Prakarana 14
यह सोपान ‘त्याग-धर्म’ और ‘अन्तः-राज्य’ का द्वार है: राजसुख के बीच राम-धर्म का चुनाव, और फिर वन-जीवन में भी ‘अयोध्या’ (अन्तर-नगर) की स्थापना। प्रस्तुत अंश में सोपान-गति स्पष्ट है—पहले ‘भक्त-लक्षण’ (अहंकार, काम-क्रोध-लोभ आदि का क्षय) का निरूपण, फिर ‘सत्संग-निर्देश’ (चित्रकूट-निवास), और अंततः ‘प्रकृति का रूपान्तरण’ (वन का मंगलमय हो जाना) जो संकेत करता है कि भगवान के सान्निध्य से बाह्य जगत भी साधना-क्षेत्र बन जाता है।
അയോധ്യാകാണ്ഡത്തിന്റെ രസകേന്ദ്രം കരുണയും ശാന്തവും ചേർന്നതാണ്; രാജപരിത്യാഗത്തിന്റെ വേദനയ്ക്കുള്ളിൽ വൈരാഗ്യത്തിന്റെ പ്രകാശം ഉദിക്കുന്നു. ഈ ഖണ്ഡത്തിന്റെ ഘടന ‘മര്യാദ’യെ സാമൂഹികനീതിമാത്രമല്ല, മോക്ഷമാർഗ്ഗത്തിന്റെ ശാസനയാക്കുന്നു: രാമനുവേണ്ടി എല്ലാം വിട്ടൊഴിയുന്നവന്റെ ഉള്ളിൽ രാമൻ ‘ഉര-ഡേര’ ചെയ്യുന്നു. ഇവിടെ ഭക്തലക്ഷണങ്ങളുടെ പട്ടിക (കാമ–ക്രോധ–മദ–മാൻ–മോഹാദികളുടെ ത്യാഗം; പരനാരിയെ ജനനിസമം കാണൽ; പരസമ്പത്തിൽ ഹർഷം/പരവിപത്തിൽ ദുഃഖം) മനശ്ശാസ്ത്രത്തെ സാധനയായി രൂപാന്തരപ്പെടുത്തുന്നു—ഇത് ‘അന്തര്ശുദ്ധി’യുടെ പ്രായോഗികവിധിയാണ്. പിന്നെ ചിത്രകൂടനിർദ്ദേശം തീർത്ഥഭൂഗോളംമാത്രമല്ല, സാധനാഭൂഗോളമാണ്: മന്ദാകിനി, മുനിയാശ്രമങ്ങൾ, വനസമത—എല്ലാം ശരണാഗതിയുടെ പരീക്ഷണശാലയാകുന്നു. അവസാനം കോല–കിരാതന്മാരുടെ പ്രേമവും വനത്തിന്റെ മംഗളതയും പറയുന്നു: രാമസാന്നിധ്യം പ്രകൃതി, സമൂഹം, ചിത്തം—മൂന്നിന്റെയും ‘ധർമ്മപരിവർത്തനം’ നടത്തുന്നു.
Verses
ചൗപായി 130.1-4
काम कोह मद मान न मोहा।लोभ न छोभ न राग न द्रोहा।।
जिन्ह कें कपट दंभ नहिं माया।तिन्ह कें हृदय बसहु रघुराया।।
सब के प्रिय सब के हितकारी।दुख सुख सरिस प्रसंसा गारी।।
कहहिं सत्य प्रिय बचन बिचारी।जागत सोवत सरन तुम्हारी।।
तुम्हहि छाड़ि गति दूसरि नाहीं।राम बसहु तिन्ह के मन माहीं।।
जननी सम जानहिं परनारी।धनु पराव बिष तें बिष भारी।।
जे हरषहिं पर संपति देखी।दुखित होहिं पर बिपति बिसेषी।।
जिन्हहि राम तुम्ह प्रानपिआरे।तिन्ह के मन सुभ सदन तुम्हारे।।
kāma koha mada māna na mohā |lobha na chobha na rāga na drohā ||
jinha keṁ kapaṭa daṁbha nahiṁ māyā |tinha keṁ hṛdaya basahu raghurāyā ||
saba ke priya saba ke hitakārī |dukha sukha sarisa prasaṁsā gārī ||
kahahiṁ satya priya bacana bicārī |jāgata sovata sarana tumhārī ||
tumhahi chāṛi gati dūsari nāhīṁ |rāma basahu tinha ke mana māhīṁ ||
jananī sama jānahiṁ paranārī |dhanu parāva biṣa teṁ biṣa bhārī ||
je haraṣahiṁ para saṁpati dekhī |dukhita hohiṁ para bipati biseṣī ||
jinhahi rāma tumha prānapiāre |tinha ke mana subha sadana tumhāre ||
കാമം, കോപം, മദം, മാനം, മോഹം ഇല്ലാത്തവർക്ക്, ലോഭം, ഛോഭ, രാഗം, ദ്രോഹം ഇല്ലാത്തവർക്ക്, കപടം, ദംഭം, മായ ഇല്ലാത്തവരുടെ ഹൃദയത്തിൽ വാസം ചെയ്യുക രഘുരായ, എല്ലാവർക്കും പ്രിയപ്പെട്ടവർ, എല്ലാവർക്കും ഹിതകാരികൾ, ദുഃഖവും സുഖവും സമം, പ്രശംസയും നിന്ദയും ഒന്നായി കരുതുന്നവർ, ചിന്തിച്ച് സത്യവും പ്രിയവുമായ വാക്കുകൾ പറയുന്നവർ, ഉണർന്നിരിക്കുമ്പോഴും ഉറങ്ങുമ്പോഴും നിന്നിൽ ശരണം പ്രാപിക്കുന്നവർ, നിന്നെ വിട്ട് മറ്റൊരു ഗതി ഇല്ലാത്തവരുടെ മനസ്സിൽ രാമാ, വാസം ചെയ്യുക. പരസ്ത്രീയെ മാതാവായി കരുതുന്നവർ, പരധനത്തെ വിഷത്തെക്കാൾ ഭാരീ വിഷമായി കരുതുന്നവർ, പരരുടെ സമ്പത്ത് കണ്ട് ഹർഷിക്കുന്നവർ, പരരുടെ ആപത്തിൽ പ്രത്യേകം ദുഃഖിക്കുന്നവർ, രാമാ, നിന്നെ പ്രാണപ്രിയമായി സ്നേഹിക്കുന്നവരുടെ മനസ്സ് നിന്റെ മംഗളമായ വാസസ്ഥലം.
ദോഹ 130
स्वामि सखा पितु मातु गुर जिन्ह के सब तुम्ह तात।मन मंदिर तिन्ह कें बसहु सीय सहित दोउ भ्रात।।130।।
svāmi sakhā pitu mātu gura jinha ke saba tumha tāta |mana maṁdira tinha keṁ basahu sīya sahita dou bhrāta ||130||
ആർക്കൊക്കെ നീ പ്രിയപുത്രാ, എല്ലാമായി ഇരിക്കുന്നുവോ - സ്വാമി, സുഹൃത്ത്, പിതാവ്, മാതാവ്, ഗുരു; അവരുടെ മനസ്സിന്റെ ക്ഷേത്രത്തിൽ സീതയോടുകൂടി രണ്ടു സഹോദരന്മാരും വാസം ചെയ്യുക.
ചൗപായി 131.1-4
अवगुन तजि सब के गुन गहहीं।बिप्र धेनु हित संकट सहहीं।।
नीति निपुन जिन्ह कइ जग लीका।घर तुम्हार तिन्ह कर मनु नीका।।
गुन तुम्हार समुझइ निज दोसा।जेहि सब भाँति तुम्हार भरोसा।।
राम भगत प्रिय लागहिं जेही।तेहि उर बसहु सहित बैदेही।।
जाति पाँति धनु धरम बड़ाई।प्रिय परिवार सदन सुखदाई।।
सब तजि तुम्हहि रहइ उर लाई।तेहि के हृदयँ रहहु रघुराई।।
सरगु नरकु अपबरगु समाना।जहँ तहँ देख धरें धनु बाना।।
करम बचन मन राउर चेरा।राम करहु तेहि कें उर डेरा।।
avaguna taji saba ke guna gahahīṁ |bipra dhenu hita saṁkaṭa sahahīṁ ||
nīti nipuna jinha kai jaga līkā |ghara tumhāra tinha kara manu nīkā ||
guna tumhāra samujhai nija dosā |jehi saba bhā̃ti tumhāra bharosā ||
rāma bhagata priya lāgahiṁ jehī |tehi ura basahu sahita baidehī ||
jāti pā̃ti dhanu dharama baṛāī |priya parivāra sadana sukhadāī ||
saba taji tumhahi rahai ura lāī |tehi ke hṛdayã rahahu raghurāī ||
saragu naraku apabaragu samānā |jahã tahã dekha dhareṁ dhanu bānā ||
karama bacana mana rāura cerā |rāma karahu tehi keṁ ura ḍerā ||
ദോഷങ്ങൾ വിട്ട് എല്ലാവരുടെയും ഗുണങ്ങൾ സ്വീകരിക്കുന്നവർ, ബ്രാഹ്മണർക്കും പശുക്കൾക്കും ഹിതമായി കഷ്ടങ്ങൾ സഹിക്കുന്നവർ, നീതിയിൽ നിപുണത നേടിയവരുടെ കീർത്തി ലോകത്താകെ പരന്നവർ: അത്തരക്കാരുടെ ഹൃദയം നിങ്ങൾക്ക് നല്ല ഭവനം. നിങ്ങളുടെ ഗുണങ്ങളെയും തങ്ങളുടെ ദോഷങ്ങളെയും മനസ്സിലാക്കുന്നവർ, എല്ലാ വിധത്തിലും നിങ്ങളെ ആശ്രയിക്കുന്നവർ, രാമഭക്തന്മാർ ആർക്ക് പ്രിയരോ, അവരുടെ ഹൃദയത്തിൽ വൈദേഹിയോടുകൂടി വസിക്കുക. ജാതി, കുടുംബം, സമ്പത്ത്, ധർമ്മം, കീർത്തി, പ്രിയപ്പെട്ട പരിവാരം, സുഖം നൽകുന്ന ഭവനം: ഇവയെല്ലാം വിട്ട് നിങ്ങളെ മാത്രം ഹൃദയത്തിൽ ഉറപ്പിക്കുന്നവൻ: അവന്റെ ഹൃദയത്തിൽ വസിക്കുക, രഘുരാജാ. സ്വർഗ്ഗം, നരകം, മുക്തി എല്ലാം സമാനമായവർ, എവിടെയും നിങ്ങളെ മാത്രം വില്ലും അമ്പും ധരിച്ചവരായി കാണുന്നവർ; കർമ്മം, വാക്ക്, മനസ്സ് ഇവയിൽ നിങ്ങളുടെ ദാസന്മാരായവർ: രാമാ, അവരുടെ ഹൃദയത്തിൽ നിങ്ങളുടെ വാസസ്ഥലം ഉണ്ടാക്കുക.
ദോഹ 131
जाहि न चाहिअ कबहुँ कछु तुम्ह सन सहज सनेहु।बसहु निरंतर तासु मन सो राउर निज गेहु।।131।।
jāhi na cāhia kabahũ kachu tumha sana sahaja sanehu |basahu niraṁtara tāsu mana so rāura nija gehu ||131||
എപ്പോഴും നിങ്ങളോട് ഒന്നും ആഗ്രഹിക്കാത്തവൻ, നിങ്ങളോട് സ്വാഭാവികമായ സ്നേഹമുള്ളവൻ, അവന്റെ ഹൃദയത്തിൽ എപ്പോഴും വസിക്കണം, അതേ നിങ്ങളുടെ സ്വന്തം വീട്.
ചൗപായി 132.1-4
एहि बिधि मुनिबर भवन देखाए।बचन सप्रेम राम मन भाए।।
कह मुनि सुनहु भानुकुलनायक।आश्रम कहउँ समय सुखदायक।।
चित्रकूट गिरि करहु निवासू।तहँ तुम्हार सब भाँति सुपासू।।
सैलु सुहावन कानन चारू।करि केहरि मृग बिहग बिहारू।।
नदी पुनीत पुरान बखानी।अत्रिप्रिया निज तपबल आनी।।
सुरसरि धार नाउँ मंदाकिनि।जो सब पातक पोतक डाकिनि।।
अत्रि आदि मुनिबर बहु बसहीं।करहिं जोग जप तप तन कसहीं।।
चलहु सफल श्रम सब कर करहू।राम देहु गौरव गिरिबरहू।।
ehi bidhi munibara bhavana dekhāe |bacana saprema rāma mana bhāe ||
kaha muni sunahu bhānukulanāyaka |āśrama kahaũ samaya sukhadāyaka ||
citrakūṭa giri karahu nivāsū |tahã tumhāra saba bhā̃ti supāsū ||
sailu suhāvana kānana cārū |kari kehari mṛga bihaga bihārū ||
nadī punīta purāna bakhānī |atripriyā nija tapabala ānī ||
surasari dhāra nāũ maṁdākini |jo saba pātaka potaka ḍākini ||
atri ādi munibara bahu basahīṁ |karahiṁ joga japa tapa tana kasahīṁ ||
calahu saphala śrama saba kara karahū |rāma dehu gaurava giribarahū ||
ഈ വിധം മഹാമുനി രാമന് വാസമാക്കാവുന്ന സ്ഥലങ്ങൾ കാണിച്ചുകൊടുത്തു, അദ്ദേഹത്തിന്റെ സ്നേഹപൂർവ്വമുള്ള വാക്കുകൾ രാമന്റെ ഹൃദയത്തിന് ഇഷ്ടമായി. മുനി പറഞ്ഞു: കേൾക്കൂ, സൂര്യവംശത്തിന്റെ തലവാ; ഈ സമയത്തിന് യോജിച്ചതും സുഖം നൽകുന്നതുമായ ഒരു ആശ്രമം ഞാൻ നിങ്ങളോട് പറയാം. ചിത്രകൂട മലയിൽ വാസമുറപ്പിക്കൂ; അവിടെ നിങ്ങൾക്ക് എല്ലാവിധ സൗകര്യങ്ങളും ഉണ്ടാകും. മല സുന്ദരമാണ്, അതിന്റെ കാട് മനോഹരമാണ്; ആനകൾ, സിംഹങ്ങൾ, മാനുകൾ, പക്ഷികൾ അവിടെ വിഹരിക്കുന്നു. അവിടെ ഒരു പുണ്യ നദി ഉണ്ട്, പുരാണങ്ങളിൽ പ്രശംസിക്കപ്പെട്ടത്, അത്രി മുനിയുടെ പത്നി തന്റെ തപസ്സിന്റെ ബലത്താൽ അതിനെ അവിടേക്ക് കൊണ്ടുവന്നു. അത് ദിവ്യ ഗംഗയുടെ പ്രവാഹമാണ്, മന്ദാകിനി എന്ന് പേരുള്ളത്, എല്ലാ പാപത്തിന്റെയും ശിശുവിനെ കൊല്ലുന്ന ഡാകിനി പോലത്തത്. അത്രി മുനി തുടങ്ങി അനേകം മഹാമുനിമാർ അവിടെ വസിക്കുന്നു; അവർ യോഗം അഭ്യസിക്കുന്നു, ജപം ചെയ്യുന്നു, തപസ്സ് ചെയ്യുന്നു, ശരീരത്തെ ശ്രമിപ്പിക്കുന്നു. പോവൂ, അവർ എല്ലാവരുടെയും അധ്വാനം ഫലവത്താക്കൂ; കൂടാതെ, രാമാ, ആ ഉത്തമ പർവ്വതത്തിന് മാന്യത നൽകൂ.
ദോഹ 132
चित्रकूट महिमा अमित कहीं महामुनि गाइ।आए नहाए सरित बर सिय समेत दोउ भाइ।।132।।
citrakūṭa mahimā amita kahīṁ mahāmuni gāi |āe nahāe sarita bara siya sameta dou bhāi ||132||
മഹാമുനി ചിത്രകൂടത്തിന്റെ അപാരമായ മഹിമ പാടി പറഞ്ഞു. തുടർന്ന് സീതയോടൊപ്പം രണ്ട് സഹോദരന്മാരും വന്ന് ആ ഉത്തമ നദിയിൽ സ്നാനം ചെയ്തു.
ചൗപായി 133.1-4
रघुबर कहेउ लखन भल घाटू।करहु कतहुँ अब ठाहर ठाटू।।
लखन दीख पय उतर करारा।चहुँ दिसि फिरेउ धनुष जिमि नारा।।
नदी पनच सर सम दम दाना।सकल कलुष कलि साउज नाना।।
चित्रकूट जनु अचल अहेरी।चुकइ न घात मार मुठभेरी।।
अस कहि लखन ठाउँ देखरावा।थलु बिलोकि रघुबर सुखु पावा।।
रमेउ राम मनु देवन्ह जाना।चले सहित सुर थपति प्रधाना।।
कोल किरात बेष सब आए।रचे परन तृन सदन सुहाए।।
बरनि न जाहि मंजु दुइ साला।एक ललित लघु एक बिसाला।।
raghubara kaheu lakhana bhala ghāṭū |karahu katahũ aba ṭhāhara ṭhāṭū ||
lakhana dīkha paya utara karārā |cahũ disi phireu dhanuṣa jimi nārā ||
nadī panaca sara sama dama dānā |sakala kaluṣa kali sāuja nānā ||
citrakūṭa janu acala aherī |cukai na ghāta māra muṭhabherī ||
asa kahi lakhana ṭhāũ dekharāvā |thalu biloki raghubara sukhu pāvā ||
rameu rāma manu devanha jānā |cale sahita sura thapati pradhānā ||
kola kirāta beṣa saba āe |race parana tṛna sadana suhāe ||
barani na jāhi maṁju dui sālā |eka lalita laghu eka bisālā ||
രഘുബർ ലക്ഷ്മണനോട് പറഞ്ഞു, "ലക്ഷ്മണാ, ഇത് നല്ല ഇറങ്ങിച്ചെല്ലുന്ന സ്ഥലം. ഇപ്പോൾ ഇവിടെ എവിടെയെങ്കിലും താമസിക്കാൻ ഏർപ്പാട് ചെയ്യുക." ലക്ഷ്മണൻ പയസ്വിനീ നദിയുടെ വടക്ക് ഉയരമുള്ള കര കണ്ടു, അവിടെ നാല് ദിക്കിലും വില്ലുപോലെ വളഞ്ഞിരുന്നു. നദി അതിന്റെ വില്ലിന് നാര; ആത്മസംയമം, ഇന്ദ്രിയ നിയന്ത്രണം, ദാനം എന്നിവ അതിന്റെ അമ്പുകൾ; കലിയുഗത്തിന്റെ എല്ലാ പാപങ്ങളും പല വേട്ട മൃഗങ്ങൾ. ചിത്രകൂടം അചലനായ വേട്ടക്കാരനെപ്പോല, ലക്ഷ്യം തെറ്റിക്കാതെ അടുത്തു കൊല്ലുന്നവൻ. അങ്ങനെ പറഞ്ഞ് ലക്ഷ്മണൻ സ്ഥലം കാണിച്ചു; സ്ഥലം കണ്ട് രഘുബർ സന്തോഷം പ്രാപിച്ചു. ദേവന്മാർ രാമന്റെ മനസ്സ് ആ സ്ഥലത്ത് ആനന്ദിച്ചു എന്ന് അറിഞ്ഞു; ദേവ ശില്പികളുടെ തലവനുമായി പുറപ്പെട്ടു. കോലർ, കിരാതർ വേഷത്തിൽ എല്ലാവരും വന്നു; ഇല, പുല്ല് എന്നിവയാൽ സുന്ദരമായ വാസസ്ഥലങ്ങൾ നിർമ്മിച്ചു. വർണ്ണിക്കാനാവാത്ത സുന്ദരമായ രണ്ട് കുടിലുകൾ: ഒന്ന് ചെറുതും സുന്ദരവും, മറ്റൊന്ന് വലുത്.
ദോഹ 133
लखन जानकी सहित प्रभु राजत रुचिर निकेत।सोह मदनु मुनि बेष जनु रति रितुराज समेत।।133।।
lakhana jānakī sahita prabhu rājata rucira niketa |soha madanu muni beṣa janu rati riturāja sameta ||133||
ലക്ഷ്മണനും ജാനകിയും കൂടെ ഭഗവാൻ ആ സുന്ദരമായ ഭവനത്തിൽ പ്രകാശിച്ചു, രതിയും ഋതുരാജനും കൂടെ മുനിവേഷം ധരിച്ച മദനനെപ്പോല.
ചൗപായി 134.1-4
अमर नाग किंनर दिसिपाला।चित्रकूट आए तेहि काला।।
राम प्रनामु कीन्ह सब काहू।मुदित देव लहि लोचन लाहू।।
बरषि सुमन कह देव समाजू।नाथ सनाथ भए हम आजू।।
करि बिनती दुख दुसह सुनाए।हरषित निज निज सदन सिधाए।।
चित्रकूट रघुनंदनु छाए।समाचार सुनि सुनि मुनि आए।।
आवत देखि मुदित मुनिबृंदा।कीन्ह दंडवत रघुकुल चंदा।।
मुनि रघुबरहि लाइ उर लेहीं।सुफल होन हित आसिष देहीं।।
सिय सौमित्र राम छबि देखहिं।साधन सकल सफल करि लेखहिं।।
amara nāga kiṁnara disipālā |citrakūṭa āe tehi kālā ||
rāma pranāmu kīnha saba kāhū |mudita deva lahi locana lāhū ||
baraṣi sumana kaha deva samājū |nātha sanātha bhae hama ājū ||
kari binatī dukha dusaha sunāe |haraṣita nija nija sadana sidhāe ||
citrakūṭa raghunaṁdanu chāe |samācāra suni suni muni āe ||
āvata dekhi mudita munibṛṁdā |kīnha daṁḍavata raghukula caṁdā ||
muni raghubarahi lāi ura lehīṁ |suphala hona hita āsiṣa dehīṁ ||
siya saumitra rāma chabi dekhahiṁ |sādhana sakala saphala kari lekhahiṁ ||
അമരന്മാർ, നാഗന്മാർ, കിന്നരന്മാർ, ദിക്പാലകന്മാർ എന്നിവർ ആ സമയത്ത് ചിത്രകൂടത്തിലേക്ക് വന്നു. എല്ലാ ദേവന്മാരും രാമന് നമസ്കാരം ചെയ്തു, അവനെ കണ്ട് ആനന്ദത്തോടെ തങ്ങളുടെ കണ്ണുകളുടെ ഫലം നേടി. പുഷ്പങ്ങളെ മഴപോലെ വർഷിച്ചുകൊണ്ട് ദേവന്മാരുടെ സമൂഹം പറഞ്ഞു, "സ്വാമിനേ, ഇന്ന് ഞങ്ങൾ സ്വാമിയെ കണ്ടെത്തി, ഇനി രക്ഷകനില്ലാത്തവരല്ല." പ്രാർത്ഥനയോടെ തങ്ങളുടെ സഹിക്കാനാവാത്ത ദുഃഖങ്ങൾ പറഞ്ഞ്, ആനന്ദത്തോടെ ഓരോരുത്തരും തങ്ങളുടെ വാസസ്ഥാനങ്ങളിലേക്ക് പോയി. രഘു വംശത്തിന്റെ ആനന്ദമായ രാമൻ ചിത്രകൂടത്തിൽ വാസമുറപ്പിച്ചു; വാർത്ത മീണ്ടും മീണ്ടും കേട്ട് മുനിമാർ വന്നു. മുനിമാരുടെ കൂട്ടം വരുന്നത് കണ്ട്, രഘു വംശത്തിന്റെ ചന്ദ്രനായ രാമൻ ആനന്ദിച്ച് അവർക്ക് മുമ്പിൽ ശാഷ്ടാംഗം ചെയ്തു. മുനിമാർ രാമനെ തങ്ങളുടെ ഹൃദയത്തോട് ചേർത്തുപിടിച്ച്, അവന്റെ ഉദ്ദേശ്യം നിറവേറാൻ ആശീർവാദം നൽകി. സീത, ലക്ഷ്മണൻ, രാമൻ എന്നിവരുടെ സൗന്ദര്യം നോക്കി, തങ്ങളുടെ എല്ലാ ആത്മീയ സാധനകളെയും ഫലപ്രദമെന്ന് കണക്കാക്കി.
ദോഹ 134
जथाजोग सनमानि प्रभु बिदा किए मुनिबृंद।करहि जोग जप जाग तप निज आश्रमन्हि सुछंद।।134।।
jathājoga sanamāni prabhu bidā kie munibṛṁda |karahi joga japa jāga tapa nija āśramanhi suchaṁda ||134||
യോഗ്യമായ ബഹുമാനം നൽകി പ്രഭു മുനിമാരുടെ കൂട്ടത്തെ വിടവാങ്ങി അയച്ചു; അവർ സ്വന്തം ആശ്രമങ്ങളിൽ സുഖമായി യോഗം, ജപം, ജാഗരണ, തപസ്സ് എന്നിവ അനുഷ്ഠിച്ചു.
ചൗപായി 135.1-4
यह सुधि कोल किरातन्ह पाई।हरषे जनु नव निधि घर आई।।
कंद मूल फल भरि भरि दोना।चले रंक जनु लूटन सोना।।
तिन्ह महँ जिन्ह देखे दोउ भ्राता।अपर तिन्हहि पूँछहि मगु जाता।।
कहत सुनत रघुबीर निकाई।आइ सबन्हि देखे रघुराई।।
करहिं जोहारु भेंट धरि आगे।प्रभुहि बिलोकहिं अति अनुरागे।।
चित्र लिखे जनु जहँ तहँ ठाढ़े।पुलक सरीर नयन जल बाढ़े।।
राम सनेह मगन सब जाने।कहि प्रिय बचन सकल सनमाने।।
प्रभुहि जोहारि बहोरि बहोरी।बचन बिनीत कहहिं कर जोरी।।
yaha sudhi kola kirātanha pāī |haraṣe janu nava nidhi ghara āī ||
kaṁda mūla phala bhari bhari donā |cale raṁka janu lūṭana sonā ||
tinha mahã jinha dekhe dou bhrātā |apara tinhahi pū̃chahi magu jātā ||
kahata sunata raghubīra nikāī |āi sabanhi dekhe raghurāī ||
karahiṁ johāru bheṁṭa dhari āge |prabhuhi bilokahiṁ ati anurāge ||
citra likhe janu jahã tahã ṭhāṛhe |pulaka sarīra nayana jala bāṛhe ||
rāma saneha magana saba jāne |kahi priya bacana sakala sanamāne ||
prabhuhi johāri bahori bahorī |bacana binīta kahahiṁ kara jorī ||
ഈ വാർത്ത കോലന്മാരും കിരാതന്മാരും കേട്ട്, ഒൻപത് നിധികൾ തങ്ങളുടെ വീട്ടിലേക്ക് വന്നതുപോലെ ആനന്ദിച്ചു. വേരുകൾ, കിഴങ്ങുകൾ, പഴങ്ങൾ എന്നിവ ഇലക്കോപ്പകളിൽ വീണ്ടും വീണ്ടും നിറച്ച്, ദരിദ്രർ സ്വർണ്ണം കൊള്ളയടിക്കാൻ ഓടുന്നതുപോലെ പുറപ്പെട്ടു. അവരിൽ രണ്ട് സഹോദരന്മാരെ മുമ്പേ കണ്ടവരെ, വഴിയിൽ പോകുമ്പോൾ മറ്റുള്ളവർ ചോദിച്ചു. രാമന്റെ സൗന്ദര്യത്തെക്കുറിച്ച് പറഞ്ഞും കേട്ടും, അവർ എല്ലാവരും വന്ന് രഘുപതിയെ കണ്ടു. അവർ തങ്ങളുടെ വന്ദനങ്ങൾ സമർപ്പിച്ച്, തങ്ങളുടെ കാഴ്ചകൾ മുന്നിൽ വെച്ച്, ആഴമായ ഭക്തിയോടെ പ്രഭുവിനെ നോക്കി. അവർ ഇവിടെയും അവിടെയും ചിത്രത്തിൽ വരച്ചതുപോലെ നിന്നു, ശരീരം രോമാഞ്ചിതമായി, കണ്ണുകളിൽ നീർ വർദ്ധിച്ചു. അവർ എല്ലാവരും സ്നേഹത്തിൽ മുഴുകിയിരിക്കുന്നു എന്ന് രാമൻ അറിഞ്ഞ്, സ്നേഹപൂർവ്വമായ വാക്കുകൾ പറഞ്ഞ് എല്ലാവരെയും ബഹുമാനിച്ചു. പ്രഭുവിന് വീണ്ടും വീണ്ടും വന്ദനം ചെയ്ത്, കൈകൂപ്പി വിനയമായ വാക്കുകൾ പറഞ്ഞു.
ദോഹ 135
अब हम नाथ सनाथ सब भए देखि प्रभु पाय।भाग हमारे आगमनु राउर कोसलराय।।135।।
aba hama nātha sanātha saba bhae dekhi prabhu pāya |bhāga hamāre āgamanu rāura kosalarāya ||135||
ഇപ്പോൾ, സ്വാമി, അങ്ങയുടെ പാദങ്ങൾ കണ്ട്, നാം എല്ലാവരും രക്ഷകനെ കിട്ടി. കോസല രാജാവേ, അങ്ങ് നമ്മുടെയടുത്തു വന്നത് നമ്മുടെ ഭാഗ്യം.
ചൗപായി 136.1-4
धन्य भूमि बन पंथ पहारा।जहँ जहँ नाथ पाउ तुम्ह धारा।।
धन्य बिहग मृग काननचारी।सफल जनम भए तुम्हहि निहारी।।
हम सब धन्य सहित परिवारा।दीख दरसु भरि नयन तुम्हारा।।
कीन्ह बासु भल ठाउँ बिचारी।इहाँ सकल रितु रहब सुखारी।।
हम सब भाँति करब सेवकाई।करि केहरि अहि बाघ बराई।।
बन बेहड़ गिरि कंदर खोहा।सब हमार प्रभु पग पग जोहा।।
तहँ तहँ तुम्हहि अहेर खेलाउब।सर निरझर जलठाउँ देखाउब।।
हम सेवक परिवार समेता।नाथ न सकुचब आयसु देता।।
dhanya bhūmi bana paṁtha pahārā |jahã jahã nātha pāu tumha dhārā ||
dhanya bihaga mṛga kānanacārī |saphala janama bhae tumhahi nihārī ||
hama saba dhanya sahita parivārā |dīkha darasu bhari nayana tumhārā ||
kīnha bāsu bhala ṭhāũ bicārī |ihā̃ sakala ritu rahaba sukhārī ||
hama saba bhā̃ti karaba sevakāī |kari kehari ahi bāgha barāī ||
bana behaṛa giri kaṁdara khohā |saba hamāra prabhu paga paga johā ||
tahã tahã tumhahi ahera khelāuba |sara nirajhara jalaṭhāũ dekhāuba ||
hama sevaka parivāra sametā |nātha na sakucaba āyasu detā ||
അനുഗൃഹീതമാകട്ടെ ഭൂമി, കാട്, പാതകൾ, മലകൾ; എവിടെ എവിടെ, സ്വാമീ, നീ നിന്റെ പാദം വെച്ചുവോ. അനുഗൃഹീതരാകട്ടെ പക്ഷികളും മാനുകളും, കാട്ടിൽ ചുറ്റിനടക്കുന്ന ജീവികൾ; നിന്നെ കണ്ടതുകൊണ്ട് അവയുടെ ജനനം ഫലപ്രദമായി. നാം കൂടി കുടുംബസഹിതം എല്ലാവരും അനുഗൃഹീതർ, കാരണം നിന്റെ ദർശനം കൊണ്ട് നമ്മുടെ കണ്ണുകൾ നിറഞ്ഞു. നല്ല സ്ഥലം ആലോചിച്ച് താമസം ഉറപ്പിച്ചു; ഇവിടെ എല്ലാ ഋതുക്കളിലും സുഖമായിരിക്കും. ആന, സിംഹം, പാമ്പ്, കടുവ ഇവയെ ഓടിച്ച്, നാം എല്ലാ വിധത്തിലും സേവ ചെയ്യും. കാട്, മലയിടുകൾ, മലകൾ, ഗുഹകൾ, പൊത്തുകൾ എല്ലാം, സ്വാമീ, നാം ചുവടുചുവടായി തിരഞ്ഞു. അവിടെ അവിടെ നിന്നെ വേട്ടയ്ക്ക് കൊണ്ടുപോകും, തടാകങ്ങൾ, അരുവികൾ, ജലസ്ഥലങ്ങൾ കാണിക്കും. കുടുംബസഹിതം നാം നിന്റെ സേവകർ; സ്വാമീ, നമക്ക് കല്പന തരാൻ മടിക്കരുത്.
ദോഹ 136
बेद बचन मुनि मन अगम ते प्रभु करुना ऐन।बचन किरातन्ह के सुनत जिमि पितु बालक बैन।।136।।
beda bacana muni mana agama te prabhu karunā aina |bacana kirātanha ke sunata jimi pitu bālaka baina ||136||
വേദവാക്കുകൾക്കും മുനിമാരുടെ മനസ്സിനും എത്താത്തവനായി, കരുണയുടെ ആസ്ഥാനമായ ആ പ്രഭു, കിരാതരുടെ വാക്കുകൾ കേട്ടു, പിതാവ് തന്റെ മക്കളുടെ വാക്കുകൾ കേൾക്കുന്നതുപോലെ.
ചൗപായി 137.1-4
रामहि केवल प्रेमु पिआरा।जानि लेउ जो जाननिहारा।।
राम सकल बनचर तब तोषे।कहि मृदु बचन प्रेम परिपोषे।।
बिदा किए सिर नाइ सिधाए।प्रभु गुन कहत सुनत घर आए।।
एहि बिधि सिय समेत दोउ भाई।बसहिं बिपिन सुर मुनि सुखदाई।।
जब ते आइ रहे रघुनायकु।तब तें भयउ बनु मंगलदायकु।।
फूलहिं फलहिं बिटप बिधि नाना।मंजु बलित बर बेलि बिताना।।
सुरतरु सरिस सुभायँ सुहाए।मनहुँ बिबुध बन परिहरि आए।।
गंज मंजुतर मधुकर श्रेनी।त्रिबिध बयारि बहइ सुख देनी।।
rāmahi kevala premu piārā |jāni leu jo jānanihārā ||
rāma sakala banacara taba toṣe |kahi mṛdu bacana prema paripoṣe ||
bidā kie sira nāi sidhāe |prabhu guna kahata sunata ghara āe ||
ehi bidhi siya sameta dou bhāī |basahiṁ bipina sura muni sukhadāī ||
jaba te āi rahe raghunāyaku |taba teṁ bhayau banu maṁgaladāyaku ||
phūlahiṁ phalahiṁ biṭapa bidhi nānā |maṁju balita bara beli bitānā ||
surataru sarisa subhāyã suhāe |manahũ bibudha bana parihari āe ||
gaṁja maṁjutara madhukara śrenī |tribidha bayāri bahai sukha denī ||
രാമന്‍ക്ക് സ്നേഹം മാത്രമേ പ്രിയമുള്ളൂ. അറിയുന്നവന് അറിഞ്ഞുകൊള്ളട്ടെ. അപ്പോള്‍ രാമന് കാട്ടുവാസികളെല്ലാവരെയും തൃപ്തിപ്പെടുത്തി, സ്നേഹം വളര്‍ത്തുന്ന മൃദുവായ വാക്കുകള്‍ പറഞ്ഞു. അവര്‍ക്ക് വിടവ് കൊടുത്തു; അവര്‍ തല കുമ്പിട്ട് പോയി; പ്രഭുവിന്റെ ഗുണങ്ങള്‍ പറയുന്നതും കേള്‍ക്കുന്നതുമായി തങ്ങളുടെ വീടുകളില്‍ വന്നു. ഈ വിധം സീതയോടുകൂടി രണ്ടു സഹോദരന്മാരും കാട്ടില്‍ വസിച്ചു, ദേവന്മാര്‍ക്കും മുനിമാര്‍ക്കും സുഖം നല്‍കുന്നവിധം. രഘുനായകന്‍ വന്നു താമസിച്ച കാലം മുതല്‍, കാട് മംഗളം നല്‍കുന്നതായി. പലവിധം വൃക്ഷങ്ങള്‍ പൂത്തു ഫലിച്ചു, സുന്ദരമായ ഉത്തമ വള്ളികള്‍ വ്യാപിച്ച് പന്തലുകളായി. അവയുടെ സ്വഭാവം കൊണ്ടേ സുന്ദരങ്ങളായിരുന്നു, നന്ദനവന വൃക്ഷങ്ങളെപ്പോലെ, ദേവന്മാരുടെ ഉദ്യാനത്തിലെ വൃക്ഷങ്ങള്‍ അതിനെ വിട്ടു വന്നതുപോലെ തോന്നി. വണ്ടുകളുടെ കൂട്ടങ്ങള്‍ മധുരമായി മൊഴുകി, മൂന്നുവിധം തണുപ്പും മൃദുവും സുഗന്ധവുമുള്ള കാറ്റ് വീശി സുഖം നല്‍കി.
ദോഹ 137
नीलकंठ कलकंठ सुक चातक चक्क चकोर।भाँति भाँति बोलहिं बिहग श्रवन सुखद चित चोर।।137।।
nīlakaṁṭha kalakaṁṭha suka cātaka cakka cakora |bhā̃ti bhā̃ti bolahiṁ bihaga śravana sukhada cita cora ||137||
നീലകണ്ഠൻ, കലകണ്ഠൻ, തത്ത, ചാതകം, ചക്വാ, ചകോരം മുതലായ പക്ഷികൾ പലതരത്തിൽ പാടി ചെവിക്ക് സുഖം നൽകി മനസ്സിനെ കവർന്നു.
ചൗപായി 138.1-4
केरि केहरि कपि कोल कुरंगा।बिगतबैर बिचरहिं सब संगा।।
फिरत अहेर राम छबि देखी।होहिं मुदित मृगबंद बिसेषी।।
बिबुध बिपिन जहँ लगि जग माहीं।देखि राम बनु सकल सिहाहीं।।
सुरसरि सरसइ दिनकर कन्या।मेकलसुता गोदावरि धन्या।।
सब सर सिंधु नदी नद नाना।मंदाकिनि कर करहिं बखाना।।
उदय अस्त गिरि अरु कैलासू।मंदर मेरु सकल सुरबासू।।
सैल हिमाचल आदिक जेते।चित्रकूट जसु गावहिं तेते।।
बिंधि मुदित मन सुखु न समाई।श्रम बिनु बिपुल बड़ाई पाई।।
keri kehari kapi kola kuraṁgā |bigatabaira bicarahiṁ saba saṁgā ||
phirata ahera rāma chabi dekhī |hohiṁ mudita mṛgabaṁda biseṣī ||
bibudha bipina jahã lagi jaga māhīṁ |dekhi rāma banu sakala sihāhīṁ ||
surasari sarasai dinakara kanyā |mekalasutā godāvari dhanyā ||
saba sara siṁdhu nadī nada nānā |maṁdākini kara karahiṁ bakhānā ||
udaya asta giri aru kailāsū |maṁdara meru sakala surabāsū ||
saila himācala ādika jete |citrakūṭa jasu gāvahiṁ tete ||
biṁdhi mudita mana sukhu na samāī |śrama binu bipula baṛāī pāī ||
ആനകൾ, സിംഹങ്ങൾ, കുരങ്ങുകൾ, പന്നികൾ, മാൻകൾ എല്ലാം ശത്രുത്വമില്ലാതെ ഒന്നിച്ചു ചുറ്റിത്തിരിഞ്ഞു. വേട്ടയാടിക്കൊണ്ടു നടക്കുന്ന രാമന്റെ സൗന്ദര്യം കണ്ട്, മാൻകൾക്ക് പ്രത്യേകിച്ച് ആനന്ദമുണ്ടായി. ലോകത്ത് എവിടെയുള്ള ദേവന്മാരുടെ കാടുകൾ എല്ലാം രാമന്റെ കാടിനെ നോക്കി അസൂയപ്പെട്ടു. ഗംഗ, സരസ്വതി, സൂര്യന്റെ മകൾ യമുന, മേകല മകൾ നർമദ, ധന്യയായ ഗോദാവരി, എല്ലാ തടാകങ്ങൾ, സമുദ്രങ്ങൾ, പലവകെ നദികളും അരുവികളും മന്ദാകിനിയെ പ്രശംസിച്ചു. ഉദയാസ്ത പർവ്വതങ്ങൾ, കൈലാസം, മന്ദരം, മേരു, എല്ലാ ദേവന്മാരുടെയും വാസസ്ഥലം, ഹിമാലയം തുടങ്ങി എല്ലാ പർവ്വതങ്ങളും ചിത്രകൂടിന്റെ കീർത്തി പാടി. വിന്ധ്യ പർവ്വതം മനസ്സാ ആനന്ദിച്ചു, ആ സന്തോഷം ഹൃദയത്തിൽ ഒതുങ്ങിയില്ല, കാരണം അതിന് അധ്വാനമില്ലാതെ മഹത്തായ കീർത്തി ലഭിച്ചു.
ദോഹ 138
चित्रकूट के बिहग मृग बेलि बिटप तृन जाति।पुन्य पुंज सब धन्य अस कहहिं देव दिन राति।।138।।
citrakūṭa ke bihaga mṛga beli biṭapa tṛna jāti |punya puṁja saba dhanya asa kahahiṁ deva dina rāti ||138||
ചിത്രകൂടത്തിലെ പക്ഷികളും മാനുകളും, അതിന്റെ വള്ളികൾ, മരങ്ങൾ, എല്ലാവിധ പുല്ലുകളും, പുണ്യത്തിന്റെ കൂമ്പാരങ്ങൾ, എല്ലാം ധന്യങ്ങളാണ് എന്ന് ദേവന്മാർ രാത്രിയും പകലും പറയുന്നു.
ചൗപായി 139.1-4
नयनवंत रघुबरहि बिलोकी।पाइ जनम फल होहिं बिसोकी।।
परसि चरन रज अचर सुखारी।भए परम पद के अधिकारी।।
सो बनु सैलु सुभायँ सुहावन।मंगलमय अति पावन पावन।।
महिमा कहिअ कवनि बिधि तासू।सुखसागर जहँ कीन्ह निवासू।।
पय पयोधि तजि अवध बिहाई।जहँ सिय लखनु रामु रहे आई।।
कहि न सकहिं सुषमा जसि कानन।जौं सत सहस होंहिं सहसानन।।
सो मैं बरनि कहौं बिधि केहीं।डाबर कमठ कि मंदर लेहीं।।
सेवहिं लखनु करम मन बानी।जाइ न सीलु सनेहु बखानी।।
nayanavaṁta raghubarahi bilokī |pāi janama phala hohiṁ bisokī ||
parasi carana raja acara sukhārī |bhae parama pada ke adhikārī ||
so banu sailu subhāyã suhāvana |maṁgalamaya ati pāvana pāvana ||
mahimā kahia kavani bidhi tāsū |sukhasāgara jahã kīnha nivāsū ||
paya payodhi taji avadha bihāī |jahã siya lakhanu rāmu rahe āī ||
kahi na sakahiṁ suṣamā jasi kānana |jauṁ sata sahasa hoṁhiṁ sahasānana ||
so maiṁ barani kahauṁ bidhi kehīṁ |ḍābara kamaṭha ki maṁdara lehīṁ ||
sevahiṁ lakhanu karama mana bānī |jāi na sīlu sanehu bakhānī ||
കണ്ണുള്ളവർ രഘുവംശത്തിലെ ഉത്തമനെ കണ്ടു, തങ്ങളുടെ ജന്മഫലം നേടി ദുഃഖരഹിതരാകുന്നു. അദ്ദേഹത്തിന്റെ പാദരജസ്സ് സ്പർശിച്ച്, ചലിക്കാത്ത വസ്തുക്കളും സുഖികളായി പരമപദത്തിന് അർഹരായി. ആ വനവും ആ മലയും സ്വാഭാവികമായി സുന്ദരമാണ്, മംഗളമയമാണ്, പവിത്രമായവയിൽ പവിത്രമാണ്. ആനന്ദ സാഗരൻ എവിടെ വാസം ചെയ്തുവോ, അതിന്റെ മഹിമ എങ്ങനെ പറയുക? പാൽ സമുദ്രം വിട്ട് അയോദ്ധ്യ ത്യജിച്ച്, സീത, ലക്ഷ്മണൻ, രാമൻ അവിടേക്ക് വന്നു വാസമുറപ്പിച്ചു. ലക്ഷം സഹസ്ര ശീർഷങ്ങളുള്ള ശേഷന്മാർ ഉണ്ടെങ്കിലും, ആ വനത്തിന്റെ സൗന്ദര്യം വർണ്ണിക്കാൻ കഴിയില്ല. എങ്കിൽ ഞാൻ എങ്ങനെ വർണ്ണിക്കും? കുളത്തിൽ വസിക്കുന്ന ആമയ്ക്ക് മന്ദര പർവ്വതം ഉയർത്താൻ കഴിയുമോ? ലക്ഷ്മണൻ കർമ്മം, മനസ്സ്, വാക്ക് ഇവയാൽ അവരെ സേവിക്കുന്നു; അവന്റെ മൃദു സ്വഭാവവും സ്നേഹവും വർണ്ണിക്കാൻ കഴിയാത്തവയാണ്.
ദോഹ 139
छिनु छिनु लखि सिय राम पद जानि आपु पर नेहु।करत न सपनेहुँ लखनु चितु बंधु मातु पितु गेहु।।139।।
chinu chinu lakhi siya rāma pada jāni āpu para nehu |karata na sapanehũ lakhanu citu baṁdhu mātu pitu gehu ||139||
ഓരോ നിമിഷവും ലക്ഷ്മണൻ സീതയുടെയും രാമന്റെയും പാദങ്ങൾ നോക്കി, അവർ തന്നോടുള്ള സ്നേഹം മനസ്സിലാക്കി, സഹോദരൻ, അമ്മ, അച്ഛൻ, വീട് എന്നിവയിലേക്ക് സ്വപ്നത്തിൽ പോലും തന്റെ മനസ്സിനെ തിരിക്കുകയുമില്ല.
Frequently Asked Questions
परंपरागत मान्यता के अनुसार दोहा 130–131 के ‘भक्त-लक्षण’ का पाठ/श्रवण चित्त-शुद्धि, परदोष-दर्शन से निवृत्ति, और शरणागति की दृढ़ता देता है; चित्रकूट-प्रसंग (132–139) का पाठ ‘तीर्थ-स्मरण’ के समान पुण्यकारी माना जाता है और गृहस्थ/वनस्थ दोनों के लिए ‘राम-निवास’ (मन में) की सिद्धि का साधन कहा जाता है।
सामान्य सत्संग-परंपरा में शरणागति-प्रधान संपुट जोड़ा जाता है: ‘श्रीराम जय राम जय जय राम’ या ‘राम रामेति रामेति…’ (नाम-संपुट) — विशेषतः दोहा 131 के बाद, क्योंकि वहीं ‘बसहु निरंतर तासु मन’ का शरण-निष्कर्ष आता है।
Ask anything about Prakarana 14 of the Ramcharitmanas
Answers come straight from the texts, with the shlokas they draw on. Ask in your own words.
A free sign-in with Google or Apple keeps your chat saved across web and the app.
Read Ramcharitmanas in the Vedapath app
Scan the QR code to open this directly in the app, with word-by-word meanings, Awadhi recitation where available, and more.
