Sarga 59

Verse 1

इति ब्रुवन्तं तं सूतं सुमन्त्रं मन्त्रिसत्तमम्।ब्रूहि शेषं पुनरिति राजा वचनमब्रवीत्।।2.59.1।।

Sumantra baat kar raha tha, woh bhi mantri tha aur rath chalata tha. Raja ne kaha, baki baat bhi bata do.

Verse 2

तस्य तद्वचनं श्रुत्वा सुमन्त्रो बाष्पविक्लबः।कथयामास भूयोऽपि रामसन्देशविस्तरम्।।2.59.2।।

Sumantra ne Rama ka sandesh suna. Woh itna roya ki awaaz phat gayi. Phir usne Rama ke baare mein aur bhi zyada bataya. Poora detail mein sab kuch samjhaya.

Verse 3

जटाः कृत्वा महाराज चीरवल्कलधारिणौ।गङ्गामुत्तीर्य तौ वीरौ प्रयागाभिमुखौ गतौ।।2.59.3।।

Maharaj, dono veer bhaiyon ne baal jata kar liye the. Patthar ki chhaal pehen ke dono Ganga paar kar gaye. Phir dono Prayag ki taraf nikal pade.

Verse 4

अग्रतो लक्ष्मणो यातः पालयन्रघुनन्दनम्।तांस्तथा गच्छतो दृष्ट्वा निवृत्तोऽस्म्यवशस्तदा।।2.59.4।।

Lakshman aage aage chal raha tha. Woh Ram ko bacha raha tha. Main unhe jaate huye dekh kar ruk gaya. Tab main kucch nahi kar saka.

Verse 5

ममत्वश्वा निवृत्तस्य न प्रावर्तन्त वर्त्मनि।उष्णमश्रु प्रमुञ्चन्तो रामे सम्प्रस्थिते वनम्।।2.59.5।।

Main wahi ruk gaya. Aage nahi badh paaya. Aansu gir rahe the garam garam. Ram jab van ke liye nikle the.

Verse 6

उभाभ्यां राजपुत्राभ्यामथ कृत्वाहमञ्जलिम्।प्रस्थितो रथमास्थाय तद्दुःखमपि धारयन्।।2.59.6।।

Dono rajkumaro ke saamne main haath joda. Phir main rath mein baith gaya. Us dukh ko bhi andar hi dabaye rakha.

Verse 7

गुहेन सार्धं तत्रैव स्थितोऽस्मि दिवसान्बहून्।आशया यदि मां रामः पुन श्शब्दापयेदिति।।2.59.7।।

Main Guha ke saath wahi ruk gaya. Bahut din tak wahi rehta raha. Umeed thi ki Ram mujhe wapas bulayega.

Verse 8

विषये ते महाराज रामव्यसनकर्शिताः।अपि वृक्षाः परिम्लानास्सपुष्पाङ्कुरकोरकाः।।2.59.8।।

Maharaj, aapke rajya mein Ram ke bade dukh ki wajah se ped bhi murjha gaye hain. Phool, kaliyan aur naye patte sab sukhe padhe hain.

Verse 9

उपतप्तोदका नद्यः पल्वलानि सरांसि च।परिशुष्कपलाशानि वनान्युपवनानि च।।2.59.9।।

Nadiyon ka paani garam ho gaya hai. Talaab aur jheelain bhi sukh gayi hain. Jungle aur baaghon ke patte sukhe aur murjha gaye hain.

Verse 10

न च सर्पन्ति सत्त्वानि व्यासा न प्रचरन्ति च।रामशोकाभिभूतं तन्निष्कूजमभवद्वनम्।।2.59.10।।

Koi jaanwar nahi hil raha. Jungli jaanwar bhi ghoomne nahi nikle. Raja, woh jungle bilkul chup ho gaya. Jaise Rama ke liye dukh ho, isi liye koi awaaz nahi thi.

Verse 11

लीनपुष्करपत्राश्च नरेन्द्र कलुषोदकाः।सन्तप्तपद्माः पद्मिन्यो लीनमीनविहङ्गमाः।।2.59.11।।

Raja, taalaab ka paani ganda ho gaya hai. Kamal ke patte doob gaye aur murjh gaye. Kamal ke phool sukh ke sookh gaye. Machhli aur paani ke pakshi sab chhup gaye.

Verse 12

जलजानि च पुष्पाणि माल्यानि स्थलजानि च।नाद्य भान्त्यल्पगन्धीनि फलानि च यथापुरम्।।2.59.12।।

Paani mein ugne wale phool aur zameen ke phoolon ke haar. Phal bhi aise hi hain. Aaj woh pehle jaise nahi dikh rahe. Unki mehak kam ho gayi hai aur chamak bhi kam hai.

Verse 13

अत्रोद्यानानि शून्यानि प्रलीनविहगनि च।न चाभिरामा नारामान्पश्यामि मनुजर्षभ।।2.59.13।।

Yahan baag sab khaali hain. Pakshi bhi sab chhup gaye hain. Raja, main ab wahan ke baagh itne acche nahi dekh raha jo pehle the.

Verse 14

प्रविशन्तमयोध्यां मां न कश्चिदभिनन्दति।नरा राममपश्यन्तो निश्श्वसन्ति मुहुर्मुहुः।।2.59.14।।

Jab main Ayodhya mein gaya to kisi ne hello nahi kiya. Logon ne Rama ko nahi dekha, isliye woh baar-baar aah bhar rahe the.

Verse 15

देव राजरथं दृष्ट्वा विना राममिहागतम्।दुःखादश्रुमुखस्सर्वो राजमार्गगतो जनः।।2.59.15।।

Deva, raja ka ratha aaya hai lekin Rama saath mein nahi hai. Yeh dekh ke sadak par saare log bahut dukhi ho gaye. Sabke chehre aansoo se bheeg gaye hain.

Verse 16

हर्म्यैर्विमानैः प्रासादैरवेक्ष्यरथमागतम्।हाहाकारकृतानार्यो रामादर्शनकर्शिताः।।2.59.16।।

Mahalon se, uchi buildings se aur palace se aurtein ne ratha aate dekha. Rama ko saath mein na dekh ke woh royiin. Unke muh se ha-ha ki awaaz nikli.

Verse 17

आयतैर्विमलैर्नेत्रैरश्रुवेगपरिप्लुतैः।अन्योन्यमभिवीक्षन्तेऽव्यक्तमार्ततराः स्त्रियः।।2.59.17।।

Aurtein bahut zyada dukhi thi. Aankhein badi thi aur saaf thi, lekin aansoo itne aa rahe the jaise baarish. Woh chup-chap ek dusre ko dekh rahi thi, kuch bol nahi pa rahi thi.

Verse 18

नामित्राणां न मित्राणामुदासीनजनस्य च।अहमार्ततया किञ्चिद्विशेषमुपलक्षये।।2.59.18।।

Us dukh mein mujhe koi farak nahi dikha. Dushman ho ya dost ho ya jo kisi taraf nahi hai, sab mein dukh ek jaisa tha. Kisi ka chehra nahi dekhta tha ki woh kiska dost hai ya dushman.

Verse 19

अप्रहृष्टमनुष्या च दीननागतुरङ्गमा।आर्तस्वरपरिम्लाना विनिश्श्वसितनिस्स्वना।।2.59.19।।निरानन्दा महाराज रामप्रव्राजनातुरा।कौसल्या पुत्रहीनेव अयोध्या प्रतिभाति मा।।2.59.20।।

Log khush nahi the, dil toota hua tha. Haathi aur ghode bhi dukhi lag rahe the. Har taraf se dukh ki awaaz aa rahi thi, saans lene ki awaaz bhi dukhi thi. Maharaj, ab Ayodhya mein koi khushi nahi bachi. Rama chale gaye isliye Kausalya beta ke bina reh gayi. Ab Ayodhya khali lagti hai, jaise koi nahi hai yahan.

Verse 20

अप्रहृष्टमनुष्या च दीननागतुरङ्गमा।आर्तस्वरपरिम्लाना विनिश्श्वसितनिस्स्वना।।2.59.19।।निरानन्दा महाराज रामप्रव्राजनातुरा।कौसल्या पुत्रहीनेव अयोध्या प्रतिभाति मा।।2.59.20।।

Maharaj, Ayodhya mein koi khush nahi hai. Ram ke jaane se sab dukhi hain. Yeh shehar aisa lagta hai jaise Kausalya bina bete ke reh gayi ho. Bilkul akeli aur udaas.

Verse 21

सूतस्य वचनं श्रुत्वा वाचा परमदीनया।बाष्पोपहतया राजा तं सूतमिदमब्रवीत्।।2.59.21।।

Suta ke baat sun ke raja bahut roya. Uski awaaz bhi nahi nikal rahi thi. Aansu aa rahe the. Phir bhi usne Sumantra se baat ki.

Verse 22

कैकेय्या विनियुक्तेन पापाभिजनभावया।मया न मन्त्रकुशलैर्वृद्धैस्सह समर्थितम्।।2.59.22।।

Kaikeyi ne mujhe yeh kaam pe lagaya. Uske iraade aur uske rishte, sab mein paap tha. Main ne bade buzurgon se salah nahi li. Jo log samajhdar the, unse poocha hi nahi.

Verse 23

न सुहृद्भिर्नचामात्यैर्मन्त्रयित्वा न नैगमैः।मयायमर्थस्सम्मोहात् स्त्रीहेतो स्सहसा कृतः।।2.59.23।।

Na doston se poocha, na mantriyon se. Na shehar ke samajhdar logon se. Main pagal ho gaya tha. Aurat ke liye aise hi, bina soche, yeh faisla kar liya.

Verse 24

भवितव्यतया नूनमिदं वा व्यसनं महत्।कुलस्यास्य विनाशाय प्राप्तं सूत यदृच्छया।।2.59.24।।

Soot, yeh bada musibut zaroor aana tha. Kismat ne yeh kaam kar diya. Is kul ka naash hone ke liye yeh sab ho raha hai. Aise lagta hai jaise kuch bhi chance se ho gaya.

Verse 25

सूत यद्यस्ति ते किञ्चिन्मया तु सुकृतं कृतम्।त्वं प्रापयाऽऽशु मां रामं प्राणास्सन्त्वरयन्तिमाम्।।2.59.25।।

Soot, agar maine tumhare liye kabhi kuch bhi acha kiya hai. Toh jaldi se mujhe Ram ke paas le jao. Mera dil bahut tez dhadak raha hai. Meri jaan nikal rahi hai.

Verse 26

यद्यद्यापि ममैवाज्ञा निवर्तयतु राघवम्।न शक्ष्यामि विना रामं मुहूर्तमपि जीवितुम्।।2.59.26।।

Agar meri baat Ram ko rok sakti hai toh woh wapas aa jaye. Par Ram ke bina main ek pal bhi nahi jee sakta. Mera kuch nahi chalta.

Verse 27

अथवाऽपि महाबाहुर्गतो दूरं भविष्यति।मामेव रथमारोप्य शीघ्रं रामाय दर्शय।।2.58.27।।

Ya phir agar woh bade wale Ram bahut door chale gaye hain. Toh mujhe is rath mein bithao. Jaldi se mujhe Ram ke paas le jao. Mujhe unhe dekhna hai.

Verse 28

वृत्तदंष्ट्रो महेष्वासः क्वासौ लक्ष्मणपूर्वजः।यदि जीवामि साध्वेनं पश्येयं सीतया सह।।2.59.28।।

Woh bade dhanush wala banda kahan hai? Lakshman ka bada bhai. Uske daant bahut ache hain. Agar main jee raha hoon toh mujhe Ram ko dekhna hai. Sita ke saath.

Verse 29

लोहिताक्षं महाबाहुमामुक्तमणिकुण्डलम्।रामं यदि न पश्येयं गमिष्यामि यमक्षयम्।।2.59.29।।

Agar main Ram ko nahi dekh paati, jo laal aankhon wala hai, bade-baazu wala hai, aur uske kaanon mein moti jaisi baaliyan hain, to main mar jaungi. Yama ke paas jaungi, wahan maut ka hi thikana hai.

Verse 30

अतो नु किं दुःखतरं सोऽहमिक्ष्वाकुनन्दनम्।इमामवस्थामापन्नो नेह पश्यामि राघवम्।।2.59.30।।

Isse bada dukh aur kya ho sakta hai? Main is haal mein gir gayi hoon. Aur phir bhi Raghav ko nahi dekh pa rahi. Jo Ikshvaku kul ki shaan tha wahi ab nazar nahi aa raha.

Verse 31

हा राम रामानुज हा हा वैदेहि तपस्विनि।न मां जानीत दुःखेन म्रियमाणतमनाथवत्।।2.59.31।।

Hai Ram! Hai Ram ke chhote bhai! Hai Vaidehi! Tu kitni dukhi hai. Tujhe nahi pata main kitna dukh seh rahi hoon. Main mar rahi hoon, jaise koi mera koi saathi hi na ho.

Verse 32

स तेन राजा दुःखेन भृशमर्पितचेतनः।अवगाढस्सुदुष्पारं शोकसागरमब्रवीत्।।2.59.32।।

Raja itna dukhi ho gaya ki uska mann behal gaya. Jaise koi samundar mein doob raha ho, waise hi woh dukh ke samundar mein gir gaya. Phir usne kuch kaha.

Verse 33

रामशोकमहाभोगस्सीताविरहपारगः।श्वसितोर्मि महावर्तो बाष्पफेनजालाविलः।।2.59.33।।बाहुविक्षेपमीनौघो विक्रन्दित महास्वनः।प्रकीर्णकेशशैवालः कैकेयीबडबामुखः।।2.59.34।।ममाश्रुवेगप्रभवः कुब्जावाक्यमहाग्रहः।वरवेलो नृशंसाया रामप्रव्राजनायतः।।2.59.35।।यस्मिन्बत निमग्नोऽहं कौसल्ये राघवं विना।दुस्तरो जीवता देवि मयाऽयं शोकसागरः।।2.59.36।।

Lakshman aage badh gaya, Ram ke saath reh ke unki hifazat karta hua. Raghu kul ki shaan the woh. Jab maine unko aise jaate dekha, main wapas muda. Haath-pair phail gaye the mere, kuch kar nahi pa raha tha.

Verse 34

रामशोकमहाभोगस्सीताविरहपारगः।श्वसितोर्मि महावर्तो बाष्पफेनजालाविलः।।2.59.33।।बाहुविक्षेपमीनौघो विक्रन्दित महास्वनः।प्रकीर्णकेशशैवालः कैकेयीबडबामुखः।।2.59.34।।ममाश्रुवेगप्रभवः कुब्जावाक्यमहाग्रहः।वरवेलो नृशंसाया रामप्रव्राजनायतः।।2.59.35।।यस्मिन्बत निमग्नोऽहं कौसल्ये राघवं विना।दुस्तरो जीवता देवि मयाऽयं शोकसागरः।।2.59.36।।

Jab Ram jungle ke liye nikle aur main wapas aaya, mere ghore raste par hilne ka naam hi nahi le rahe the. Aankhon se aansu aa rahe the, garam-garam.

Verse 35

रामशोकमहाभोगस्सीताविरहपारगः।श्वसितोर्मि महावर्तो बाष्पफेनजालाविलः।।2.59.33।।बाहुविक्षेपमीनौघो विक्रन्दित महास्वनः।प्रकीर्णकेशशैवालः कैकेयीबडबामुखः।।2.59.34।।ममाश्रुवेगप्रभवः कुब्जावाक्यमहाग्रहः।वरवेलो नृशंसाया रामप्रव्राजनायतः।।2.59.35।।यस्मिन्बत निमग्नोऽहं कौसल्ये राघवं विना।दुस्तरो जीवता देवि मयाऽयं शोकसागरः।।2.59.36।।

Phir maine dono rajkumaron ko haath jod ke namaste kiya. Rath pe baitha aur chal pada. Dil mein dard tha, par maine use dabake rakha.

Verse 36

रामशोकमहाभोगस्सीताविरहपारगः।श्वसितोर्मि महावर्तो बाष्पफेनजालाविलः।।2.59.33।।बाहुविक्षेपमीनौघो विक्रन्दित महास्वनः।प्रकीर्णकेशशैवालः कैकेयीबडबामुखः।।2.59.34।।ममाश्रुवेगप्रभवः कुब्जावाक्यमहाग्रहः।वरवेलो नृशंसाया रामप्रव्राजनायतः।।2.59.35।।यस्मिन्बत निमग्नोऽहं कौसल्ये राघवं विना।दुस्तरो जीवता देवि मयाऽयं शोकसागरः।।2.59.36।।

Guha ke saath main wahi ruk gaya kaafi din tak. Dil mein umeed thi ki shayad Ram phir se mujhe wapas bulayenge.

Verse 37

अशोभनं योऽहमिहाद्य राघवं दिदृक्षमाणो न लभे सलक्ष्मणम्।इतीव राजा विलपन्महायशाः पपात तूर्णं शयने समूर्छितः।।2.59.37।।

Yeh gham ka samundar bahut bada hai, Ram ke liye dukh se bhara hua. Iska doosra kinaara Sita ke judai tak hai. Iski lehrein mere aahen hain, aur paani aansu se ubhla hua hai.

Verse 38

इति विलपति पार्थिवे प्रणष्टे करुणतरं द्विगुणं च रामहेतोः।वचनमनुनिशम्य तस्य देवी भयमगमत्पुनरेव राममाता।।2.59.38।।

Raja dashrath itna roye ki behosh ho gaye. Unka dukh double ho gaya Ram ke liye. Ram ki maa ye sab sun ke dar gayi.