Sarga 59

Verse 1

इति ब्रुवन्तं तं सूतं सुमन्त्रं मन्त्रिसत्तमम् ।ब्रूहि शेषं पुनरिति राजा वचनमब्रवीत् ॥१॥

ഇങ്ങനെ സംസാരിച്ചുകൊണ്ടിരുന്ന സൂതനും മന്ത്രികളിൽ ശ്രേഷ്ഠനുമായ സുമന്ത്രനോട് രാജാവ് പറഞ്ഞു: “ശേഷമുള്ളതും വീണ്ടും പറയുക.”

Verse 2

तस्य तद्वचनं श्रुत्वा सुमन्त्रो बाष्पविक्लबः ।कथयामास भूयोऽपि रामसन्देशविस्तरम् ॥२॥

അവന്റെ ആ വാക്കുകൾ കേട്ട സുമന്ത്രൻ കണ്ണുനീരാൽ വിങ്ങി; പിന്നെയും ഒരിക്കൽ ശ്രീരാമൻ അയച്ച സന്ദേശം കൂടുതൽ വിശദമായി വിവരിച്ചു.

Verse 3

जटाः कृत्वा महाराज चीरवल्कलधारिणौ ।गङ्गामुत्तीर्य तौ वीरौ प्रयागाभिमुखौ गतौ ॥३॥

മഹാരാജാവേ, ജടാധാരികളായി ചീർ-വൽക്കലം ധരിച്ച ആ രണ്ടു വീരന്മാർ ഗംഗ കടന്ന് പ്രയാഗദിശയിലേക്കു മുഖം തിരിച്ച് മുന്നേറി.

Verse 4

अग्रतो लक्ष्मणो यातः पालयन्रघुनन्दनम् ।तांस्तथा गच्छतो दृष्ट्वा निवृत्तोऽस्म्यवशस्तदा ॥४॥

ലക്ഷ്മണൻ മുന്നിൽ നടന്നു, രഘുനന്ദനനായ ശ്രീരാമനെ കാത്തുരക്ഷിച്ചു. അവർ അങ്ങനെ പുറപ്പെടുന്നതു കണ്ടപ്പോൾ ഞാൻ അശക്തനായി അന്നേ തിരിഞ്ഞുപോയി.

Verse 5

ममत्वश्वा निवृत्तस्य न प्रावर्तन्त वर्त्मनि ।उष्णमश्रु प्रमुञ्चन्तो रामे सम्प्रस्थिते वनम् ॥५॥

ശ്രീരാമൻ വനത്തിലേക്ക് പുറപ്പെട്ട ശേഷം ഞാൻ തിരിഞ്ഞപ്പോൾ, എന്റെ കുതിരകൾ വഴിയിൽ മുന്നോട്ട് നീങ്ങില്ല; അവർ ചൂടുള്ള കണ്ണുനീർ ചൊരിഞ്ഞുകൊണ്ടിരുന്നു.

Verse 6

उभाभ्यां राजपुत्राभ्यामथ कृत्वाहमञ्जलिम् ।प्रस्थितो रथमास्थाय तद्दुःखमपि धारयन् ॥६॥

പിന്നീട് ആ രണ്ടു രാജകുമാരന്മാർക്കും കരംകൂപ്പി വന്ദനം ചെയ്ത്, ഞാൻ രഥം കയറി പുറപ്പെട്ടു—ആ ദുഃഖവും നിയന്ത്രിച്ച് സഹിച്ചുകൊണ്ട്.

Verse 7

गुहेन सार्धं तत्रैव स्थितोऽस्मि दिवसान्बहून् ।आशया यदि मां रामः पुन श्शब्दापयेदिति ॥७॥

ഗുഹയോടൊപ്പം ഞാൻ അവിടെയേ തന്നെ പല ദിവസങ്ങളും നിന്നു; ‘ഒരിക്കൽ കൂടി രാമൻ എന്നെ വിളിച്ചേക്കാം’ എന്ന പ്രത്യാശയിൽ.

Verse 8

विषये ते महाराज रामव्यसनकर्शिताः ।अपि वृक्षाः परिम्लानास्सपुष्पाङ्कुरकोरकाः ॥८॥

മഹാരാജാവേ, നിങ്ങളുടെ രാജ്യത്തുടനീളം രാമനു സംഭവിച്ച ദുരന്തത്തിന്റെ പീഡനത്താൽ—പൂവും മുളയും മുകുളവും ധരിച്ചിരുന്ന വൃക്ഷങ്ങൾ പോലും വാടിമ്ലാനമായി ഉണങ്ങി പോയിരിക്കുന്നു.

Verse 9

उपतप्तोदका नद्यः पल्वलानि सरांसि च ।परिशुष्कपलाशानि वनान्युपवनानि च ॥९॥

നദികളുടെ ജലം ചൂടേറ്റതുപോലെ ഒഴുകുന്നു; കുളങ്ങളും സരോവരങ്ങളും അതുപോലെ ബാധിതമാണ്; വനങ്ങളും ഉപവനങ്ങളും ചുരുണ്ടു ഉണങ്ങിയ ഇലകളാൽ നിറഞ്ഞിരിക്കുന്നു.

Verse 10

न च सर्पन्ति सत्त्वानि व्यासा न प्रचरन्ति च ।रामशोकाभिभूतं तन्निष्कूजमभवद्वनम् ॥१०॥

ജീവികളും നീങ്ങാതെയായി; വ്യാഘ്രാദി വ്യാളങ്ങളും സഞ്ചരിച്ചില്ല. രാമശോകം കൊണ്ട് ആകുലമായ ആ വനമൊട്ടാകെ നിഷ്കൂജമായി—നിശ്ശബ്ദമായി മാറി.

Verse 11

लीनपुष्करपत्राश्च नरेन्द्र कलुषोदकाः ।सन्तप्तपद्माः पद्मिन्यो लीनमीनविहङ्गमाः ॥११॥

നരേന്ദ്രാ! പദ്മിനികളിലെ ജലം കലുഷിതമായിരുന്നു; നീലപദ്മത്തിന്റെ ഇലകൾ ലീനമായി ചുരുങ്ങി വാടിപ്പോയി; പദ്മങ്ങൾ സന്തപ്തമായി കരിഞ്ഞു; മീനുകളും ജലപക്ഷികളും ഒളിഞ്ഞുകിടന്നു.

Verse 12

जलजानि च पुष्पाणि माल्यानि स्थलजानि च ।नाद्य भान्त्यल्पगन्धीनि फलानि च यथापुरम् ॥१२॥

ജലജന്യ പുഷ്പങ്ങളും, സ്ഥലയജന്യ പുഷ്പമാലകളും—അതുപോലെ ഫലങ്ങളും—ഇന്ന് മുമ്പുപോലെ തിളങ്ങുന്നില്ല; സുഗന്ധം ക്ഷീണിച്ചു, ശോഭയും മങ്ങി.

Verse 13

अत्रोद्यानानि शून्यानि प्रलीनविहगनि च ।न चाभिरामा नारामान्पश्यामि मनुजर्षभ ॥१३॥

ഇവിടെയുള്ള ഉദ്യാനങ്ങൾ ശൂന്യമാണ്; പക്ഷികളും മറഞ്ഞുപോയിരിക്കുന്നു. മനുജർഷഭാ! മുമ്പുപോലെ മനോഹരമായ ആ ആരാമങ്ങൾ ഇനി ഞാൻ കാണുന്നില്ല.

Verse 14

प्रविशन्तमयोध्यां मां न कश्चिदभिनन्दति ।नरा राममपश्यन्तो निश्श्वसन्ति मुहुर्मुहुः ॥१४॥

ഞാൻ അയോധ്യയിൽ പ്രവേശിച്ചപ്പോൾ ആരും എന്നെ അഭിവാദ്യം ചെയ്തില്ല. രാമനെ കാണാതെ ജനങ്ങൾ വീണ്ടും വീണ്ടും നിശ്ശ്വാസം വിടുന്നു.

Verse 15

देव राजरथं दृष्ट्वा विना राममिहागतम् ।दुःखादश्रुमुखस्सर्वो राजमार्गगतो जनः ॥१५॥

പ്രഭോ! രാജരഥം ഇവിടെ ശ്രീരാമനില്ലാതെ വന്നത് കണ്ടപ്പോൾ, രാജപഥത്തിൽ കൂടിയിരുന്ന സർവ്വജനവും ദുഃഖത്തിൽ വിങ്ങി; അവരുടെ മുഖങ്ങൾ കണ്ണുനീരാൽ നനഞ്ഞു.

Verse 16

हर्म्यैर्विमानैः प्रासादैरवेक्ष्यरथमागतम् ।हाहाकारकृतानार्यो रामादर्शनकर्शिताः ॥१६॥

മാളികകളിലും ഉയർന്ന നിലമാളികകളിലും രാജപ്രാസാദങ്ങളിലും നിന്നു സ്ത്രീകൾ രഥം വരുന്നതു കണ്ടു; ശ്രീരാമദർശനം ലഭിക്കാതെയുണ്ടായ വ്യഥയിൽ അവർ ‘ഹാ! ഹാ!’ എന്നു വിലപിച്ചു.

Verse 17

आयतैर्विमलैर्नेत्रैरश्रुवेगपरिप्लुतैः ।अन्योन्यमभिवीक्षन्तेऽव्यक्तमार्ततराः स्त्रियः ॥१७॥

വലിയതും നിർമ്മലവുമായ കണ്ണുകൾ കണ്ണുനീരിന്റെ പ്രളയത്തിൽ നിറഞ്ഞൊഴുകുമ്പോൾ, കൂടുതൽ വ്യഥിതയായ സ്ത്രീകൾ വാക്കില്ലാതെ പരസ്പരം നോക്കി നിന്നു.

Verse 18

नामित्राणां न मित्राणामुदासीनजनस्य च ।अहमार्ततया किञ्चिद्विशेषमुपलक्षये ॥१८॥

ആ വ്യഥയിൽ ശത്രുക്കളിലും സുഹൃത്തുകളിലും ഉദാസീനരിലും പോലും ഞാൻ യാതൊരു പ്രത്യേക വ്യത്യാസവും കണ്ടില്ല; എല്ലാവരുടെയും ദുഃഖം ഒരുപോലെ തന്നെയായിരുന്നു.

Verses 19-20

अप्रहृष्टमनुष्या च दीननागतुरङ्गमा ।आर्तस्वरपरिम्लाना विनिश्श्वसितनिस्स्वना ॥१९॥निरानन्दा महाराज रामप्रव्राजनातुरा ।कौसल्या पुत्रहीनेव अयोध्या प्रतिभाति मा ॥२०॥

മഹാരാജാ, ഈ നഗരം പ്രസന്നതയില്ലാത്ത ജനങ്ങൾ നിറഞ്ഞതാണ്; ആഴത്തിലുള്ള നിശ്വാസങ്ങളും, വേദനയുടെ ശബ്ദങ്ങളും, വിളറിയ മുഖങ്ങളും നിറഞ്ഞിരിക്കുന്നു. ആനകളും കുതിരകളും ജീവനില്ലാത്തതുപോലെ കാണപ്പെടുന്നു. രാമന്റെ വനവാസത്താൽ അയോധ്യ എനിക്ക് പുത്രനെ നഷ്ടപ്പെട്ട കൗസല്യാദേവിയെപ്പോലെ തോന്നുന്നു.

Verse 21

सूतस्य वचनं श्रुत्वा वाचा परमदीनया ।बाष्पोपहतया राजा तं सूतमिदमब्रवीत् ॥२१॥

സാരഥിയുടെ വാക്കുകൾ കേട്ടപ്പോൾ, അത്യന്തം ദീനമായ വാക്കുകളാൽ, കണ്ണീരാൽ മുട്ടിയ ശബ്ദത്തോടെ രാജാവ് ആ സാരഥിയായ സുമന്ത്രനോട് ഇങ്ങനെ പറഞ്ഞു.

Verse 22

कैकेय्या विनियुक्तेन पापाभिजनभावया ।मया न मन्त्रकुशलैर्वृद्धैस्सह समर्थितम् ॥२२॥

പാപാഭിപ്രായവും പാപസംഗതിയും ഉള്ള കൈകേയിയുടെ പ്രേരണയിൽ, രാജ്യനീതിയിൽ നിപുണരായ വൃദ്ധ മന്ത്രിമാരോടൊപ്പം ഞാൻ ആലോചിച്ച് ഉറപ്പു നേടുകയില്ലായിരുന്നു.

Verse 23

न सुहृद्भिर्नचामात्यैर्मन्त्रयित्वा न नैगमैः ।मयायमर्थस्सम्मोहात् स्त्रीहेतो स्सहसा कृतः ॥२३॥

സുഹൃത്തുകളോടോ അമാത്യന്മാരോടോ വിവേകമുള്ള നഗരജനങ്ങളോടോ ആലോചിക്കാതെ, മോഹത്തിൽ—ഒരു സ്ത്രീയുടെ കാരണത്താൽ—ഞാൻ ഈ പ്രവൃത്തി അതിവേഗം ചെയ്തു പോയി.

Verse 24

भवितव्यतया नूनमिदं वा व्यसनं महत् ।कुलस्यास्य विनाशाय प्राप्तं सूत यदृच्छया ॥२४॥

ഹേ സൂതാ, നിശ്ചയം ഈ മഹാവ്യസനം വിധിയുടെ ബലത്താൽ തന്നെയാണ് വന്നത്; ഈ വംശത്തിന്റെ നാശത്തിനായി യാദൃശ്ചികമായി എത്തിയതുപോലെ.

Verse 25

सूत यद्यस्ति ते किञ्चिन्मया तु सुकृतं कृतम् ।त्वं प्रापयाऽऽशु मां रामं प्राणास्सन्त्वरयन्तिमाम् ॥२५॥

ഹേ സൂതാ, ഞാൻ നിനക്കായി അല്പമെങ്കിലും സുകൃതം ചെയ്തിട്ടുണ്ടെങ്കിൽ, ഉടൻ എന്നെ രാമന്റെ അടുക്കൽ എത്തിക്കൂ; എന്റെ പ്രാണൻ തന്നെ എന്നെ മരണത്തിലേക്ക് ത്വരിതപ്പെടുത്തുന്നു.

Verse 26

यद्यद्यापि ममैवाज्ञा निवर्तयतु राघवम् ।न शक्ष्यामि विना रामं मुहूर्तमपि जीवितुम् ॥२६॥

ഇനിയും എന്റെ ആജ്ഞയാൽ രാഘവൻ മടങ്ങിവരാനാകുമെങ്കിൽ, അങ്ങനെ തന്നെയാകട്ടെ; രാമനില്ലാതെ ഞാൻ ഒരു മുഹൂർത്തം പോലും ജീവിക്കാനാവില്ല.

Verse 27

अथवाऽपि महाबाहुर्गतो दूरं भविष्यति ।मामेव रथमारोप्य शीघ्रं रामाय दर्शय ॥२७॥

അല്ലെങ്കിൽ മഹാബാഹു ഇതിനകം ദൂരെയായി പോയിട്ടുണ്ടെങ്കിൽ, എന്നെ തന്നെ രഥത്തിൽ കയറ്റി, വേഗത്തിൽ രാമദർശനത്തിലേക്ക് കൊണ്ടുപോവുക.

Verse 28

वृत्तदंष्ट्रो महेष्वासः क्वासौ लक्ष्मणपूर्वजः ।यदि जीवामि साध्वेनं पश्येयं सीतया सह ॥२८॥

സുന്ദരദന്തനായ മഹേഷ്വാസൻ, ലക്ഷ്മണന്റെ ജ്യേഷ്ഠ സഹോദരൻ അവൻ എവിടെയാണ്? ഞാൻ ജീവിച്ചിരിക്കുമെങ്കിൽ, സീതയോടൊപ്പം അവനെ ശുഭമായി കണ്ടാൽ മതി.

Verse 29

लोहिताक्षं महाबाहुमामुक्तमणिकुण्डलम् ।रामं यदि न पश्येयं गमिष्यामि यमक्षयम् ॥२९॥

ചുവന്ന കണ്ണുകളുള്ള, മഹാബാഹുവായ, രത്നജഡിത കുണ്ഡലങ്ങളാൽ ശോഭിക്കുന്ന ശ്രീരാമനെ ഞാൻ കാണാതിരുന്നാൽ, ഞാൻ യമലോകം—മരണത്തിന്റെ ധാമം—പ്രാപിക്കും.

Verse 30

अतो नु किं दुःखतरं सोऽहमिक्ष्वाकुनन्दनम् ।इमामवस्थामापन्नो नेह पश्यामि राघवम् ॥३०॥

ഇതിലധികം ദുഃഖകരമായത് എന്തുണ്ട്? ഞാൻ ഇങ്ങനെ അവസ്ഥയിൽ വീണിട്ടും ഇക്ഷ്വാകുവംശത്തിന്റെ ആനന്ദമായ രാഘവനെ ഇവിടെ കാണുന്നില്ല.

Verse 31

हा राम रामानुज हा हा वैदेहि तपस्विनि ।न मां जानीत दुःखेन म्रियमाणतमनाथवत् ॥३१॥

ഹാ രാമാ! ഹാ രാമാനുജാ! ഹാ വൈദേഹീ, തപസ്വിനീ! ദുഃഖത്താൽ ഞാൻ അനാഥനെപ്പോലെ മരിച്ചുകൊണ്ടിരിക്കുന്നതു നിങ്ങൾ അറിയുന്നില്ല.

Verse 32

स तेन राजा दुःखेन भृशमर्पितचेतनः ।अवगाढस्सुदुष्पारं शोकसागरमब्रवीत् ॥३२॥

അങ്ങനെ ആ രാജാവ്, ആ ദുഃഖത്തിൽ മനസ്സ് പൂർണ്ണമായി മൂടപ്പെട്ടവനായി, കടക്കാൻ ദുഷ്കരമായ ശോകസാഗരത്തിൽ മുങ്ങി സംസാരിച്ചു തുടങ്ങി.

Verses 33-36

रामशोकमहाभोगस्सीताविरहपारगः ।श्वसितोर्मि महावर्तो बाष्पफेनजालाविलः ॥३३॥बाहुविक्षेपमीनौघो विक्रन्दित महास्वनः ।प्रकीर्णकेशशैवालः कैकेयीबडबामुखः ॥३४॥ममाश्रुवेगप्रभवः कुब्जावाक्यमहाग्रहः ।वरवेलो नृशंसाया रामप्रव्राजनायतः ॥३५॥यस्मिन्बत निमग्नोऽहं कौसल्ये राघवं विना ।दुस्तरो जीवता देवि मयाऽयं शोकसागरः ॥३६॥

ഹേ രാജ്ഞി കൗസല്യേ! ഞാൻ ഈ ദുഃഖസാഗരത്തിൽ മുഴുവനും മുങ്ങിപ്പോയിരിക്കുന്നു. രാമന്റെ വിയോഗത്തിലുള്ള ദുർഭാഗ്യമാണ് ഇതിന്റെ വീതി. സീതയുടെ വിയോഗമാണ് മറുകര. നെടുവിടർച്ചകളാണ് ഇതിലെ കല്ലും വിഴുപ്പും. കണ്ണുനീരാണ് ഇതിലെ പതയും കലങ്ങിയ വെള്ളവും. കൈകളുടെ ആട്ടമാണ് ഇതിലെ മത്സ്യങ്ങൾ. നിലവിളികളാണ് ഇതിലെ ഘോഷം. എന്റെ അഴിഞ്ഞുലഞ്ഞ മുടിയാണ് ഇതിലെ പായലുകൾ. കൈകേയി ബഡബാമുഖമാകുന്നു. എന്റെ ധാരാളമായ കണ്ണുനീരാണ് ഇതിന്റെ ഉത്ഭവം. കുബ്ജയുടെ വാക്കുകൾ ഭീമമായ മുതലകളാണ്. കൈകേയിക്കു നൽകിയ ക്രൂരമായ വരങ്ങൾ ഇതിന്റെ കരകളാകുന്നു. രാമനില്ലാതെ ഞാൻ ഈ ദുഃഖസാഗരം ജീവനോടെ കടക്കാൻ കഴിയില്ല. അയ്യോ, എന്ത് ദുരന്തം!

Verse 37

अशोभनं योऽहमिहाद्य राघवं दिदृक्षमाणो न लभे सलक्ष्मणम् ।इतीव राजा विलपन्महायशाः पपात तूर्णं शयने समूर्छितः ॥३७॥

എത്ര അശുഭം! ഇന്ന് ഇവിടെ രാഘവനെ കാണാൻ ആഗ്രഹിച്ചിട്ടും, ലക്ഷ്മണനോടുകൂടെ അവനെ കാണാൻ എനിക്കാകുന്നില്ല! എന്നു വിലപിച്ച മഹായശസ്സുള്ള രാജാവ് ഉടൻ തന്നെ ശയ്യയിൽ ബോധംകെട്ട് വീണു.

Verse 38

इति विलपति पार्थिवे प्रणष्टे करुणतरं द्विगुणं च रामहेतोः ।वचनमनुनिशम्य तस्य देवी भयमगमत्पुनरेव राममाता ॥३८॥

രാജാവ് വിലപിച്ചുകൊണ്ടിരിക്കെ ബോധംകെട്ടപ്പോൾ, രാമനിമിത്തം അവന്റെ ദുഃഖം കൂടുതൽ കരുണാജനകമായി ഇരട്ടിയായി. അവന്റെ വാക്കുകൾ കേട്ട രാമമാതാവായ രാജ്ഞി വീണ്ടും ഭയാക്രാന്തയായി.