Sarga 42

Verse 1

यावत्तु निर्यतस्तस्य रजोरूपमदृश्यत ।नैवेक्ष्वाकुवरस्तावत्सञ्जहारात्मचक्षुषी ॥१॥

അവൻ പുറപ്പെട്ടപ്പോൾ ഉയർന്ന പൊടിയുടെ രൂപം ദൃശ്യമാകുന്നത്രയും കാലം, ഇക്ഷ്വാകുവംശശ്രേഷ്ഠനായ ദശരഥൻ തന്റെ കണ്ണുകളെ അതിൽ നിന്ന് പിന്‍വലിക്കാനായില്ല.

Verse 2

यावद्राजा प्रियं पुत्रं पश्यत्यत्यन्तधार्मिकम् ।तावद्व्यवर्धते वास्य धरण्यां पुत्रदर्शने ॥२॥

രാജാവ് അത്യന്തധാർമ്മികനായ തന്റെ പ്രിയപുത്രനെ കാണുന്നിടത്തോളം, പുത്രദർശനാനന്ദത്തിൽ അവൻ ഭൂമിയിൽ നിന്നുതന്നെ ഉയർന്നുവരുന്നതുപോലെ കൂടുതൽ കൂടുതൽ ഉന്നതനായി തോന്നി.

Verse 3

न पश्यति रजोऽप्यस्य यदा रामस्य भूमिपः ।तदाऽऽर्तश्च विषण्णश्च पपात धरणीतले ॥३॥

രാമൻ ഉയർത്തിയ പൊടിക്കണിക പോലും രാജാവിന് കാണാനായില്ല; അപ്പോൾ ദുഃഖത്തിൽ പീഡിതനും നിരാശനുമായ അവൻ ഭൂമിയിൽ വീണു.

Verse 4

तस्य दक्षिणमन्वागात्कौसल्या बाहुमङ्गना ।वामं चास्यान्वगात्पार्श्वं कैकेयी भरतप्रिया ॥४॥

അപ്പോൾ റാണിയായ കൗസല്യ അവന്റെ വലതുകൈക്കരികെ വന്നു; ഭരതപ്രിയയായ കൈകേയി അവന്റെ ഇടത്തുഭാഗത്തേക്കും വന്നു നിന്നു.

Verse 5

तां नयेन च सम्पन्नो धर्मेण विनयेन च ।उवाच राजा कैकेयीं समीक्ष्य व्यथितेन्द्रियः ॥५॥

നീതിയും ധർമ്മവും വിനയവും നിറഞ്ഞ രാജാവ് കൈകേയിയെ നോക്കി; എന്നാൽ വ്യഥയിൽ കുലുങ്ങിയ ഇന്ദ്രിയങ്ങളോടെ അവളോടു സംസാരിച്ചു.

Verse 6

कैकेयि मा ममाङ्गानि स्प्राक्षीस्त्वं दुष्टचारिणी ।न हि त्वां द्रष्टुमिच्छामि न भार्या न च बान्धवी ॥६॥

“കൈകേയീ! ദുഷ്ടാചാരിണീ, എന്റെ ശരീരത്തെ സ്പർശിക്കരുത്. നിന്നെ കാണുവാനും ഞാൻ ആഗ്രഹിക്കുന്നില്ല; നീ എന്റെ ഭാര്യയുമല്ല, ബന്ധുവുമല്ല.”

Verse 7

ये च त्वामनुजीवन्ति नाहं तेषां न ते मम ।केवलार्थपरां हि त्वां त्यक्तधर्मां त्यजाम्यहम् ॥७॥

നിന്നെ ആശ്രയിച്ച് ജീവിക്കുന്നവർ—ഞാൻ അവരുടെതുമല്ല, അവർ എന്റെതുമല്ല. നീ സ്വാർത്ഥലാഭം മാത്രം തേടി ധർമ്മം ഉപേക്ഷിച്ചിരിക്കുന്നു; അതുകൊണ്ട് ഞാൻ നിന്നെയും ഉപേക്ഷിക്കുന്നു.

Verse 8

अगृह्णां यच्च ते पाणिमग्निं पर्यणयं च यत् ।अनुजानामि तत्सर्वमस्मिन् लोके परत्र च ॥८॥

നിന്റെ കൈ പിടിക്കുകയും പവിത്ര അഗ്നിയെ പ്രദക്ഷിണം ചെയ്യുകയും ചെയ്തതിലൂടെ ഉണ്ടായ ദാമ്പത്യബന്ധം—ഇഹലോകത്തും പരലോകത്തും—ഞാൻ പൂർണ്ണമായി ഉപേക്ഷിക്കുന്നു.

Verse 9

भरतश्चेत्प्रतीतः स्याद्राज्यं प्राप्येदमव्ययम् ।यन्मे स दद्यात्पित्रर्थं मामां तद्दत्तमागमत् ॥९॥

ഭരതൻ ഈ അവിനാശിയായ രാജ്യം നേടി തൃപ്തനാകുന്നുവെങ്കിൽ, പിതൃതർപ്പണമായി അവൻ എനിക്കായി അർപ്പിക്കുന്ന നിവേദ്യം എനിക്കൊരിക്കലും ലഭിക്കാതിരിക്കട്ടെ.

Verse 10

अथ रेणुसमुध्वस्तं समुत्थाप्य नराधिपम् ।न्यवर्तत तदा देवी कौशल्या शोककर्शिता ॥१०॥

അപ്പോൾ ദുഃഖത്തിൽ ക്ഷീണിച്ച ദേവി കൗശല്യ ധൂളിയിൽ മൂടപ്പെട്ടിരുന്ന നരാധിപനെ ഉയർത്തി എടുത്ത്, അവനോടുകൂടെ രാജമന്ദിരത്തിലേക്ക് മടങ്ങി.

Verse 11

हत्वेव ब्राह्मणं कामात् स्पृष्ट्वाग्निमिव पाणिना ।अन्वतप्यत धर्मात्मा पुत्रं सञ्चिन्त्य तापसम् ॥११॥

ധർമ്മാത്മാവായ രാജാവ് തപസ്സിയുടെ വേഷത്തിലുള്ള തന്റെ പുത്രനെ ഓർത്ത് പശ്ചാത്താപത്തിൽ കത്തിക്കൊണ്ടിരുന്നു—കാമവശാൽ ബ്രാഹ്മണഹത്യ ചെയ്തതുപോലെ, അല്ലെങ്കിൽ കൈകൊണ്ട് അഗ്നിയെ സ്പർശിച്ചതുപോലെ.

Verse 12

निवृत्त्यैव निवृत्त्यैव सीदतो रथवर्त्मसु ।राज्ञो नातिबभौ रूपं ग्रस्तस्यांशुमतो यथा ॥१२॥

രഥചക്രപ്പാടുകളിലേക്കു വീണ്ടും വീണ്ടും തിരിഞ്ഞുനോക്കിയപ്പോൾ, ദുഃഖത്തിൽ മുങ്ങിയ രാജാവിന്റെ മുഖകാന്തി മങ്ങി—ഗ്രഹണം പിടിച്ച സൂര്യനെപ്പോലെ.

Verse 13

विललाप च दुःखार्तः प्रियं पुत्रमनुस्मरन् ।नगरान्तमनुप्राप्तं बुध्वा पुत्रमथाब्रवीत् ॥१३॥

ദുഃഖത്തിൽ വ്യാകുലനായി, പ്രിയപുത്രനെ ഓർത്ത് അവൻ വിലപിച്ചു; പുത്രൻ നഗരപരിധിയിലെത്തിയെന്ന് അറിഞ്ഞപ്പോൾ, പിന്നെ അവൻ ഇങ്ങനെ പറഞ്ഞു.

Verse 14

वाहननां च मुख्यानां वहतां तं ममात्मजम् ।पदानि पथि दृश्यन्ते स महात्मा न दृश्यते ॥१४॥

എന്റെ പുത്രനെ വഹിച്ചു കൊണ്ടുപോയ ഉത്തമാശ്വങ്ങളുടെ കുളമ്പടയാളങ്ങൾ വഴിയിൽ കാണുന്നു; എന്നാൽ ആ മഹാത്മാവ് തന്നെയോ എവിടെയും കാണപ്പെടുന്നില്ല.

Verses 15-16

यः सुखेषूपधानेषु शेते चन्दनरूषितः ।वीज्यमानो महार्हाभिः स्त्रीभिर्मम सुतोत्तमः ॥१५॥स नूनं क्वचिदेवाद्य वृक्षमूलमुपाश्रितः ।काष्ठं वा यदि वाश्मानमुपधाय शयिष्यते ॥१६॥

ഈ ശ്ലോകവും അതേ വിലാപം ആവർത്തിക്കുന്നു: ചന്ദനലേപവും മൃദുലമായ തലയണകളും സ്നേഹസേവയും പരിചിതനായ എന്റെ പുത്രൻ ഇനി നിശ്ചയം വൃക്ഷത്തിൻ കീഴിൽ ശയിച്ച്, മരക്കഷണമോ കല്ലോ തലയണയായി വെക്കും.

Verse 17

उत्थास्यति च मेदिन्याः कृपणः पांसुकुण्ठितः ।विनिश्श्वसन् प्रस्रवणात्करेणूनामिवर्षभः ॥१७॥

ആ ദയനീയനായ രാമൻ ഭൂമിയിൽ നിന്ന് എഴുന്നേറും; പൊടിയിൽ മൂടി കട്ടപിടിച്ചവനായി, ദീർഘനിശ്വാസങ്ങൾ വിട്ടുകൊണ്ട്—പ്രസ്രവണപർവതത്തിൽ നിന്ന് മഹാബലവാനായ ഗജവൃഷഭൻ എഴുന്നേറുന്നതുപോലെ.

Verse 18

द्रक्ष्यन्ति नूनं पुरुषा दीर्घबाहुं वनेचराः ।राममुत्थाय गच्छन्तं लोकनाथमनाथवत् ॥१८॥

നിശ്ചയം വനവാസികൾ ദീർഘബാഹുവായ രാമനെ കാണും—ലോകനാഥനെ—അവൻ എഴുന്നേറ്റ് മുന്നോട്ട് നടക്കുമ്പോൾ, അനാഥനെന്നപോലെ.

Verse 19

सा नूनं जनकस्येष्टा सुता सुखसदोचिता ।कण्टकाक्रमणाक्लान्ता वनमद्य गमिष्यति ॥१९॥

നിശ്ചയം ജനകന്റെ പ്രിയപുത്രിയായ സീത—സുഖസൗകര്യങ്ങളിൽ വളർന്നവൾ—ഇന്ന് മുള്ളുകളിൽ കാൽവെച്ച് ക്ഷീണിച്ച് വനത്തിലേക്ക് പോകും.

Verse 20

अनभिज्ञा वनानां सा नूनं भयमुपैष्यति ।श्वापदानर्दितं श्रुत्वा गम्भीरं रोमहर्षणम् ॥२०॥

വനങ്ങളെ പരിചയമില്ലാത്ത അവൾ, കാട്ടുമൃഗങ്ങളുടെ ആഴമുള്ള, രോമാഞ്ചം പകരുന്ന ഗർജ്ജനം കേട്ടാൽ തീർച്ചയായും ഭയത്തിലാഴും.

Verse 21

सकामा भव कैकेयि विधवा राज्यमावस ।न हि तं पुरुषव्याघ्रं विना जीवितुमुत्सहे ॥२१॥

“കൈകേയി, നിന്റെ ആഗ്രഹം നിറവേറട്ടെ—വിധവയായി രാജ്യം വാഴുക. ആ പുരുഷവ്യാഘ്രനായ രാമനില്ലാതെ ഞാൻ ജീവിക്കാൻ ഉത്സാഹിക്കുന്നില്ല.”

Verse 22

इत्येवं विलपन् राजा जनौघेनाभिसंवृतः ।अपस्नात इवारिष्टं प्रविवेश पुरोत्तमम् ॥२२॥

ഇങ്ങനെ വിലപിച്ചുകൊണ്ടിരുന്ന രാജാവ് ജനക്കൂട്ടം ചുറ്റിപ്പറ്റിയിരിക്കെ, അപസ്നാതനെന്നപോലെ അശുഭലക്ഷണങ്ങളോടെ, വരാനിരിക്കുന്ന അനർത്ഥത്തിന്റെ നിഴലുമായി ശ്രേഷ്ഠനഗരത്തിലേക്ക് പ്രവേശിച്ചു.

Verses 23-24

शून्यचत्वरवेश्मान्तां संवृतापणदेवताम् ।क्लान्तदुर्बलदुःखार्तां नात्याकीर्णमहापथाम् ॥२३॥तामवेक्ष्य पुरीं सर्वां राममेवानुचिन्तयन् ।विलपन् प्राविशद्राजा गृहं सूर्य इवाम्बुदम् ॥२४॥

ശൂന്യമായ ചത്വരങ്ങളും വീടുകളുടെ അകത്തളങ്ങളും, അടഞ്ഞ വിപണികളും മൗനമായ ദേവാലയങ്ങളും ഉള്ള, ക്ഷീണിതയും ദുർബലയും ദുഃഖാർത്തയും ആയി മഹാപഥങ്ങൾ പോലും തിരക്കില്ലാത്ത ആ മുഴുവൻ അയോധ്യയെ കണ്ടു, രാമനെയേ മനസ്സിൽ അനുസ്മരിച്ചുകൊണ്ട് വിലപിച്ച രാജാവ് ദശരഥൻ, മേഘത്തിൽ മറയുന്ന സൂര്യനെപ്പോലെ തന്റെ ഗൃഹത്തിൽ പ്രവേശിച്ചു.

Verse 25

महाह्रदमिवाक्षोभ्यं सुपर्णेन हृतोरगम् ।रामेण रहितं वेश्म वैदेह्या लक्ष्मणेन च ॥२५॥

രാമനില്ലാതെ—വൈദേഹി സീതയും ലക്ഷ്മണനും ഇല്ലാതെ—ആ കൊട്ടാരം, സുപർണനായ ഗരുഡൻ സർപ്പത്തെ പിടിച്ചുകൊണ്ടുപോയ ശേഷം അലകളില്ലാതെ ശാന്തമായ മഹാഹ്രദംപോലെ അചഞ്ചലമായി കിടന്നു.

Verse 26

अथ गद्गदशब्दस्तु विलपन्मनुजाधिपः ।उवाच मृदुमन्दार्थं वचनं दीनमस्वरम् ॥२६॥

അപ്പോൾ വിലപിച്ചുകൊണ്ടിരുന്ന മനുഷ്യാധിപന്റെ ശബ്ദം തൊണ്ടയിൽ കുടുങ്ങി; ദീനവും സ്വരഹീനവും ആയി, മൃദുവെങ്കിലും മന്ദാർത്ഥമായ വാക്കുകൾ അവൻ ഉച്ചരിച്ചു.

Verse 27

कौशल्यायां गृहं शीघ्रं राममातुर्नयन्तु माम् ।न ह्यन्यत्र ममाश्वासो हृदयस्य भविष्यति ॥२७॥

“രാമമാതാവായ കൗശല്യയുടെ വസതിയിലേക്കു എന്നെ വേഗം കൊണ്ടുപോകുവിൻ; മറ്റെവിടെയും എന്റെ ഹൃദയത്തിന് ആശ്വാസം ഉണ്ടാകുകയില്ല.”

Verse 28

इति ब्रुवन्तं राजानमनयन् द्वारदर्शिनः ।कौशल्याया गृहं तत्र न्यवेश्यत विनीतवत् ॥२८॥

രാജാവ് ഇങ്ങനെ പറയുമ്പോൾ ദ്വാരപാലകർ അവനെ കൗശല്യയുടെ വസതിയിലേക്കു കൊണ്ടുപോയി; അവിടെ യഥോചിത വിനയത്തോടെ അവനെ ഇരുത്തി വിശ്രമിപ്പിച്ചു.

Verse 29

ततस्तस्य प्रविष्टस्य कौशल्याया निवेशनम् ।अधिरुह्यापि शयनं बभूव लुलितं मनः ॥२९॥

അനന്തരം അവൻ കൗസല്യയുടെ നിവാസത്തിൽ പ്രവേശിച്ചു; ശയ്യയിൽ കയറിയിട്ടും അവന്റെ മനസ്സ് വ്യാകുലമായി ഇളകിമറിഞ്ഞുകൊണ്ടിരുന്നു.

Verse 30

पुत्रद्वयविहीनं च स्नुषयापि विवर्जितम् ।अपश्यद्भवनं राजा नष्टचन्द्रमिवाम्बरम् ॥३०॥

രണ്ടു പുത്രന്മാരും മരുമകളും വിട്ടൊഴിഞ്ഞ ശൂന്യമായ കൊട്ടാരം രാജാവ് കണ്ടു—ചന്ദ്രനില്ലാത്ത ആകാശംപോലെ.

Verse 31

तच्च दृष्ट्वा महाराजो भुजमुद्यम्य वीर्यवान् ।उच्चैस्स्वरेण चुक्रोश हा राघव जहासि माम् ॥३१॥

അത് കണ്ട വീര്യവാനായ മഹാരാജാവ് കൈകൾ ഉയർത്തി ഉച്ചസ്വരത്തിൽ നിലവിളിച്ചു: “ഹാ രാഘവാ! നീ എന്നെ ഉപേക്ഷിച്ചു!”

Verse 32

सुखिता बत तं कालं जीविष्यन्ति नरोत्तमाः ।परिष्वजन्तो ये रामं द्रक्ष्यन्ति पुनरागतम् ॥३२॥

അഹാ! ആ കാലം വരെ ജീവിക്കുന്ന നരോത്തമർ എത്ര ധന്യർ—മടങ്ങിവരുന്ന രാമനെ കണ്ടു അവനെ ആലിംഗനം ചെയ്യുന്നവർ!

Verse 33

अथ रात्र्यां प्रपन्नायां कालरात्र्यामिवात्मनः ।अर्धरात्रे दशरथः कौशल्यामिदमब्रवीत् ॥३३॥

പിന്നെ രാത്രി വന്നിറങ്ങിയപ്പോൾ—അവനു അത് മരണരാത്രിപോലെ; അർദ്ധരാത്രിയിൽ ദശരഥൻ കൗസല്യയോട് ഈ വാക്കുകൾ പറഞ്ഞു.

Verse 34

रामं मेऽनुगता दृष्टिरद्यापि न निवर्तते ।न त्वा पश्यामि कौसल्ये साधु मां पाणिना स्पृश ॥३४॥

കൗസല്യേ, രാമനെ പിന്തുടർന്ന എന്റെ ദൃഷ്ടി ഇന്നും മടങ്ങിയിട്ടില്ല. നിന്നെ വ്യക്തമായി കാണാൻ കഴിയുന്നില്ല; ദയവായി നിന്റെ കൈകൊണ്ട് എന്നെ സ്പർശിക്കൂ.

Verse 35

तं राममेवानुविचिन्तयन्तं समीक्ष्य देवी शयने नरेन्द्रम् ।उपोपविश्याधिकमार्तरूपा विनिश्वसन्ती विललाप कृच्छ्रम् ॥३५॥

ശയ്യയിൽ കിടന്നിരുന്ന നരാധിപൻ നിരന്തരം രാമനെ മാത്രം ചിന്തിക്കുന്നതു കണ്ട ദേവിയായ റാണി അവന്റെ അടുത്ത് ഇരുന്നു; അത്യന്തം വ്യാകുലയായി, വീണ്ടും വീണ്ടും നെടുവീർപ്പിട്ട്, കഠിന ദുഃഖത്തിൽ വിലപിച്ചു.