटमहिषी जग जानी।सीय मातु किमि जाइ बखानी।।
सुजसु सुकृत सुख सुदंरताई।सब समेटि बिधि रची बनाई।।
समउ जानि मुनिबरन्ह बोलाई।सुनत सुआसिनि सादर ल्याई।।
जनक बाम दिसि सोह सुनयना।हिमगिरि संग बनि जनु मयना।।
कनक कलस मनि कोपर रूरे।सुचि सुंगध मंगल जल पूरे।।
निज कर मुदित रायँ अरु रानी।धरे राम के आगें आनी।।
पढ़हिं बेद मुनि मंगल बानी।गगन सुमन झरि अवसरु जानी।।
बरु बिलोकि दंपति अनुरागे।पाय पुनीत पखारन लागे।।
janaka pāṭamahiṣī jaga jānī |sīya mātu kimi jāi bakhānī ||
sujasu sukṛta sukha sudaṁratāī |saba sameṭi bidhi racī banāī ||
samau jāni munibaranha bolāī |sunata suāsini sādara lyāī ||
janaka bāma disi soha sunayanā |himagiri saṁga bani janu mayanā ||
kanaka kalasa mani kopara rūre |suci suṁgadha maṁgala jala pūre ||
nija kara mudita rāyã aru rānī |dhare rāma ke āgeṁ ānī ||
paṛhahiṁ beda muni maṁgala bānī |gagana sumana jhari avasaru jānī ||
baru biloki daṁpati anurāge |pāya punīta pakhārana lāge ||
ജനകന്റെ പട്ടമഹിഷിയായി ലോകം അറിഞ്ഞു; സീതയുടെ അമ്മയെ എങ്ങനെ വർണ്ണിക്കാം? നല്ല കീർത്തി, പുണ്യം, സുഖം, സൗന്ദര്യം എല്ലാം ഒരുമിച്ചുചേർത്ത് ബ്രഹ്മാവ് അവളെ സൃഷ്ടിച്ചു. സമയം വന്നു എന്നറിഞ്ഞ് മുനിവര്യർ അവളെ വിളിച്ചു; കേട്ട് അവൾ മാന്യതയോടെ സുമംഗലികളെയും കൂട്ടി വന്നു. ജനകന്റെ ഇടതുഭാഗത്ത് സുനയനാ പ്രകാശിച്ചു, ഹിമവാന്റെ അരികിൽ മൈന നിൽക്കുന്നതുപോലെ. സ്വർണ്ണ കലശങ്ങൾ, രത്നങ്ങൾ കൊണ്ട് അലങ്കരിച്ച സുന്ദരമായ താംബാളങ്ങൾ, ശുദ്ധവും സുഗന്ധവുമുള്ള മംഗള ജലം നിറഞ്ഞിരുന്നു. രാജാവും രാണിയും സന്തോഷത്തോടെ തങ്ങളുടെ കൈകളിൽ പിടിച്ച് രാമന് മുന്നിൽ വെച്ചു. മുനിമാർ വേദങ്ങളും മംഗള വാക്യങ്ങളും പാരായണം ചെയ്തു; ശരിയായ സമയം വന്നു എന്നറിഞ്ഞ് ആകാശം പുഷ്പങ്ങൾ വർഷിച്ചു. വരനെ കണ്ട് രാജദമ്പതികൾ സ്നേഹം കൊണ്ട് നിറഞ്ഞ്, അവന്റെ പവിത്ര പാദങ്ങൾ കഴുകാൻ തുടങ്ങി।
ഛന്ദ് 324.1-4
लागे पखारन पाय पंकज प्रेम तन पुलकावली।नभ नगर गान निसान जय धुनि उमगि जनु चहुँ दिसि चली।।
जे पद सरोज मनोज अरि उर सर सदैव बिराजहीं।जे सकृत सुमिरत बिमलता मन सकल कलि मल भाजहीं।।1।।
जे परसि मुनिबनिता लही गति रही जो पातकमई।मकरंदु जिन्ह को संभु सिर सुचिता अवधि सुर बरनई।।
करि मधुप मन मुनि जोगिजन जे सेइ अभिमत गति लहैं।ते पद पखारत भाग्यभाजनु जनकु जय जय सब कहै।।2।।
बर कुअँरि करतल जोरि साखोचारु दोउ कुलगुर करैं।भयो पानिगहनु बिलोकि बिधि सुर मनुज मुनि आँनद भरैं।।
सुखमूल दूलहु देखि दंपति पुलक तन हुलस्यो हियो।करि लोक बेद बिधानु कन्यादानु नृपभूषन कियो।।3।।
हिमवंत जिमि गिरिजा महेसहि हरिहि श्री सागर दई।तिमि जनक रामहि सिय समरपी बिस्व कल कीरति नई।।
क्यों करै बिनय बिदेहु कियो बिदेहु मूरति सावँरी।करि होम बिधिवत गाँठि जोरी होन लागी भावँरी।।4।।
lāge pakhārana pāya paṁkaja prema tana pulakāvalī |nabha nagara gāna nisāna jaya dhuni umagi janu cahũ disi calī ||
je pada saroja manoja ari ura sara sadaiva birājahīṁ |je sakṛta sumirata bimalatā mana sakala kali mala bhājahīṁ ||1||
je parasi munibanitā lahī gati rahī jo pātakamaī |makaraṁdu jinha ko saṁbhu sira sucitā avadhi sura baranaī ||
kari madhupa mana muni jogijana je sei abhimata gati lahaiṁ |te pada pakhārata bhāgyabhājanu janaku jaya jaya saba kahai ||2||
bara kuãri karatala jori sākhocāru dou kulagura karaiṁ |bhayo pānigahanu biloki bidhi sura manuja muni ā̃nada bharaiṁ ||
sukhamūla dūlahu dekhi daṁpati pulaka tana hulasyo hiyo |kari loka beda bidhānu kanyādānu nṛpabhūṣana kiyo ||3||
himavaṁta jimi girijā mahesahi harihi śrī sāgara daī |timi janaka rāmahi siya samarapī bisva kala kīrati naī ||
kyoṁ karai binaya bidehu kiyo bidehu mūrati sāvãrī |kari homa bidhivata gā̃ṭhi jorī hona lāgī bhāvãrī ||4||
താമരപ്പാദങ്ങൾ കഴുകാൻ തുടങ്ങി, പ്രേമം കൊണ്ട് ശരീരത്തിൽ രോമാഞ്ചലം എഴുന്നിറ്റു. ആകാശത്തിലും നഗരത്തിലും ഗാനം, വാദ്യം, ജയഘോഷങ്ങൾ നാലു ദിശകളിലും പൊങ്ങിപ്പരകുന്നതുപോലെ തോന്നി. ആ താമരപ്പാദങ്ങൾ മന്മഥന്റെ ശത്രുവായ ശിവന്റെ ഹൃദയ സരോവരത്തിൽ എന്നും വിരാജിക്കുന്നു; ഒരിക്കൽ അവയെ സ്മരിക്കുന്നത് മനസ്സിന് നിർമലത നൽകും, കലിയുഗത്തിലെ എല്ലാ പാപങ്ങളും അകലും. അവയെ സ്പർശിച്ച് മുനിവരുടെ ഭാര്യ, പാപിനിയായിരുന്നവൾ, മുക്തി പ്രാപിച്ചു; ശംഭു തലയിൽ ധരിക്കുന്ന ആ പാദങ്ങളുടെ മകരന്ദത്തെ ദേവന്മാർ പരിശുദ്ധതയുടെ അന്തിമ പരിധി എന്ന് വർണ്ണിക്കുന്നു. മുനിമാരും യോഗികളും തങ്ങളുടെ മനസ്സിനെ തേനീച്ചകളാക്കി ആ പാദങ്ങളെ സേവിച്ച് മോഹിക്കുന്ന ഗതി പ്രാപിക്കുന്നു. ഭാഗ്യവാനായ ജനകൻ ആ പാദങ്ങൾ കഴുകി, എല്ലാവരും 'ജയ്, ജയ്!' എന്ന് പറഞ്ഞു. രണ്ട് കുലഗുരുക്കന്മാരും വരന്റെയും കന്യകയുടെയും കൈകൾ ചേർത്ത് വംശാവലി പറഞ്ഞു. കൈകൾ പിടിച്ചുകൊള്ളൽ നടന്നു, അത് കണ്ട് ബ്രഹ്മാവ്, ദേവന്മാർ, മനുഷ്യർ, മുനിമാർ എന്നിവർ ആനന്ദത്താൽ നിറഞ്ഞു. സുഖത്തിന്റെ മൂലമായ വരനെ കണ്ട്, രാജദമ്പതികളുടെ ശരീരം പുലകത്താൽ വിറച്ചു, അവരുടെ ഹൃദയം ആനന്ദത്താൽ ചാടി. ലോകത്തിന്റെയും വേദങ്ങളുടെയും വിധി പിന്തുടർന്ന്, രാജാക്കന്മാരുടെ അണിയായ ജനകൻ തന്റെ മകളെ കന്യാദാനം ചെയ്തു. ഹിമവാൻ ഗിരിജയെ മഹേശന് നൽകിയതും, സാഗരൻ ശ്രീയെ ഹരിക്ക് നൽകിയതും പോലെ, ജനകൻ സീതയെ രാമന് സമർപ്പിച്ചു, ലോകത്തിലാകെ പുതിയ കീർത്തി പരന്നു. അവൻ എങ്ങനെ വേണ്ടും? അവന് മുന്നിൽ നിൽക്കുന്ന ശ്യാമള വിഗ്രഹം വിദേഹനെ യഥാർത്ഥത്തിൽ ദേഹരഹിതനാക്കി. പിന്നെ, വിധിപ്രകാരം ഹോമം ചെയ്ത്, മുട്ട് കെട്ടി, പ്രദക്ഷിണം തുടങ്ങി.
ദോഹ 324
जय धुनि बंदी बेद धुनि मंगल गान निसान।सुनि हरषहिं बरषहिं बिबुध सुरतरु सुमन सुजान।।324।।
jaya dhuni baṁdī beda dhuni maṁgala gāna nisāna |suni haraṣahiṁ baraṣahiṁ bibudha surataru sumana sujāna ||324||
വിജയ ഘോഷങ്ങൾ, ബർദ്ദന്മാരുടെ സ്വരങ്ങൾ, വേദങ്ങളുടെ പാരായണം, മംഗള ഗാനങ്ങൾ, മൃദംഗ നാദങ്ങൾ എന്നിവ കേട്ട്, ജ്ഞാനികളായ ദേവന്മാർ സന്തോഷിച്ച്, സ്വർഗ്ഗ വൃക്ഷങ്ങളിൽ നിന്ന് പുഷ്പങ്ങൾ പെയ്യിച്ചു.
ചൗപായി 325.1-5
कुअँरु कुअँरि कल भावँरि देहीं।नयन लाभु सब सादर लेहीं।।
जाइ न बरनि मनोहर जोरी।जो उपमा कछु कहौं सो थोरी।।
राम सीय सुंदर प्रतिछाहीं।जगमगात मनि खंभन माहीं।।
मनहुँ मदन रति धरि बहु रूपा।देखत राम बिआहु अनूपा।।
दरस लालसा सकुच न थोरी।प्रगटत दुरत बहोरि बहोरी।।
भए मगन सब देखनिहारे।जनक समान अपान बिसारे।।
प्रमुदित मुनिन्ह भावँरी फेरी।नेगसहित सब रीति निबेरीं।।
राम सीय सिर सेंदुर देहीं।सोभा कहि न जाति बिधि केहीं।।
अरुन पराग जलजु भरि नीकें।ससिहि भूष अहि लोभ अमी कें।।
बहुरि बसिष्ठ दीन्ह अनुसासन।बरु दुलहिनि बैठे एक आसन।।
kuãru kuãri kala bhāvãri dehīṁ |nayana lābhu saba sādara lehīṁ ||
jāi na barani manohara jorī |jo upamā kachu kahauṁ so thorī ||
rāma sīya suṁdara pratichāhīṁ |jagamagāta mani khaṁbhana māhīṁ ||
manahũ madana rati dhari bahu rūpā |dekhata rāma biāhu anūpā ||
darasa lālasā sakuca na thorī |pragaṭata durata bahori bahorī ||
bhae magana saba dekhanihāre |janaka samāna apāna bisāre ||
pramudita muninha bhāvãrī pherī |negasahita saba rīti niberīṁ ||
rāma sīya sira seṁdura dehīṁ |sobhā kahi na jāti bidhi kehīṁ ||
aruna parāga jalaju bhari nīkeṁ |sasihi bhūṣa ahi lobha amī keṁ ||
bahuri basiṣṭha dīnha anusāsana |baru dulahini baiṭhe eka āsana ||
രാജകുമാരന്മാരും രാജകുമാരിമാരും സുന്ദരമായ പ്രദക്ഷിണം വന്നു; എല്ലാവരും കണ്ണുകൊണ്ട് ആദരവോടെ കണ്ടു തൃപ്തിയടഞ്ഞു. ആ മനോഹര ജോഡിയെ വർണ്ണിക്കാൻ കഴിയില്ല; ഞാൻ എന്ത് ഉപമ പറഞ്ഞാലും അത് പോരാ. രാമന്റെയും സീതയുടെയും സുന്ദര പ്രതിബിംബങ്ങൾ മണിസ്തംഭങ്ങളിൽ തിളങ്ങി. മന്മഥനും രതിയും പല രൂപങ്ങൾ എടുത്ത് രാമന്റെ അതുല്യ വിവാഹം കാണാൻ വന്നതുപോലെ തോന്നി. കാണാനുള്ള ആഗ്രഹം വളരെ വലുതായിരുന്നു; ലജ്ജയും കുറവായിരുന്നില്ല; ആകയാൽ വീണ്ടും വീണ്ടും പ്രത്യക്ഷപ്പെട്ട് മറഞ്ഞു. കാണുന്നവർ എല്ലാവരും ആനന്ദത്തിൽ മുഴുകി; ജനകനെപ്പോലെ തങ്ങളെത്തന്നെ മറന്നു. ആനന്ദഭരിതരായ മുനിമാർ അവർക്ക് പ്രദക്ഷിണം ചെയ്യിച്ചു; നെഗളിതത്തോടെ എല്ലാ ചടങ്ങുകളും പൂർത്തിയാക്കി. രാമൻ സീതയുടെ മുടിപ്പാളിയിൽ കുങ്കുമം വെച്ചു; അതിന്റെ സൗന്ദര്യം ആരാലും, ബ്രഹ്മാവിനാലും പറയാൻ കഴിയില്ല. അവന്റെ താമര കൈ ചുവന്ന കുങ്കുമത്താൽ നന്നായി നിറഞ്ഞിരുന്നു; അമൃതത്തിനായി ആഗ്രഹിക്കുന്ന ഒരു പാമ്പ് ചന്ദ്രനെ അലങ്കരിക്കുന്നതുപോലെ ആയിരുന്നു. പിന്നീട് വസിഷ്ഠൻ കല്പന നൽകി; വരനും വധുവും ഒരേ ആസനത്തിൽ ഇരുന്നു.
ഛന്ദ് 325.1-4
बैठे बरासन रामु जानकि मुदित मन दसरथु भए।तनु पुलक पुनि पुनि देखि अपनें सुकृत सुरतरु फल नए।।
भरि भुवन रहा उछाहु राम बिबाहु भा सबहीं कहा।केहि भाँति बरनि सिरात रसना एक यहु मंगलु महा।।1।।
तब जनक पाइ बसिष्ठ आयसु ब्याह साज सँवारि कै।माँडवी श्रुतिकीरति उरमिला कुअँरि लईं हँकारि के।।
कुसकेतु कन्या प्रथम जो गुन सील सुख सोभामई।सब रीति प्रीति समेत करि सो ब्याहि नृप भरतहि दई।।2।।
जानकी लघु भगिनी सकल सुंदरि सिरोमनि जानि कै।सो तनय दीन्ही ब्याहि लखनहि सकल बिधि सनमानि कै।।
जेहि नामु श्रुतकीरति सुलोचनि सुमुखि सब गुन आगरी।सो दई रिपुसूदनहि भूपति रूप सील उजागरी।।3।।
अनुरुप बर दुलहिनि परस्पर लखि सकुच हियँ हरषहीं।सब मुदित सुंदरता सराहहिं सुमन सुर गन बरषहीं।।
सुंदरी सुंदर बरन्ह सह सब एक मंडप राजहीं।जनु जीव उर चारिउ अवस्था बिमुन सहित बिराजहीं।।4।।
baiṭhe barāsana rāmu jānaki mudita mana dasarathu bhae |tanu pulaka puni puni dekhi apaneṁ sukṛta surataru phala nae ||
bhari bhuvana rahā uchāhu rāma bibāhu bhā sabahīṁ kahā |kehi bhā̃ti barani sirāta rasanā eka yahu maṁgalu mahā ||1||
taba janaka pāi basiṣṭha āyasu byāha sāja sãvāri kai |mā̃ḍavī śrutikīrati uramilā kuãri laīṁ hãkāri ke ||
kusaketu kanyā prathama jo guna sīla sukha sobhāmaī |saba rīti prīti sameta kari so byāhi nṛpa bharatahi daī ||2||
jānakī laghu bhaginī sakala suṁdari siromani jāni kai |so tanaya dīnhī byāhi lakhanahi sakala bidhi sanamāni kai ||
jehi nāmu śrutakīrati sulocani sumukhi saba guna āgarī |so daī ripusūdanahi bhūpati rūpa sīla ujāgarī ||3||
anurupa bara dulahini paraspara lakhi sakuca hiyã haraṣahīṁ |saba mudita suṁdaratā sarāhahiṁ sumana sura gana baraṣahīṁ ||
suṁdarī suṁdara baranha saha saba eka maṁḍapa rājahīṁ |janu jīva ura cāriu avasthā bimuna sahita birājahīṁ ||4||
രാമനും ജാനകിയും ഉത്തമമായ ആസനത്തിൽ ഇരുന്നു, ദശരഥൻ മനസ്സ് ആനന്ദിച്ചു. തന്റെ പുണ്യഫലങ്ങളെ, ദേവലോക വൃക്ഷത്തിലെ പുതിയ കനി കാണുന്നതുപോലെ, കാണുകയും കാണുകയും ചെയ്ത് അദ്ദേഹത്തിന്റെ ശരീരം വീണ്ടും വീണ്ടും പുളകിച്ചു. രാമന്റെ വിവാഹം നടന്നു എന്ന് എല്ലാവരും പറഞ്ഞപ്പോൾ, ലോകം മുഴുവൻ ആനന്ദം നിറഞ്ഞു. ഞാൻ എങ്ങനെ വർണ്ണിക്കുക? എനിക്ക് ഒരേ ഒരു നാക്കുണ്ട്, ഈ മഹാ മംഗള ഉത്സവത്തിന് അന്ത്യമില്ല. പിന്നെ ജനകൻ വസിഷ്ഠന്റെ ആജ്ഞ സ്വീകരിച്ച്, വിവാഹത്തിന് വേണ്ട എല്ലാം അലങ്കരിച്ച് ക്രമപ്പെടുത്തി, മാണ്ഡവി, ശ്രുതകീർത്തി, ഊർമ്മിള എന്ന രാജകുമാരിമാരെ വിളിച്ചു. കുശകേതുവിന്റെ മകൾ, അവരിൽ ആദ്യത്തേവൾ, ഗുണം, ശീലം, സുഖം, സൗന്ദര്യം എന്നിവയാൽ നിറഞ്ഞവൾ; അവളെ രാജാവ് ഭരതന് എല്ലാ വിധത്തിലും സ്നേഹത്തോടെ വിവാഹം ചെയ്ത് കൊടുത്തു. ജാനകിയുടെ ഇളയ സഹോദരി, എല്ലാ സുന്ദരികളിലും ശിരോമണി എന്ന് അറിഞ്ഞ്, ആ പുത്രിയെ ലക്ഷ്മണന് എല്ലാ വിധത്തിലും ബഹുമാനിച്ച് വിവാഹം ചെയ്ത് കൊടുത്തു. ശ്രുതകീർത്തി എന്ന പേരുള്ളവൾ, സുന്ദരമായ കണ്ണുകളും സുന്ദരമായ മുഖവുമുള്ളവൾ, എല്ലാ ഗുണങ്ങളുടെയും നിധി, സൗന്ദര്യത്തിലും ശീലത്തിലും പ്രകാശിക്കുന്നവൾ; അവളെ രാജാവ് ശത്രുഘ്നന് കൊടുത്തു. വധുക്കളും വരന്മാരും പരസ്പരം കണ്ട്, പരസ്പരം അനുരൂപരാണെന്ന് അറിഞ്ഞ്, ലജ്ജയോടെ ഹൃദയം ആനന്ദിച്ചു. എല്ലാവരും ആനന്ദിച്ച് അവരുടെ സൗന്ദര്യത്തെ പ്രശംസിച്ചു, ദേവഗണങ്ങൾ പുഷ്പങ്ങൾ വർഷിച്ചു. സുന്ദരികളായ വധുക്കളും സുന്ദരന്മാരായ വരന്മാരും എല്ലാവരും ഒരേ മണ്ഡപത്തിൽ ഒന്നിച്ച് വിരാജിച്ചു, ജീവന്റെ നാല് അവസ്ഥകൾ തങ്ങളുടെ സ്വാമിയോടൊപ്പം ഹൃദയത്തിൽ വിരാജിച്ചതുപോലെ.
ദോഹ 325
मुदित अवधपति सकल सुत बधुन्ह समेत निहारि।जनु पार महिपाल मनि क्रियन्ह सहित फल चारि।।325।।
mudita avadhapati sakala suta badhunha sameta nihāri |janu pāra mahipāla mani kriyanha sahita phala cāri ||325||
അവധിയുടെ തലവൻ തന്റെ എല്ലാ പുത്രന്മാരെയും അവരുടെ വധുക്കളോടൊപ്പം കണ്ട് ആനന്ദം നിറഞ്ഞു. അത് രാജാക്കന്മാരിൽ രത്നമായവൻ ക്രിയകളോടൊപ്പം നാല് ഫലങ്ങളും നേടിയതുപോലെ ആയിരുന്നു.
ചൗപായി 326.1-4
जसि रघुबीर ब्याह बिधि बरनी।सकल कुअँर ब्याहे तेहिं करनी।।
कहि न जाइ कछु दाइज भूरी।रहा कनक मनि मंडपु पूरी।।
कंबल बसन बिचित्र पटोरे।भाँति भाँति बहु मोल न थोरे।।
गज रथ तुरग दास अरु दासी।धेनु अलंकृत कामदुहा सी।।
बस्तु अनेक करिअ किमि लेखा।कहि न जाइ जानहिं जिन्ह देखा।।
लोकपाल अवलोकि सिहाने।लीन्ह अवधपति सबु सुखु माने।।
दीन्ह जाचकन्हि जो जेहि भावा।उबरा सो जनवासेहिं आवा।।
तब कर जोरि जनकु मृदु बानी।बोले सब बरात सनमानी।।
jasi raghubīra byāha bidhi baranī |sakala kuãra byāhe tehiṁ karanī ||
kahi na jāi kachu dāija bhūrī |rahā kanaka mani maṁḍapu pūrī ||
kaṁbala basana bicitra paṭore |bhā̃ti bhā̃ti bahu mola na thore ||
gaja ratha turaga dāsa aru dāsī |dhenu alaṁkṛta kāmaduhā sī ||
bastu aneka karia kimi lekhā |kahi na jāi jānahiṁ jinha dekhā ||
lokapāla avaloki sihāne |līnha avadhapati sabu sukhu māne ||
dīnha jācakanhi jo jehi bhāvā |ubarā so janavāsehiṁ āvā ||
taba kara jori janaku mṛdu bānī |bole saba barāta sanamānī ||
രഘുവീരന്റെ വിവാഹച്ചടങ്ങ് എങ്ങനെ വർണ്ണിക്കപ്പെട്ടുവോ, അതുപോലെ എല്ലാ രാജകുമാരന്മാരും വിവാഹം ചെയ്തു. സമൃദ്ധമായ വരദക്ഷിണ പറയാൻ കഴിയില്ല; സ്വർണ്ണവും മാണിക്യങ്ങളും നിറഞ്ഞ മണ്ഡപം. പുതപ്പുകൾ, വസ്ത്രങ്ങൾ, അത്ഭുതകരമായ പട്ടുകൾ പലതരം; വില കൂടുതൽ, കുറവല്ല. ആനകൾ, തേരുകൾ, കുതിരകൾ, ആൺ സേവകരും സ്ത്രീ സേവകരും, കാമധേനുവിനെപ്പോലെ അലങ്കരിച്ച പശുക്കൾ. അനേക വസ്തുക്കളെ എങ്ങനെ കണക്കാക്കാം? കണ്ടവർ അറിയും, പറയാൻ കഴിയില്ല. ലോകപാലകർ നോക്കി ആഗ്രഹിച്ചു; അവധിപതി എല്ലാം സ്വീകരിച്ചു സന്തോഷിച്ചു. യാചകർക്ക് ആര് എന്ത് ഇഷ്ടപ്പെട്ടോ അത് നൽകി; ബാക്കിയായത് അതിഥി താമസസ്ഥലത്തിലേക്ക് കൊണ്ടുവന്നു. പിന്നെ ജനകൻ, കൈകൾ കൂട്ടി, മൃദുവായ വാക്കിൽ, എല്ലാ ബരാത്ത് സംഘത്തെയും ബഹുമാനിച്ചു സംസാരിച്ചു.
ഛന്ദ് 326.1-4
सनमानि सकल बरात आदर दान बिनय बड़ाइ कै।प्रमुदित महा मुनि बृंद बंदे पूजि प्रेम लड़ाइ कै।।
सिरु नाइ देव मनाइ सब सन कहत कर संपुट किएँ।सुर साधु चाहत भाउ सिंधु कि तोष जल अंजलि दिएँ।।1।।
कर जोरि जनकु बहोरि बंधु समेत कोसलराय सों।बोले मनोहर बयन सानि सनेह सील सुभाय सों।।
संबंध राजन रावरें हम बड़े अब सब बिधि भए।एहि राज साज समेत सेवक जानिबे बिनु गथ लए।।2।।
ए दारिका परिचारिका करि पालिबीं करुना नई।अपराधु छमिबो बोलि पठए बहुत हौं ढीट्यो कई।।
पुनि भानुकुलभूषन सकल सनमान निधि समधी किए।कहि जाति नहिं बिनती परस्पर प्रेम परिपूरन हिए।।3।।
बृंदारका गन सुमन बरिसहिं राउ जनवासेहि चले।दुंदुभी जय धुनि बेद धुनि नभ नगर कौतूहल भले।।
तब सखीं मंगल गान करत मुनीस आयसु पाइ कै।दूलह दुलहिनिन्ह सहित सुंदरि चलीं कोहबर ल्याइ कै।।4।।
sanamāni sakala barāta ādara dāna binaya baṛāi kai |pramudita mahā muni bṛṁda baṁde pūji prema laṛāi kai ||
siru nāi deva manāi saba sana kahata kara saṁpuṭa kiẽ |sura sādhu cāhata bhāu siṁdhu ki toṣa jala aṁjali diẽ ||1||
kara jori janaku bahori baṁdhu sameta kosalarāya soṁ |bole manohara bayana sāni saneha sīla subhāya soṁ ||
saṁbaṁdha rājana rāvareṁ hama baṛe aba saba bidhi bhae |ehi rāja sāja sameta sevaka jānibe binu gatha lae ||2||
e dārikā paricārikā kari pālibīṁ karunā naī |aparādhu chamibo boli paṭhae bahuta hauṁ ḍhīṭyo kaī ||
puni bhānukulabhūṣana sakala sanamāna nidhi samadhī kie |kahi jāti nahiṁ binatī paraspara prema paripūrana hie ||3||
bṛṁdārakā gana sumana barisahiṁ rāu janavāsehi cale |duṁdubhī jaya dhuni beda dhuni nabha nagara kautūhala bhale ||
taba sakhīṁ maṁgala gāna karata munīsa āyasu pāi kai |dūlaha dulahininha sahita suṁdari calīṁ kohabara lyāi kai ||4||
ബഹുമാനം, സമ്മാനങ്ങൾ, വിനയമായ മര്യാദ, സ്തുതികൾ എന്നിവയോടെ സകല വിവാഹ സംഘത്തെയും ആദരിച്ച്, അത്യന്തം ആനന്ദിച്ച ജനകൻ, സ്നേഹത്തോടെ അവരെ തന്നിലേക്ക് ആകർഷിച്ച്, മഹാമുനിമാരുടെ സംഘത്തെ പൂജിച്ച് വന്ദിച്ചു. തല കുനിച്ച് ദേവന്മാരെ പ്രീതിപ്പെടുത്തി, കൈകൾ കൂപ്പി എല്ലാവരോടും ഇങ്ങനെ പറഞ്ഞു: ദേവന്മാരും സാധുക്കളും ഭക്തിയെ മാത്രമേ ആഗ്രഹിക്കുന്നുള്ളൂ; കൂപ്പിയ കൈകളിൽ ഒരു പിടി വെള്ളം സമുദ്രത്തിന് സമർപ്പിച്ച് സമുദ്രത്തെ തൃപ്തിപ്പെടുത്താൻ കഴിയുമോ? പിന്നീട് ജനകൻ, തന്റെ സഹോദരനോടൊപ്പം കൈകൾ കൂപ്പി, സ്വാഭാവികമായ സ്നേഹവും മൃദുത്വവും നിറഞ്ഞ മനസ്സോടെ, കോസല രാജാവിനോട് മനോഹരമായ വാക്കുകളിൽ സംസാരിച്ചു. "രാജാവേ, ഈ ബന്ധത്താൽ നാം ഇപ്പോൾ എല്ലാവിധത്തിലും വലിയവരായി. ഈ രാജ്യത്തോടും അതിന്റെ സമ്പത്തിനോടും കൂടി നമ്മളെ നിന്റെ സേവകരായി അറിഞ്ഞുകൊള്ളുക; വില ഒന്നും കൊടുക്കാതെ സ്വന്തമാക്കിക്കൊള്ളുക." "ഈ പെൺകുട്ടികളെ നിന്റെ സേവകികളായി വെച്ച്, പുതിയ കരുണയോടെ സംരക്ഷിക്കുക. ഇങ്ങോട്ട് വരാൻ വിളിച്ചതിലെ എന്റെ കുറ്റം ക്ഷമിക്കുക; ഞാൻ വളരെ ധൈര്യമായി പെരുമാറി." പിന്നീട് സൂര്യവംശത്തിന്റെ അലങ്കാരമായ ദശരഥൻ, തന്റെ പുതിയ ബന്ധുവായ മരുമകളുടെ പിതാവിനെ, ബഹുമാനത്തിന്റെ നിധിപോലെയും സമധിപോലെയും, എല്ലാവിധത്തിലും ആദരിച്ചു. അവർ തമ്മിലുള്ള മര്യാദകൾ പറഞ്ഞ് തീർക്കാൻ കഴിയില്ല, കാരണം അവരുടെ ഹൃദയങ്ങൾ സ്നേഹം കൊണ്ട് നിറഞ്ഞിരുന്നു. ദേവന്മാരുടെ സംഘങ്ങൾ പുഷ്പങ്ങൾ വർഷിച്ചു, രാജാവായ ദശരഥൻ വിവാഹ സംഘത്തിന്റെ താമസസ്ഥലത്തേക്ക് പോയി. മൃദംഗങ്ങളുടെ നാദം, ജയഘോഷങ്ങൾ, വേദഘോഷങ്ങൾ മുഴങ്ങി; ആകാശത്തിലും നഗരത്തിലും ഉത്സവ കോലാഹലം നന്നായി ഉയർന്നു. അപ്പോൾ മുനിമാരുടെ സ്വാമിയുടെ അനുമതി വാങ്ങി, മംഗളഗാനങ്ങൾ പാടിക്കൊണ്ട്, സഖിമാർ വരനെയും വധുവിനെയും കൂടി കോഹബർ മുറിയിലേക്ക് കൊണ്ടുപോയി; സുന്ദരിമാരായ സ്ത്രീകളും കൂടെ പോയി.
ദോഹ 326
पुनि पुनि रामहि चितव सिय सकुचति मनु सकुचै न।हरत मनोहर मीन छबि प्रेम पिआसे नैन।।326।।
puni puni rāmahi citava siya sakucati manu sakucai na |harata manohara mīna chabi prema piāse naina ||326||
വീണ്ടും വീണ്ടും സീത രാമനെ നോക്കി; അവൾ ലജ്ജിച്ചു, എന്നാൽ അവളുടെ മനസ്സ് ലജ്ജിച്ചില്ല. പ്രേമത്തിന്റെ ദാഹത്താൽ കൊതിക്കുന്ന അവളുടെ കണ്ണുകൾ മത്തിന്റെ സൗന്ദര്യത്തെ മറികടന്ന് ഹൃദയത്തെ ഹരിച്ചു.
ചൗപായി 327.1-5
स्याम सरीरु सुभायँ सुहावन।सोभा कोटि मनोज लजावन।।
जावक जुत पद कमल सुहाए।मुनि मन मधुप रहत जिन्ह छाए।।
पीत पुनीत मनोहर धोती।हरति बाल रबि दामिनि जोती।।
कल किंकिनि कटि सूत्र मनोहर।बाहु बिसाल बिभूषन सुंदर।।
पीत जनेउ महाछबि देई।कर मुद्रिका चोरि चितु लेई।।
सोहत ब्याह साज सब साजे।उर आयत उरभूषन राजे।।
पिअर उपरना काखासोती।दुहुँ आँचरन्हि लगे मनि मोती।।
नयन कमल कल कुंडल काना।बदनु सकल सौंदर्ज निधाना।।
सुंदर भृकुटि मनोहर नासा।भाल तिलकु रुचिरता निवासा।।
सोहत मौरु मनोहर माथे।मंगलमय मुकुता मनि गाथे।।
syāma sarīru subhāyã suhāvana |sobhā koṭi manoja lajāvana ||
jāvaka juta pada kamala suhāe |muni mana madhupa rahata jinha chāe ||
pīta punīta manohara dhotī |harati bāla rabi dāmini jotī ||
kala kiṁkini kaṭi sūtra manohara |bāhu bisāla bibhūṣana suṁdara ||
pīta janeu mahāchabi deī |kara mudrikā cori citu leī ||
sohata byāha sāja saba sāje |ura āyata urabhūṣana rāje ||
piara uparanā kākhāsotī |duhũ ā̃caranhi lage mani motī ||
nayana kamala kala kuṁḍala kānā |badanu sakala sauṁdarja nidhānā ||
suṁdara bhṛkuṭi manohara nāsā |bhāla tilaku ruciratā nivāsā ||
sohata mauru manohara māthe |maṁgalamaya mukutā mani gāthe ||
അവന്റെ കറുത്ത ശരീരം സ്വാഭാവികമായി സുന്ദരമായിരുന്നു, അതിന്റെ സൗന്ദര്യത്താൽ കോടി മന്മഥന്മാരെ ലജ്ജിപ്പിച്ചു. ലാക്ഷാ പൂശിയ അവന്റെ താമരപ്പാദങ്ങൾ സുന്ദരമായിരുന്നു, മുനിമാരുടെ മനസ്സെന്ന തേനീച്ചകൾ അവയിൽ എപ്പോഴും പറന്നു തങ്ങി. അവന്റെ മഞ്ഞ ധോതി, പവിത്രവും മനോഹരവുമായി, ബാല സൂര്യന്റെ പ്രകാശത്തെയും മിന്നലിന്റെ പ്രകാശത്തെയും മറികട്ടി. മധുരമായ നാദമുള്ള ചെറിയ കിങ്കിണികൾ അവന്റെ അരയെ അലങ്കരിച്ചു, മനോഹരമായി; അവന്റെ കൈകൾ നീണ്ടവയായിരുന്നു, ആഭരണങ്ങളാൽ സുന്ദരമായിരുന്നു. മഞ്ഞ യജ്ഞോപവീതം മഹാകാന്തി നൽകി, അവന്റെ കൈയിലെ മുദ്രിക മനസ്സിനെ ഹരിച്ചു. എല്ലാ വിവാഹാലങ്കാരങ്ങളും ധരിച്ച് അവൻ പ്രകാശിച്ചു, വിശാലമായ ആഭരണങ്ങൾ അവന്റെ വിശാലമായ നെഞ്ചിൽ പ്രകാശിച്ചു. മഞ്ഞ ഉത്തരീയം അവന്റെ തോളിന് കീഴിൽ നിന്ന് കക്ഷത്തിലേക്ക് തൂങ്ങി, അതിന്റെ രണ്ട് അറ്റങ്ങളിലും മണികളും മുത്തുകളും പിടിപ്പിച്ചിരുന്നു. അവന്റെ കണ്ണുകൾ താമരപോലെയിരുന്നു, സുന്ദരമായ കുണ്ഡലങ്ങൾ ചെവികളിൽ തൂങ്ങി, അവന്റെ മുഖം എല്ലാ സൗന്ദര്യത്തിന്റെയും നിധാനമായിരുന്നു. അവന്റെ പുരികങ്ങൾ സുന്ദരമായിരുന്നു, മൂക്ക് മനോഹരമായിരുന്നു, നെറ്റിയിലെ തിലകം സൗന്ദര്യത്തിന്റെ വാസസ്ഥലമായിരുന്നു. മനോഹരമായ വിവാഹ മകുടം അവന്റെ തലയിൽ പ്രകാശിച്ചു, മംഗളമയമായി, മുത്തുകളും മണികളും അതിൽ പിണഞ്ഞിരുന്നു.
ഛന്ദ് 327.1-4
गाथे महामनि मौर मंजुल अंग सब चित चोरहीं।पुर नारि सुर सुंदरीं बरहि बिलोकि सब तिन तोरहीं।।
मनि बसन भूषन वारि आरति करहिं मंगल गावहिं।सुर सुमन बरिसहिं सूत मागध बंदि सुजसु सुनावहीं।।1।।
कोहबरहिं आने कुँअर कुँअरि सुआसिनिन्ह सुख पाइ कै।अति प्रीति लौकिक रीति लागीं करन मंगल गाइ कै।।
लहकौरि गौरि सिखाव रामहि सीय सन सारद कहैं।रनिवासु हास बिलास रस बस जन्म को फलु सब लहैं।।2।।
निज पानि मनि महुँ देखिअति मूरति सुरूपनिधान की।चालति न भुजबल्ली बिलोकनि बिरह भय बस जानकी।।
कौतुक बिनोद प्रमोदु प्रेमु न जाइ कहि जानहिं अलीं।बर कुअँरि सुंदर सकल सखीं लवाइ जनवासेहि चलीं।।3।।
तेहि समय सुनिअ असीस जहँ तहँ नगर नभ आनँदु महा।चिरु जिअहुँ जोरीं चारु चारयो मुदित मन सबहीं कहा।।
जोगीन्द्र सिद्ध मुनीस देव बिलोकि प्रभु दुंदुभि हनी।चले हरषि बरषि प्रसून निज निज लोक जय जय जय भनी।।4।।
gāthe mahāmani maura maṁjula aṁga saba cita corahīṁ |pura nāri sura suṁdarīṁ barahi biloki saba tina torahīṁ ||
mani basana bhūṣana vāri ārati karahiṁ maṁgala gāvahiṁ |sura sumana barisahiṁ sūta māgadha baṁdi sujasu sunāvahīṁ ||1||
kohabarahiṁ āne kũara kũari suāsininha sukha pāi kai |ati prīti laukika rīti lāgīṁ karana maṁgala gāi kai ||
lahakauri gauri sikhāva rāmahi sīya sana sārada kahaiṁ |ranivāsu hāsa bilāsa rasa basa janma ko phalu saba lahaiṁ ||2||
nija pāni mani mahũ dekhiati mūrati surūpanidhāna kī |cālati na bhujaballī bilokani biraha bhaya basa jānakī ||
kautuka binoda pramodu premu na jāi kahi jānahiṁ alīṁ |bara kuãri suṁdara sakala sakhīṁ lavāi janavāsehi calīṁ ||3||
tehi samaya sunia asīsa jahã tahã nagara nabha ānãdu mahā |ciru jiahũ jorīṁ cāru cārayo mudita mana sabahīṁ kahā ||
jogīndra siddha munīsa deva biloki prabhu duṁdubhi hanī |cale haraṣi baraṣi prasūna nija nija loka jaya jaya jaya bhanī ||4||
മഹാ രത്നങ്ങൾ പതിച്ച കിരീടവും, അവന്റെ ഓരോ സുന്ദര അവയവവും, എല്ലാ ഹൃദയങ്ങളെയും കവര്ന്നു. നഗരത്തിലെ സ്ത്രീകളും ദേവലോക സുന്ദരികളും വരനെ കണ്ടു, ദൃഷ്ടി തൊലഗിക്കാൻ പുല്ലുകെട്ടുകൾ മുറിച്ചു. രത്നം, വസ്ത്രം, ആഭരണങ്ങൾ എന്നിവ അവനെ ചുറ്റി അലയിച്ച് ആരതി ചെയ്തു, മംഗള ഗാനങ്ങൾ പാടി. ദേവന്മാർ പുഷ്പങ്ങൾ വർഷിച്ചു; സൂതർ, മാഗധർ, സ്തുതിഗായകർ അവന്റെ കീർത്തി പ്രഖ്യാപിച്ചു. കുമാരന്മാരും കുമാരിമാരും കോഹബറിലേക്ക് കൊണ്ടുവരപ്പെട്ടു; സുമംഗലികൾ സന്തോഷത്തോടെ, മഹാ പ്രേമത്തോടെ, മംഗള ഗാനങ്ങൾ പാടി, ലൗകിക ചിട്ടകൾ ആചരിക്കാൻ തുടങ്ങി. ഗൗരി രാമന്, ശാരദ സീതയ്ക്ക് അഗ്രപ്രാസന വിധി പഠിപ്പിച്ചു. ചിരിയുടെയും കളിയുടെയും ആനന്ദം നിറഞ്ഞ അന്തഃപുരം, എല്ലാവർക്കും ജന്മഫലം നൽകി. ജാനകി തന്റെ കൈയിലെ രത്നത്തിൽ, സൗന്ദര്യ നിധിയായ ഭഗവാന്റെ രൂപം കണ്ടു. വിരഹത്തിന്റെ ഭയത്താൽ, തന്റെ വള്ളിപോലുള്ള കൈ അനങ്കാതെ, നോട്ടം തിരിക്കാതെ നിന്നു. ആ കൗതുകം, വിനോദം, പ്രമോദം, പ്രേമം പറയാൻ കഴിയാത്തവ; അവളുടെ സുഹൃത്തുക്കൾ മാത്രം അവ മനസ്സിലാക്കി. പിന്നെ എല്ലാ സുന്ദര സഖിമാരും വര-വധുക്കളെ അതിഥി മന്ദിരത്തിലേക്ക് കൊണ്ടുപോയി. ആ സമയത്ത് എല്ലായിടത്തും ആശീർവാദങ്ങൾ കേൾക്കപ്പെട്ടു; നഗരത്തിലും ആകാശത്തിലും മഹാ ആനന്ദം വ്യാപിച്ചു. എല്ലാവരും സന്തോഷ ഹൃദയത്തോടെ, നാല് സുന്ദര ജോഡികളും ദീർഘകാലം ജീവിക്കട്ടെ എന്നു പറഞ്ഞു. യോഗീന്ദ്രർ, സിദ്ധർ, മുനീശർ, ദേവന്മാർ ഭഗവാനെ കണ്ടു, ദുന്ദുഭികൾ മുഴക്കി. സന്തോഷത്തോടെ പുഷ്പങ്ങൾ വർഷിച്ചു, തങ്ങളുടെ ലോകങ്ങളിലേക്ക് പോയി, ജയ, ജയ, ജയ എന്നു പറഞ്ഞു.
ദോഹ 327
सहित बधूटिन्ह कुअँर सब तब आए पितु पास।सोभा मंगल मोद भरि उमगेउ जनु जनवास।।327।।
sahita badhūṭinha kuãra saba taba āe pitu pāsa |sobhā maṁgala moda bhari umageu janu janavāsa ||327||
അന്ന് എല്ലാ രാജകുമാരന്മാരും തങ്ങളുടെ പത്നിമാരോടൊത്ത് തങ്ങളുടെ പിതാവിന്റെ അടുത്തേക്ക് വന്നു, പ്രഭ, മംഗളം, ആനന്ദം എന്നിവയാൽ നിറഞ്ഞ് അതിഥി ഭവനം നിറഞ്ഞൊഴുകിയതുപോലെ തോന്നി.
ചൗപായി 328.1-4
पुनि जेवनार भई बहु भाँती।पठए जनक बोलाइ बराती।।
परत पाँवड़े बसन अनूपा।सुतन्ह समेत गवन कियो भूपा।।
सादर सबके पाय पखारे।जथाजोगु पीढ़न्ह बैठारे।।
धोए जनक अवधपति चरना।सीलु सनेहु जाइ नहिं बरना।।
बहुरि राम पद पंकज धोए।जे हर हृदय कमल महुँ गोए।।
तीनिउ भाई राम सम जानी।धोए चरन जनक निज पानी।।
आसन उचित सबहि नृप दीन्हे।बोलि सूपकारी सब लीन्हे।।
सादर लगे परन पनवारे।कनक कील मनि पान सँवारे।।
puni jevanāra bhaī bahu bhā̃tī |paṭhae janaka bolāi barātī ||
parata pā̃vaṛe basana anūpā |sutanha sameta gavana kiyo bhūpā ||
sādara sabake pāya pakhāre |jathājogu pīṛhanha baiṭhāre ||
dhoe janaka avadhapati caranā |sīlu sanehu jāi nahiṁ baranā ||
bahuri rāma pada paṁkaja dhoe |je hara hṛdaya kamala mahũ goe ||
tīniu bhāī rāma sama jānī |dhoe carana janaka nija pānī ||
āsana ucita sabahi nṛpa dīnhe |boli sūpakārī saba līnhe ||
sādara lage parana panavāre |kanaka kīla mani pāna sãvāre ||
പിന്നീട് പലവിധ വിഭവങ്ങളോടെ മഹാവിരുന്നൊരുക്കി, ജനകൻ വിവാഹ അതിഥികളെ അയച്ച് വിളിച്ചു. വഴിയിൽ തുല്യമില്ലാത്ത വസ്ത്രങ്ങൾ സ്വാഗത വിരിപ്പുകളായി വിരിച്ചു, രാജാവ് തന്റെ പുത്രന്മാരോടൊപ്പം പുറപ്പെട്ടു. എല്ലാവരുടെയും പാദങ്ങൾ ബഹുമാനത്തോടെ കഴുകി, അവരുടെ പദവിക്കനുസരിച്ച് പീഠങ്ങളിൽ ഇരുത്തി. ജനകൻ അയോധ്യാ നഗര പ്രഭുവിന്റെ പാദങ്ങൾ കഴുകി; അദ്ദേഹത്തിന്റെ സൗമ്യതയും സ്നേഹവും വർണ്ണിക്കാനാവാത്തതാണ്. പിന്നീട് ശിവൻ തന്റെ ഹൃദയത്തിലെ താമരയിൽ ഒളിപ്പിവെച്ച രാമന്റെ താമര പാദങ്ങൾ കഴുകി. മൂന്ന് സഹോദരന്മാരെയും രാമന് തുല്യമായി കരുതി, ജനകൻ സ്വന്തം കൈകൊണ്ട് അവരുടെ പാദങ്ങൾ കഴുകി. രാജാവ് എല്ലാവർക്കും യോജ്യമായ ആസനങ്ങൾ നൽകി, പാചകക്കാരെ വിളിച്ച് എല്ലാവരെയും തന്റെ ചുമതലയിൽ ഏറ്റെടുത്തു. ശ്രദ്ധയോടെ മണികളാൽ ഇലകൾ പോലെ മാറ്റിയ താലങ്ങൾ വിരിക്കാൻ തുടങ്ങി, സ്വർണ്ണ മുളകൾ കൊണ്ട് തൈക്കപ്പെട്ടവ.
ദോഹ 328
सूपोदन सुरभी सरपि सुंदर स्वादु पुनीत।छन महुँ सब कें परुसि गे चतुर सुआर बिनीत।।328।।
sūpodana surabhī sarapi suṁdara svādu punīta |chana mahũ saba keṁ parusi ge catura suāra binīta ||328||
പരിപ്പ് കഞ്ഞിയും ചോറും, സുഗന്ധമുള്ള നെയ്യും, സുന്ദരമായ, രുചികരമായ, പവിത്രമായ, നൈപുണ്യവും വിനയവുമുള്ള പാചകക്കാർ ഒരു നിമിഷത്തിൽ എല്ലാവർക്കും വിളമ്പി.
ചൗപായി 329.1-4
पंच कवल करि जेवन लअगे।गारि गान सुनि अति अनुरागे।।
भाँति अनेक परे पकवाने।सुधा सरिस नहिं जाहिं बखाने।।
परुसन लगे सुआर सुजाना।बिंजन बिबिध नाम को जाना।।
चारि भाँति भोजन बिधि गाई।एक एक बिधि बरनि न जाई।।
छरस रुचिर बिंजन बहु जाती।एक एक रस अगनित भाँती।।
जेवँत देहिं मधुर धुनि गारी।लै लै नाम पुरुष अरु नारी।।
समय सुहावनि गारि बिराजा।हँसत राउ सुनि सहित समाजा।।
एहि बिधि सबहीं भौजनु कीन्हा।आदर सहित आचमनु दीन्हा।।
paṁca kavala kari jevana laage |gāri gāna suni ati anurāge ||
bhā̃ti aneka pare pakavāne |sudhā sarisa nahiṁ jāhiṁ bakhāne ||
parusana lage suāra sujānā |biṁjana bibidha nāma ko jānā ||
cāri bhā̃ti bhojana bidhi gāī |eka eka bidhi barani na jāī ||
charasa rucira biṁjana bahu jātī |eka eka rasa aganita bhā̃tī ||
jevãta dehiṁ madhura dhuni gārī |lai lai nāma puruṣa aru nārī ||
samaya suhāvani gāri birājā |hãsata rāu suni sahita samājā ||
ehi bidhi sabahīṁ bhaujanu kīnhā |ādara sahita ācamanu dīnhā ||
അഞ്ച് ഗ്രാസം എടുത്ത് ഭക്ഷണം ചെയ്യാൻ തുടങ്ങി, പരിഹാസഗാനങ്ങൾ കേട്ട് വളരെ ആനന്ദം പ്രാപിച്ചു. പലതരം വിഭവങ്ങൾ വിളമ്പപ്പെട്ടു, അമൃതിന് തുല്യമായവ, വർണ്ണിക്കാൻ കഴിയാത്തത്ര. നിപുണരായ പരിചാരകർ വിളമ്പാൻ തുടങ്ങി; പലതരം വിഭവങ്ങളുടെ പേരുകൾ ആർക്കറിയാം? ഭക്ഷണം നാല് തരത്തിലുണ്ടെന്ന് പറയപ്പെടുന്നു, ഓരോ തരത്തെയും പൂർണ്ണമായി വർണ്ണിക്കാൻ കഴിയില്ല. ആറ് രുചികളോടുകൂടിയ രുചികരമായ വിഭവങ്ങൾ പലതരത്തിലുണ്ടായിരുന്നു, ഓരോ രുചിയും എണ്ണറ്റ തരത്തിൽ വന്നു. തിന്നുന്നതിനിടയിൽ മധുരമായ സ്വരത്തിൽ പരിഹാസഗാനങ്ങൾ പാടി, പുരുഷന്മാരുടെയും സ്ത്രീകളുടെയും പേരുകൾ എടുത്തെടുത്തു. പരിഹാസഗാനങ്ങൾ സമയത്തിന് ചേരുന്നതായി തിളങ്ങി; അവ കേട്ട് രാജാവ് സമൂഹത്തോടൊപ്പം ചിരിച്ചു. ഈ വിധത്തിൽ എല്ലാവരും ഭക്ഷണം കഴിച്ചു തീർത്തു, ബഹുമാനത്തോടെ ആചമനത്തിന് വെള്ളം കൊടുക്കപ്പെട്ടു.
ദോഹ 329
देइ पान पूजे जनक दसरथु सहित समाज।जनवासेहि गवने मुदित सकल भूप सिरताज।।329।।
dei pāna pūje janaka dasarathu sahita samāja |janavāsehi gavane mudita sakala bhūpa siratāja ||329||
ജനകൻ വെറ്റില നൽകി ദശരഥനെ അദ്ദേഹത്തിന്റെ സമ്പൂർണ്ണ പരിവാരത്തോടൊപ്പം ബഹുമാനിച്ചു; പിന്നീട് എല്ലാ രാജാക്കന്മാരുടെയും കിരീട രത്നമായവൻ ആനന്ദത്തോടെ വിവാഹ അതിഥികൾക്കായി ഒരുക്കിയ താമസസ്ഥലത്തേക്ക് പോയി.
Frequently Asked Questions
परंपरागत मान्यता में विवाह-प्रसंग का पाठ ‘गृहस्थ-धर्म की शुद्धि’, दांपत्य-सौहार्द, कुल-समन्वय, और मंगल-कर्मों की सिद्धि देता है। विशेषतः ‘पद-पखारन/पाणिग्रहण/होम’ के वर्णन का श्रवण मन को ‘लोक-रस’ से उठाकर ‘हरि-रस’ में स्थिर करता है—विघ्न-शमन, सद्बुद्धि, और प्रेम-भक्ति की वृद्धि।
सामान्यतः विवाह/मंगल-प्रसंग में ‘श्रीराम जय राम जय जय राम’ (नाम-संकीर्तन) या ‘सियाराममय सब जग जानी’ भाव-स्मरण समपुट रूप में जोड़ा जाता है। कुछ परंपराओं में गौरी-गणपति पूजन-संदर्भ हेतु ‘गौरी गणपति’ मंगलाचरण/‘विघ्न हरन मंगल करन’ की आवृत्ति भी की जाती है।
Ask anything about Prakarana 33 of the Ramcharitmanas
Answers come straight from the texts, with the shlokas they draw on. Ask in your own words.
A free sign-in with Google or Apple keeps your chat saved across web and the app.
Read Ramcharitmanas in the Vedapath app
Scan the QR code to open this directly in the app, with word-by-word meanings, Awadhi recitation where available, and more.
