Sarga 59

Verse 1

इति ब्रुवन्तं तं सूतं सुमन्त्रं मन्त्रिसत्तमम्।ब्रूहि शेषं पुनरिति राजा वचनमब्रवीत्।।2.59.1।।

ఇలా పలుకుతున్న ఆ సూతుడు, మంత్రులలో శ్రేష్ఠుడైన సుమంత్రునితో రాజు ఇలా అన్నాడు: “మిగిలినదీ మళ్లీ చెప్పు.”

Verse 2

तस्य तद्वचनं श्रुत्वा सुमन्त्रो बाष्पविक्लबः।कथयामास भूयोऽपि रामसन्देशविस्तरम्।।2.59.2।।

ఆ మాటలు విని సుమంత్రుడు కన్నీళ్లతో విహ్వలుడయ్యాడు. తరువాత అతడు రాముడు పంపిన సందేశాన్ని మరల విస్తారంగా వివరించాడు।

Verse 3

जटाः कृत्वा महाराज चीरवल्कलधारिणौ।गङ्गामुत्तीर्य तौ वीरौ प्रयागाभिमुखौ गतौ।।2.59.3।।

మహారాజా! జటలు ధరించి, చీర-వల్కలాలు కట్టుకున్న ఆ ఇద్దరు వీరులు గంగను దాటి ప్రయాగాభిముఖంగా సాగిపోయారు।

Verse 4

अग्रतो लक्ष्मणो यातः पालयन्रघुनन्दनम्।तांस्तथा गच्छतो दृष्ट्वा निवृत्तोऽस्म्यवशस्तदा।।2.59.4।।

లక్ష్మణుడు ముందుగా నడిచాడు, రఘునందనుడైన శ్రీరాముని కాపాడుతూ. వారు అలా వెళ్లిపోతుండగా చూసి, నేను అప్పుడు అసహాయుడనై తిరిగి మళ్లాను.

Verse 5

ममत्वश्वा निवृत्तस्य न प्रावर्तन्त वर्त्मनि।उष्णमश्रु प्रमुञ्चन्तो रामे सम्प्रस्थिते वनम्।।2.59.5।।

శ్రీరాముడు వనానికి బయలుదేరిన తరువాత, నేను తిరిగి వస్తుండగా నా గుర్రాలు మార్గంలో ముందుకు కదలలేదు; అవి వేడెక్కిన కన్నీళ్లు కార్చాయి.

Verse 6

उभाभ्यां राजपुत्राभ्यामथ कृत्वाहमञ्जलिम्।प्रस्थितो रथमास्थाय तद्दुःखमपि धारयन्।।2.59.6।।

ఆపై ఆ ఇద్దరు రాజకుమారులకు అంజలి బద్ధంగా నమస్కరించి, నేను రథం ఎక్కి బయలుదేరాను—ఆ దుఃఖాన్ని కూడా అదుపులో ఉంచుకుంటూ.

Verse 7

गुहेन सार्धं तत्रैव स्थितोऽस्मि दिवसान्बहून्।आशया यदि मां रामः पुन श्शब्दापयेदिति।।2.59.7।।

గుహతో కలిసి నేను అక్కడే అనేక దినాలు నిలిచాను, ‘శ్రీరాముడు మళ్లీ నన్ను పిలుస్తాడేమో’ అనే ఆశతో.

Verse 8

विषये ते महाराज रामव्यसनकर्शिताः।अपि वृक्षाः परिम्लानास्सपुष्पाङ्कुरकोरकाः।।2.59.8।।

మహారాజా, మీ రాజ్యంలో రామునకు కలిగిన విపత్తు వల్ల కలిగిన శోకంతో బాధపడుతూ, పుష్పాలు, మొగ్గలు, అంకురాలు ఉన్నప్పటికీ చెట్లు కూడా వాడిపోయాయి।

Verse 9

उपतप्तोदका नद्यः पल्वलानि सरांसि च।परिशुष्कपलाशानि वनान्युपवनानि च।।2.59.9।।

నదుల నీరు వేడిగా ప్రవహిస్తోంది; చెరువులు, సరస్సులు కూడా అలాగే ఉన్నాయి; అడవులు, ఉద్యానవనాలలోని ఆకులు ముడుచుకొని ఎండిపోయాయి।

Verse 10

न च सर्पन्ति सत्त्वानि व्यासा न प्रचरन्ति च।रामशोकाभिभूतं तन्निष्कूजमभवद्वनम्।।2.59.10।।

జీవులు కదలవు, క్రూరమృగాలు కూడా సంచరించవు. శ్రీరామశోకంతో ఆవృతమై ఉన్నదానివలె ఆ వనం నిశ్శబ్దమై, కూయుటలేని స్థితికి చేరింది॥

Verse 11

लीनपुष्करपत्राश्च नरेन्द्र कलुषोदकाः।सन्तप्तपद्माः पद्मिन्यो लीनमीनविहङ्गमाः।।2.59.11।।

ఓ నరేంద్రా! పద్మసరోవరాల నీరు మలినమైంది; నీలపద్మపత్రాలు మునిగి వాడిపోయాయి; పద్మాలు వేడితో కాలినట్లై వాడిపోయాయి; చేపలు, జలపక్షులు కూడా దాగిపోయాయి॥

Verse 12

जलजानि च पुष्पाणि माल्यानि स्थलजानि च।नाद्य भान्त्यल्पगन्धीनि फलानि च यथापुरम्।।2.59.12।।

జలజ పుష్పాలు, భూజ పుష్పమాలలు—ఫలాలు కూడా—ఈ రోజు పూర్వంలా ప్రకాశించవు; వాటి సువాసన మందగించి, కాంతి తగ్గింది॥

Verse 13

अत्रोद्यानानि शून्यानि प्रलीनविहगनि च।न चाभिरामा नारामान्पश्यामि मनुजर्षभ।।2.59.13।।

ఇక్కడి ఉద్యానాలు శూన్యమయ్యాయి; పక్షులు కూడా దాగి కనుమరుగయ్యాయి. ఓ మనుజర్షభా! పూర్వంలా రమణీయమైన ఆరామాలను నేను ఇక చూడలేకున్నాను॥

Verse 14

प्रविशन्तमयोध्यां मां न कश्चिदभिनन्दति।नरा राममपश्यन्तो निश्श्वसन्ति मुहुर्मुहुः।।2.59.14।।

నేను అయోధ్యలో ప్రవేశించినప్పుడు ఎవ్వరూ నన్ను అభినందించలేదు. శ్రీరాముని చూడక ప్రజలు మళ్లీ మళ్లీ దీర్ఘ నిశ్వాసాలు విడిచారు॥

Verse 15

देव राजरथं दृष्ट्वा विना राममिहागतम्।दुःखादश्रुमुखस्सर्वो राजमार्गगतो जनः।।2.59.15।।

హే దేవా! రాముడు లేకుండా రాజరథం ఇక్కడికి వచ్చినదాన్ని చూసి, రాజమార్గంపై కూడిన ప్రజలందరూ దుఃఖంతో కన్నీళ్ల ముఖులయ్యారు।

Verse 16

हर्म्यैर्विमानैः प्रासादैरवेक्ष्यरथमागतम्।हाहाकारकृतानार्यो रामादर्शनकर्शिताः।।2.59.16।।

మేడలు, ఎత్తైన భవనాలు, ప్రాసాదాల నుండి స్త్రీలు రథం రావడం చూశారు. రామదర్శనం లేక బాధపడుతూ వారు ‘హాయ్! హాయ్!’ అని విలపించారు।

Verse 17

आयतैर्विमलैर्नेत्रैरश्रुवेगपरिप्लुतैः।अन्योन्यमभिवीक्षन्तेऽव्यक्तमार्ततराः स्त्रियः।।2.59.17।।

పెద్ద, స్వచ్ఛమైన కన్నులు కన్నీటి ప్రవాహంతో నిండిపోయి, మరింత ఆర్తులైన స్త్రీలు మాటలేక ఒకరినొకరు చూశారు।

Verse 18

नामित्राणां न मित्राणामुदासीनजनस्य च।अहमार्ततया किञ्चिद्विशेषमुपलक्षये।।2.59.18।।

ఆ ఆర్తిలో నాకు ఏ మాత్రం తేడా కనిపించలేదు—శత్రువులలోనూ, మిత్రులలోనూ, ఉదాసీనులలోనూ; అందరిదీ ఒకే విధమైన దుఃఖంగా అనిపించింది।

Verse 19

अप्रहृष्टमनुष्या च दीननागतुरङ्गमा।आर्तस्वरपरिम्लाना विनिश्श्वसितनिस्स्वना।।2.59.19।।निरानन्दा महाराज रामप्रव्राजनातुरा।कौसल्या पुत्रहीनेव अयोध्या प्रतिभाति मा।।2.59.20।।

అప్పుడు అయోధ్య ప్రజలు హర్షరహితులై ఉన్నారు; ఏనుగులు, గుర్రాలు కూడా దైన్యంగా నిస్సత్తువగా కనిపించాయి. ఆ నగరం ఆర్తనాదాలతో క్షీణించి, గాఢమైన నిరాశా నిశ్వాసాల ధ్వనితో మార్మోగుతున్నట్లు అనిపించింది.

Verse 20

अप्रहृष्टमनुष्या च दीननागतुरङ्गमा।आर्तस्वरपरिम्लाना विनिश्श्वसितनिस्स्वना।।2.59.19।।निरानन्दा महाराज रामप्रव्राजनातुरा।कौसल्या पुत्रहीनेव अयोध्या प्रतिभाति मा।।2.59.20।।

మహారాజా! రాముని ప్రవాసంతో వ్యథితమై ఆనందరహితమైన అయోధ్య నాకు, పుత్రవియోగంతో ఉన్న కౌసల్యలాగానే కనిపిస్తోంది.

Verse 21

सूतस्य वचनं श्रुत्वा वाचा परमदीनया।बाष्पोपहतया राजा तं सूतमिदमब्रवीत्।।2.59.21।।

సారథి మాటలు విని రాజు అత్యంత దైన్యమైన వాణితో, కన్నీళ్లతో గొంతు ఆవరించగా, ఆ సూతుడు సుమంత్రునితో ఈ మాటలు పలికాడు.

Verse 22

कैकेय्या विनियुक्तेन पापाभिजनभावया।मया न मन्त्रकुशलैर्वृद्धैस्सह समर्थितम्।।2.59.22।।

పాపభావంతో, దుష్టసంగంతో ఉన్న కైకేయి ప్రేరణకు లోనై, నేను రాజనీతి నిపుణులైన వృద్ధ మంత్రులతో సంప్రదించి దానిని స్థిరపరచుకోలేదు.

Verse 23

न सुहृद्भिर्नचामात्यैर्मन्त्रयित्वा न नैगमैः।मयायमर्थस्सम्मोहात् स्त्रीहेतो स्सहसा कृतः।।2.59.23।।

సుహృదులతోనూ, అమాత్యులతోనూ, వివేకవంతులైన నగరవాసులతోనూ సంప్రదించకుండా—మోహవశంగా, స్త్రీ కారణంగా, నేను ఈ కార్యాన్ని తొందరపాటుగా చేసేశాను.

Verse 24

भवितव्यतया नूनमिदं वा व्यसनं महत्।कुलस्यास्य विनाशाय प्राप्तं सूत यदृच्छया।।2.59.24।।

హే సూతా! నిశ్చయంగా ఈ మహా విపత్తు విధి బలంతోనే వచ్చింది; ఈ వంశ వినాశానికే యథేచ్ఛగా వచ్చినట్లుగా కనిపిస్తోంది॥2.59.24॥

Verse 25

सूत यद्यस्ति ते किञ्चिन्मया तु सुकृतं कृतम्।त्वं प्रापयाऽऽशु मां रामं प्राणास्सन्त्वरयन्तिमाम्।।2.59.25।।

హే సూతా! నేను నీకు ఎప్పుడైనా స్వల్పమైనా ఉపకారం చేసి ఉంటే, వెంటనే నన్ను రాముని వద్దకు చేర్చు; నా ప్రాణాలు నన్ను త్వరగా అంత్యానికి తోస్తున్నాయి॥2.59.25॥

Verse 26

यद्यद्यापि ममैवाज्ञा निवर्तयतु राघवम्।न शक्ष्यामि विना रामं मुहूर्तमपि जीवितुम्।।2.59.26।।

ఇప్పటికీ నా ఆజ్ఞ రాఘవుని తిరిగి రప్పించగలిగితే అలా జరగనీ; ఎందుకంటే రాముడు లేక నేను క్షణమాత్రమూ జీవించలేను॥2.59.26॥

Verse 27

अथवाऽपि महाबाहुर्गतो दूरं भविष्यति।मामेव रथमारोप्य शीघ्रं रामाय दर्शय।।2.58.27।।

లేదా ఆ మహాబాహుడు దూరంగా వెళ్లిపోయి ఉంటే, నన్నే రథంపై ఎక్కించి త్వరగా రాముని దర్శనం కలిగించు॥2.59.27॥

Verse 28

वृत्तदंष्ट्रो महेष्वासः क्वासौ लक्ष्मणपूर्वजः।यदि जीवामि साध्वेनं पश्येयं सीतया सह।।2.59.28।।

సుందర దంతములు గల ఆ మహాధనుర్ధరుడు—లక్ష్మణుని అన్న—ఎక్కడ ఉన్నాడు? నేను బ్రతికుంటే, సీతతో కలిసి ఆయనను క్షేమంగా చూడగలనేమో॥2.59.28॥

Verse 29

लोहिताक्षं महाबाहुमामुक्तमणिकुण्डलम्।रामं यदि न पश्येयं गमिष्यामि यमक्षयम्।।2.59.29।।

ఎర్రని నేత్రాలుగల, మహాబాహువు, మణిరత్నకుండలాలు ధరించిన శ్రీరాముని నేను చూడకపోతే, నేను యమలోకం—మరణధామం—కు వెళ్లిపోతాను।

Verse 30

अतो नु किं दुःखतरं सोऽहमिक्ष्वाकुनन्दनम्।इमामवस्थामापन्नो नेह पश्यामि राघवम्।।2.59.30।।

ఇదికంటే ఎక్కువ దుఃఖం ఏముంటుంది? నేను ఇలాంటి స్థితికి చేరి కూడా ఇక్ష్వాకువంశానందుడు రాఘవుని ఇక్కడ చూడలేకపోతున్నాను।

Verse 31

हा राम रामानुज हा हा वैदेहि तपस्विनि।न मां जानीत दुःखेन म्रियमाणतमनाथवत्।।2.59.31।।

హాయ్ రామా! హాయ్ రామానుజా! హాయ్ వైదేహీ, తపస్వినీ! మీరు తెలియరు—దుఃఖంతో నేను అనాథుడిలా మరణించుచున్నాను।

Verse 32

स तेन राजा दुःखेन भृशमर्पितचेतनः।अवगाढस्सुदुष्पारं शोकसागरमब्रवीत्।।2.59.32।।

ఆ దుఃఖంతో రాజు మనస్సు పూర్తిగా కుంగిపోయింది; దాటలేని శోకసాగరంలో మునిగి, ఆయన ఇలా పలికాడు।

Verse 33

रामशोकमहाभोगस्सीताविरहपारगः।श्वसितोर्मि महावर्तो बाष्पफेनजालाविलः।।2.59.33।।बाहुविक्षेपमीनौघो विक्रन्दित महास्वनः।प्रकीर्णकेशशैवालः कैकेयीबडबामुखः।।2.59.34।।ममाश्रुवेगप्रभवः कुब्जावाक्यमहाग्रहः।वरवेलो नृशंसाया रामप्रव्राजनायतः।।2.59.35।।यस्मिन्बत निमग्नोऽहं कौसल्ये राघवं विना।दुस्तरो जीवता देवि मयाऽयं शोकसागरः।।2.59.36।।

ఈ శోకసాగరం రామవేదన అనే మహావిస్తారంతో నిండింది; సీతావిరహమే దాని దూర తీరము. దీని తరంగాలు, భ్రమరాలు నా నిట్టూర్పులు; దీని జలము కన్నీటి నురగతో కలతపడి మసకబారింది.

Verse 34

रामशोकमहाभोगस्सीताविरहपारगः।श्वसितोर्मि महावर्तो बाष्पफेनजालाविलः।।2.59.33।।बाहुविक्षेपमीनौघो विक्रन्दित महास्वनः।प्रकीर्णकेशशैवालः कैकेयीबडबामुखः।।2.59.34।।ममाश्रुवेगप्रभवः कुब्जावाक्यमहाग्रहः।वरवेलो नृशंसाया रामप्रव्राजनायतः।।2.59.35।।यस्मिन्बत निमग्नोऽहं कौसल्ये राघवं विना।दुस्तरो जीवता देवि मयाऽयं शोकसागरः।।2.59.36।।

నా భుజాల త్రోసివేతలే చేపల గుంపులవలె, నా కరుణ విలాపమే దాని మహాగర్జన. చెదరిన నా కేశములు దాని శైవలములు, కైకేయి ఆ శోకసాగరపు బడబా-ముఖాగ్ని వంటిది।

Verse 35

रामशोकमहाभोगस्सीताविरहपारगः।श्वसितोर्मि महावर्तो बाष्पफेनजालाविलः।।2.59.33।।बाहुविक्षेपमीनौघो विक्रन्दित महास्वनः।प्रकीर्णकेशशैवालः कैकेयीबडबामुखः।।2.59.34।।ममाश्रुवेगप्रभवः कुब्जावाक्यमहाग्रहः।वरवेलो नृशंसाया रामप्रव्राजनायतः।।2.59.35।।यस्मिन्बत निमग्नोऽहं कौसल्ये राघवं विना।दुस्तरो जीवता देवि मयाऽयं शोकसागरः।।2.59.36।।

నా కన్నీటి ప్రవాహ వేగమే దాని జన్మస్థానం; కుబ్జ మాటలు దానిలోని మహాగ్రాహములు. క్రూర రాణి వరములు దాని తీరం, రాముని ప్రవాసమే దాని విస్తారము।

Verse 36

रामशोकमहाभोगस्सीताविरहपारगः।श्वसितोर्मि महावर्तो बाष्पफेनजालाविलः।।2.59.33।।बाहुविक्षेपमीनौघो विक्रन्दित महास्वनः।प्रकीर्णकेशशैवालः कैकेयीबडबामुखः।।2.59.34।।ममाश्रुवेगप्रभवः कुब्जावाक्यमहाग्रहः।वरवेलो नृशंसाया रामप्रव्राजनायतः।।2.59.35।।यस्मिन्बत निमग्नोऽहं कौसल्ये राघवं विना।दुस्तरो जीवता देवि मयाऽयं शोकसागरः।।2.59.36।।

అయ్యో కౌసల్యా! నేను ఈ శోకసాగరంలో మునిగిపోయాను; రాఘవుడు లేక, హే దేవీ, దీనిని జీవించి దాటడం నాకు దుర్లభం।

Verse 37

अशोभनं योऽहमिहाद्य राघवं दिदृक्षमाणो न लभे सलक्ष्मणम्।इतीव राजा विलपन्महायशाः पपात तूर्णं शयने समूर्छितः।।2.59.37।।

‘ఎంత అమంగళం! నేను ఇక్కడ రాఘవుణ్ని లక్ష్మణునితో చూడాలని తపిస్తున్నాను, కాని చూడలేకపోతున్నాను.’ అని విలపించిన మహాయశస్వి రాజు వెంటనే శయ్యపై మూర్ఛతో కూలిపోయాడు।

Verse 38

इति विलपति पार्थिवे प्रणष्टे करुणतरं द्विगुणं च रामहेतोः।वचनमनुनिशम्य तस्य देवी भयमगमत्पुनरेव राममाता।।2.59.38।।

ఇలా విలపిస్తూ రాజు మూర్ఛించాడు; రాముని కారణంగా అతని శోకం మరింత కరుణమయమై రెండింతలైంది। అతని మాటలు విని రామమాత అయిన దేవి రాణి మళ్లీ భయానికి లోనైంది।