Sarga 76

Verse 1

तमेवं शोकसन्तप्तं भरतं कैकयी सुतम्।उवाच वदतां श्रेष्ठो वसिष्ठ श्श्रेष्ठवागृषिः।।2.76.1।।

Bharata dukh mein jala raha tha. Kaikeyi ka beta tha woh. Rishi Vashishth ne use dekha. Vashishth bade bolne wale the. Unhone Bharata se baat ki.

Verse 2

अलं शोकेन भद्रं ते राजपुत्र महायशः।प्राप्तकालं नरपतेः कुरु संयानमुत्तमम्।।2.76.2।।

Beta, ab rote rahne ka time nahi hai. Ab kaam karo. Raja ke antim sanskar ka time aa gaya hai. Sahi tarike se sab kuch karo. Yeh tumhara dharam hai.

Verse 3

वसिष्ठस्य वच श्शृत्वा भरतो धारणां गतः।प्रेतकार्याणि सर्वाणि कारयामास धर्मवित्।।2.76.3।।

Vashishth ki baat sun ke Bharat ne haal sambhala. Woh dharam samajhta tha, isliye antim kaam sahi se karwaya.

Verse 4

उद्धृतं तैलसंरोधात्सतु भूमौ निवेशितम्।आपीतवर्णवदनं प्रसुप्तमिव भूमिपम्।।2.76.4।।संवेश्य शयने चाग्य्रे नानारत्नपरिष्कृते।ततो दशरथं पुत्रो विललाप सुदुःखितः।।2.76.5।।

Tel lagake nikaale, zameen par rakha. Raja ka chehra udas tha, bilkul soya hua lag raha tha.

Verse 5

उद्धृतं तैलसंरोधात्सतु भूमौ निवेशितम्।आपीतवर्णवदनं प्रसुप्तमिव भूमिपम्।।2.76.4।।संवेश्य शयने चाग्य्रे नानारत्नपरिष्कृते।ततो दशरथं पुत्रो विललाप सुदुःखितः।।2.76.5।।

Ek accha bed bana ke usmein litaya. Bahut saare gehne usmein sajaye the. Beta roya, bahut dukhi tha, Dasharath ko dekh ke.

Verse 6

किं ते व्यवसितं राजन् प्रोषिते मय्यनागते।विवास्य रामं धर्मज्ञं लक्ष्मणं च महाबलम्।।2.76.6।।

Raja, main jab gaya hua tha, us time tumne kya socha? Main wapas aane se pehle tumne kya faisla liya? Ram ko vanvas bheja, jo dharam jaanta hai. Aur Lakshman ko bhi, jo bahut taakatwala hai.

Verse 7

क्व यास्यसि महाराज हित्वेमं दुःखितं जनम्।हीनं पुरुषसिंहेन रामेणाक्लिष्टकर्मणा।।2.76.7।।

Maharaj, aap kahan chale gaye? Yeh log itne dukhi hain. Ram jaise sher insaan nahi hai ab inke paas. Ram ke kaam mein koi badi baat nahi thi, sab aasaan tha.

Verse 8

योगक्षेमं तु ते राजन् कोऽस्मिन्कल्पयिता पुरेत्वयि प्रयाते स्वस्तात रामे च वनमाश्रिते।।2.76.8।।

Raja, ab aap swarg chale gaye ho. Ram jungle mein chale gaye hain. Ab is shehar ka kaun khayal rakhega? Kaun logon ko surakshit rakhega?

Verse 9

विधवा पृथिवी राजन् स्त्वया हीना न राजते।हीनचन्द्रेव रजनी नगरी प्रतिभाति मा।।2.76.9।।

Raja, aapke bina dharti ro rahi hai jaise koi vidhwa ho. Yeh shehar bhi andhera lag raha hai. Jaise raat mein chaand nahi ho, waisa hi lag raha hai.

Verse 10

एवं विलपमानं तं भरतं दीनमानसम्।अब्रवीद्वचनं भूयो वसिष्ठस्तु महामुनिः।।2.76.10।।

Bharata ro ro ke bata raha tha. Uska mann toota hua tha. Rishi Vashishth ne phir se usse baat ki.

Verse 11

प्रेतकार्याणि यान्यस्य कर्तव्यानि विशां पतेः।तान्यव्यग्रं महाबाहो क्रियान्तामविचारितम्।।2.76.11।।

Vashishth ne kaha, raja ke liye jo antim kaam karna padta hai, woh sab dhyaan se karo. Bina kisi dikkat ke poora karo. Yeh tumhara dharam hai.

Verse 12

तथेति भरतो वाक्यं वसिष्ठस्याभिपूज्य तत्।ऋत्विक्पुरोहिताचार्यान् स्त्वरयामास सर्वशः।।2.76.12।।

Bharata ne kaha, "Theek hai." Unhone Vashishth ki baat maan li. Phir unhone pandit aur guru sabko jaldi karne ko kaha.

Verse 13

ये त्वग्नयो नरेन्द्रेस्य चाग्न्यगाराद्बहिष्कृताः।ऋत्विग्भिर्याजकैश्चैव ते आह्रियन्त यथाविधि।।2.76.13।।

Raja ke liye jo agni the, woh agni-ghar se bahar nikale gaye. Pandit aur unke saathi sabne sahi tarike se unhe uthaya aur sajaya.

Verse 14

शिबिकायामथा़ऽरोप्य राजानं गतचेतसम्।बाष्पकण्ठा विमनसस्तमूहुः परिचारकाः।।2.76.14।।

Phir sevak log raja ko bier pe uthaya. Raja ka dil chalta ruk gaya tha. Sabke gale mein aansu phans gaye the. Dil bhaari ho gaya tha sabka.

Verse 15

हिरण्यं च सुवर्णं च वासांसि विविधानि च।प्रकिरन्तो जना मार्गं नृपतेरग्रतो ययुः।।2.76.15।।

Log raja ke aage ja rahe the. Raste pe sone ka chhanta rahe the. Sone ke gehne aur kapde bhi rahe the.

Verse 16

चन्दनागरुनिर्यासान् सरलं पद्मकं तथा।देवदारूणि चाहृत्य क्षेपयन्ति तथापरे।।2.76.16।।गन्धानुच्चावचांश्चान्यां स्तत्र गत्वाथ भूमिपम्।तत्र संवेशयामासुश्चितामध्ये तमृत्विजः।।2.76.17।।

Doosre log chandan aur agaru lakar laaye. Khushbu wale ped bhi laaye. Sabko wahan rakh diya. Phir wahan jaake pandit log raja ko chita ke beech mein rakh diya.

Verse 17

चन्दनागरुनिर्यासान् सरलं पद्मकं तथा।देवदारूणि चाहृत्य क्षेपयन्ति तथापरे।।2.76.16।।गन्धानुच्चावचांश्चान्यां स्तत्र गत्वाथ भूमिपम्।तत्र संवेशयामासुश्चितामध्ये तमृत्विजः।।2.76.17।।

Pandit log ne havan ki aahuti di. Phir woh ved ke shlok padhne lage. Sama ved ke gaane wale bhi wahan the. Woh bhi apne gaane ga rahe the. Sab log apna kaam kar rahe the.

Verse 18

तदा हुताशनं हुत्वा जेपुस्तस्य तदृत्विजः।जगुश्च ते यथाशास्त्र तत्र सामानि सामगाः।।2.76.18।।

Raja, main jab gaya hua tha, us time tumne kya socha? Main wapas aane se pehle tumne kya faisla liya? Ram ko vanvas bheja, jo dharam jaanta hai. Aur Lakshman ko bhi, jo bahut taakatwala hai.

Verse 19

शिबिकाभिश्च यानैश्च यथार्हं तस्य योषितः।नगरा न्निर्ययुस्तत्र वृद्धैः परिवृता स्तदा।।2.76.19।।

Raja ke mahila log shehar se bahar nikle. Woh doli aur gaadiyon mein baith ke aaye. Budhe log bhi unke saath the. Sab log chup-chap apna kaam kar rahe the.

Verse 20

प्रसव्यं चापि तं चकुः ऋत्विजोऽग्निचितं नृपम्।स्त्रियश्च शोकसन्तप्ताः कौसल्याप्रमुखास्तदा।।2.76.20।।

Pandit log ne raja ko bahar nikala. Woh tel ke bartan mein rakhe the. Ab use zameen par litaya. Raja ka chehra peela pad gaya tha. Aisa lag raha tha jaise so rahe hain. Phir use acche bistar par rakha. Raja ke bete ne bahut roya.

Verse 21

क्रौञ्चीनामिव नारीणां निनादस्तत्र शुश्रुवे।आर्तानां करुणं काले क्रोशन्तीनां सहस्रशः।।2.76.21।।

Wahan auraton ki awaaz gunji. Woh sab ro rahe the. Bahut dukh tha un sab ko. Raja ke liye sab ro rahe the. Aise lag raha tha jaise chirya ro rahi ho.

Verse 22

ततो रुदन्त्यो विवशाविलप्य च पुनः पुनः।यानेभ्यस्सरयूतीरमवतेरुर्वराङ्गनाः।।2.76.22।।

Phir woh auratein royi hain. Haalat kharab thi, kya karein, bar-bar roke ke boli hain. Gaadiyon se utri hain aur Sarayu nadi ke kinare aa gayi hain.

Verse 23

कृत्वोदकं ते भरतेन सार्धं नृपाङ्गना मन्त्रिपुरोहिता श्च।पुरंप्रविश्याश्रुपरीतनेत्राः भूमौ दशाहं व्यनयन्त दुःखम्।।2.76.23।।

Bharat ke saath jal diya. Raja ki auratein, mantri aur purohit sab the. Andar aaye to aankhon mein aansu the. Das din tak zameen par let ke dukh manaya.