Sarga 76

Verse 1

तमेवं शोकसन्तप्तं भरतं कैकयी सुतम्।उवाच वदतां श्रेष्ठो वसिष्ठ श्श्रेष्ठवागृषिः।।2.76.1।।

കൈകേയീപുത്രനായ ഭരതൻ ഇങ്ങനെ ശോകത്തിൽ ദഹിച്ചിരിക്കുന്നതു കണ്ടു, വാഗ്മികളിൽ ശ്രേഷ്ഠനും ഉത്തമവാക്യങ്ങളുടെ ആചാര്യനുമായ ഋഷി വസിഷ്ഠൻ അവനെ അഭിസംബോധന ചെയ്തു.

Verse 2

अलं शोकेन भद्रं ते राजपुत्र महायशः।प्राप्तकालं नरपतेः कुरु संयानमुत्तमम्।।2.76.2।।

മഹായശസ്സുള്ള രാജകുമാരാ, ദുഃഖം മതി—നിനക്കു മംഗളം വരട്ടെ. സമയം എത്തിയിരിക്കുന്നു; നരപതിയുടെ അന്ത്യേഷ്ടി-സംസ്കാരങ്ങൾ ഉത്തമമായും യഥാവിധിയും നിർവഹിക്ക.

Verse 3

वसिष्ठस्य वच श्शृत्वा भरतो धारणां गतः।प्रेतकार्याणि सर्वाणि कारयामास धर्मवित्।।2.76.3।।

വസിഷ്ഠന്റെ വാക്കുകൾ കേട്ടപ്പോൾ ഭരതൻ ധൈര്യം വീണ്ടെടുത്തു; ധർമ്മജ്ഞനായ അവൻ പരേതനുവേണ്ടി ചെയ്യേണ്ട എല്ലാ പ്രേതകാര്യങ്ങളും നടത്താൻ ആരംഭിച്ചു.

Verse 4

उद्धृतं तैलसंरोधात्सतु भूमौ निवेशितम्।आपीतवर्णवदनं प्रसुप्तमिव भूमिपम्।।2.76.4।।संवेश्य शयने चाग्य्रे नानारत्नपरिष्कृते।ततो दशरथं पुत्रो विललाप सुदुःखितः।।2.76.5।।

തൈലസംരക്ഷണപാത്രത്തിൽ നിന്നു പുറത്തെടുത്ത് രാജാവിനെ ഭൂമിയിൽ സ്ഥാപിച്ചു; മഞ്ഞപ്പാളി നിറമുള്ള അവന്റെ മുഖം ഉറങ്ങുന്നതുപോലെ തോന്നി. പിന്നെ പലവിധ രത്നങ്ങളാൽ അലങ്കരിച്ച ഉത്തമ ശയ്യയിൽ കിടത്തിയപ്പോൾ, പുത്രൻ അത്യന്തം ദുഃഖിതനായി ദശരഥനെക്കുറിച്ച് വിലപിച്ചു.

Verse 5

उद्धृतं तैलसंरोधात्सतु भूमौ निवेशितम्।आपीतवर्णवदनं प्रसुप्तमिव भूमिपम्।।2.76.4।।संवेश्य शयने चाग्य्रे नानारत्नपरिष्कृते।ततो दशरथं पुत्रो विललाप सुदुःखितः।।2.76.5।।

പിന്നീട് ഭരതനോടൊപ്പം ഉദകക്രിയ (തർപ്പണം) അർപ്പിച്ച ശേഷം, രാജാവിന്റെ പത്നിമാർ—മന്ത്രിമാരും പുരോഹിതന്മാരും കൂടെ—നഗരത്തിൽ പ്രവേശിച്ചു; കണ്ണുകൾ കണ്ണീരാൽ നിറഞ്ഞവരായി, ഭൂമിയിൽ ശയിച്ച്, പത്ത് ദിവസം ദുഃഖത്തോടെ ശോകകാലം കഴിച്ചു.

Verse 6

किं ते व्यवसितं राजन् प्रोषिते मय्यनागते।विवास्य रामं धर्मज्ञं लक्ष्मणं च महाबलम्।।2.76.6।।

രാജാവേ, ഞാൻ ദൂരെയിരിക്കെ ഇനിയും മടങ്ങിവരുന്നതിന് മുമ്പെ നീ എന്ത് തീരുമാനമെടുത്തു—ധർമ്മജ്ഞനായ രാമനെയും മഹാബലനായ ലക്ഷ്മണനെയും വനവാസത്തിലേക്ക് അയച്ചതെന്ത്?

Verse 7

क्व यास्यसि महाराज हित्वेमं दुःखितं जनम्।हीनं पुरुषसिंहेन रामेणाक्लिष्टकर्मणा।।2.76.7।।

മഹാരാജാവേ, നീ എവിടേക്കു പോയി? അക്ലിഷ്ടകർമ്മനായ പുരുഷസിംഹൻ ശ്രീരാമനാൽ വിയോഗിതരായ ഈ ദുഃഖിത ജനത്തെ ഉപേക്ഷിച്ച് നീ എങ്ങനെ വിട്ടുപോയി?

Verse 8

योगक्षेमं तु ते राजन् कोऽस्मिन्कल्पयिता पुरेत्वयि प्रयाते स्वस्तात रामे च वनमाश्रिते।।2.76.8।।

രാജാവേ, പ്രിയ പിതാവേ, നീ സ്വർഗ്ഗലോകത്തേക്കു പോയി ശ്രീരാമൻ വനത്തിൽ ആശ്രയം എടുത്തിരിക്കെ, ഈ നഗരത്തിൽ യോഗക്ഷേമം—ക്ഷേമവും കല്യാണവും—ആരു ഒരുക്കും?

Verse 9

विधवा पृथिवी राजन् स्त्वया हीना न राजते।हीनचन्द्रेव रजनी नगरी प्रतिभाति मा।।2.76.9।।

രാജാവേ, നിന്നാൽ വിയോഗിതയായ ഈ ഭൂമി വിധവയെപ്പോലെ ശോഭിക്കുന്നില്ല; ഈ നഗരം എനിക്ക് ചന്ദ്രനില്ലാത്ത രാത്രിപോലെ തോന്നുന്നു.

Verse 10

एवं विलपमानं तं भरतं दीनमानसम्।अब्रवीद्वचनं भूयो वसिष्ठस्तु महामुनिः।।2.76.10।।

ഇങ്ങനെ വിലപിച്ചു മനസ്സിൽ ദീനനായ ഭരതനോടു മഹാമുനി വസിഷ്ഠൻ വീണ്ടും ഒരിക്കൽ വചനം പറഞ്ഞു.

Verse 11

प्रेतकार्याणि यान्यस्य कर्तव्यानि विशां पतेः।तान्यव्यग्रं महाबाहो क्रियान्तामविचारितम्।।2.76.11।।

ഹേ മഹാബാഹു രാജകുമാരാ, ജനങ്ങളുടെ അധിപനായ അദ്ദേഹത്തിനായി നിർവ്വഹിക്കേണ്ട പ്രേതകാര്യങ്ങൾ എല്ലാം വ്യഗ്രതയില്ലാതെ, മനസ്സു കുലുക്കാതെ നിർണ്ണയത്തോടെ നടത്തുക.

Verse 12

तथेति भरतो वाक्यं वसिष्ठस्याभिपूज्य तत्।ऋत्विक्पुरोहिताचार्यान् स्त्वरयामास सर्वशः।।2.76.12।।

അപ്പോൾ ഭരതൻ ‘തഥാസ്തു’ എന്നു പറഞ്ഞു വസിഷ്ഠമുനിയുടെ വചനം ഭക്തിപൂർവ്വം ആദരിച്ചു; ഋത്വിക്കന്മാരെയും പുരോഹിതന്മാരെയും ആചാര്യന്മാരെയും എല്ലാതരത്തിലും വേഗത്തിലാക്കാൻ പ്രേരിപ്പിച്ചു.

Verse 13

ये त्वग्नयो नरेन्द्रेस्य चाग्न्यगाराद्बहिष्कृताः।ऋत्विग्भिर्याजकैश्चैव ते आह्रियन्त यथाविधि।।2.76.13।।

അഗ്ന്യാഗാരത്തിൽ നിന്നു പുറത്തെടുത്ത രാജാവിന്റെ പവിത്രാഗ്നികളെ ഋത്വിക്കായജകരും സഹായികളും ശാസ്ത്രവിധിപ്രകാരം കൊണ്ടുവന്ന് യഥാവിധി ക്രമപ്പെടുത്തി സ്ഥാപിച്ചു.

Verse 14

शिबिकायामथा़ऽरोप्य राजानं गतचेतसम्।बाष्पकण्ठा विमनसस्तमूहुः परिचारकाः।।2.76.14।।

പിന്നീട് പരിചാരകർ ചേതനരഹിതനായ രാജാവിനെ ശിബികയിൽ കയറ്റി; മനസ്സു വിഷണ്ണമായി, കണ്ണുനീർ കണ്ഠം മുട്ടിച്ചപ്പോൾ അവർ അവനെ എടുത്തുകൊണ്ടുപോയി.

Verse 15

हिरण्यं च सुवर्णं च वासांसि विविधानि च।प्रकिरन्तो जना मार्गं नृपतेरग्रतो ययुः।।2.76.15।।

ജനങ്ങൾ രാജദേഹത്തിന്റെ മുമ്പിൽ നടന്നു; വഴിയിൽ സ്വർണ്ണവും ദീപ്തമായ ആഭരണങ്ങളും പലവിധ വസ്ത്രങ്ങളും ചിതറിച്ചുകൊണ്ടു പോയി.

Verse 16

चन्दनागरुनिर्यासान् सरलं पद्मकं तथा।देवदारूणि चाहृत्य क्षेपयन्ति तथापरे।।2.76.16।।गन्धानुच्चावचांश्चान्यां स्तत्र गत्वाथ भूमिपम्।तत्र संवेशयामासुश्चितामध्ये तमृत्विजः।।2.76.17।।

മറ്റുള്ളവർ ചന്ദനം, അഗരു, സുഗന്ധനിര്യാസങ്ങൾ, സരള, പദ്മക, ദേവദാരു മുതലായ മരങ്ങൾ കൊണ്ടുവന്ന് അവിടെ വിതറി; മറ്റു പല സുഗന്ധങ്ങളുമായി ആ സ്ഥലത്തെത്തി, ഋത്വിക്കന്മാർ രാജദേഹത്തെ ചിതയുടെ മദ്ധ്യത്തിൽ യഥാവിധി സ്ഥാപിച്ചു.

Verse 17

चन्दनागरुनिर्यासान् सरलं पद्मकं तथा।देवदारूणि चाहृत्य क्षेपयन्ति तथापरे।।2.76.16।।गन्धानुच्चावचांश्चान्यां स्तत्र गत्वाथ भूमिपम्।तत्र संवेशयामासुश्चितामध्ये तमृत्विजः।।2.76.17।।

അപ്പോൾ പവിത്രാഗ്നിയിൽ ആഹുതികൾ അർപ്പിച്ച ശേഷം, അവന്റെ ഋത്വിക്കുകൾ ശാസ്ത്രവിധിപ്രകാരം മന്ത്രങ്ങൾ ജപിച്ചു; അവിടെ സാമവേദത്തിലെ സാമഗായകർ ശാസ്ത്രാനുസാരമായി സാമഗാനം പാടി.

Verse 18

तदा हुताशनं हुत्वा जेपुस्तस्य तदृत्विजः।जगुश्च ते यथाशास्त्र तत्र सामानि सामगाः।।2.76.18।।

അപ്പോൾ പവിത്രാഗ്നിയിൽ ആഹുതികൾ അർപ്പിച്ച ശേഷം, അവന്റെ ഋത്വിക്കുകൾ ശാസ്ത്രവിധിപ്രകാരം മന്ത്രങ്ങൾ ജപിച്ചു; അവിടെ സാമവേദത്തിലെ സാമഗായകർ ശാസ്ത്രാനുസാരമായി സാമഗാനം പാടി.

Verse 19

शिबिकाभिश्च यानैश्च यथार्हं तस्य योषितः।नगरा न्निर्ययुस्तत्र वृद्धैः परिवृता स्तदा।।2.76.19।।

അപ്പോൾ രാജാവിന്റെ അന്തഃപുരസ്ത്രീകൾ പദമാനുസാരം ക്രമീകരിക്കപ്പെട്ട്, ചിലർ ശിബികകളിലും ചിലർ വാഹനങ്ങളിലുമായി, വൃദ്ധ സേവകരാൽ ചുറ്റപ്പെട്ടവരായി നഗരത്തിൽ നിന്ന് ആ സ്ഥലത്തേക്ക് പുറപ്പെട്ടു.

Verse 20

प्रसव्यं चापि तं चकुः ऋत्विजोऽग्निचितं नृपम्।स्त्रियश्च शोकसन्तप्ताः कौसल्याप्रमुखास्तदा।।2.76.20।।

പിന്നീട് ഋത്വിക്കുകൾ അഗ്നിചിതനായ രാജാവിന്റെ ചിതയെ പ്രസവ്യമായി (വിപരീതദിശയിൽ) പ്രദക്ഷിണം ചെയ്തു; കൗസല്യയെ മുൻപാക്കി ശോകത്തിൽ ദഹിച്ച സ്ത്രീകളും അതുപോലെ പ്രസവ്യമായി ചുറ്റി നടന്നു.

Verse 21

क्रौञ्चीनामिव नारीणां निनादस्तत्र शुश्रुवे।आर्तानां करुणं काले क्रोशन्तीनां सहस्रशः।।2.76.21।।

അപ്പോൾ അവിടെ സ്ത്രീകളുടെ കരുണനാദം കേൾക്കപ്പെട്ടു—ആർത്തരായ ആയിരക്കണക്കിന് കണ്ഠങ്ങൾ പിതൃകമായി നിലവിളിക്കുന്നതു—ക്രൗഞ്ചപ്പക്ഷികളുടെ പെൺപക്ഷികളുടെ കുത്തിപ്പൊള്ളുന്ന വിളിപോലെ.

Verse 22

ततो रुदन्त्यो विवशाविलप्य च पुनः पुनः।यानेभ्यस्सरयूतीरमवतेरुर्वराङ्गनाः।।2.76.22।।

പിന്നീട് വരാംഗനമാർ കരഞ്ഞുകൊണ്ടും നിർബ്ബലരായി വീണ്ടും വീണ്ടും വിലപിച്ചുകൊണ്ടും, തങ്ങളുടെ വാഹനങ്ങളിൽ നിന്ന് ഇറങ്ങി സരയൂ നദീതീരത്ത് എത്തി.

Verse 23

कृत्वोदकं ते भरतेन सार्धं नृपाङ्गना मन्त्रिपुरोहिता श्च।पुरंप्रविश्याश्रुपरीतनेत्राः भूमौ दशाहं व्यनयन्त दुःखम्।।2.76.23।।

പിന്നീട് ഭരതനോടൊപ്പം ഉദകക്രിയ (തർപ്പണം) അർപ്പിച്ച ശേഷം, രാജാവിന്റെ പത്നിമാർ—മന്ത്രിമാരും പുരോഹിതന്മാരും കൂടെ—നഗരത്തിൽ പ്രവേശിച്ചു; കണ്ണുകൾ കണ്ണീരാൽ നിറഞ്ഞവരായി, ഭൂമിയിൽ ശയിച്ച്, പത്ത് ദിവസം ദുഃഖത്തോടെ ശോകകാലം കഴിച്ചു.