Adhyaya 328
Chandaḥ-sāra (Essence of Prosody) — Gāyatrī as the Root Metre and Syllabic Expansions
ಛಂದೋಾಧಿಕಾರದಲ್ಲಿ ಭಗವಾನ್ ಅಗ್ನಿ ಗಾಯತ್ರಿಯನ್ನು ವೈದಿಕ ಛಂದಸ್ಸುಗಳ ಮೂಲಮಾತೃಕೆಯಾಗಿ ನಿರೂಪಿಸುತ್ತಾನೆ. ಅದನ್ನು ಏಕಾಕ್ಷರ ಬೀಜರೂಪವಾಗಿ, ಹದಿನೈದು-ಅಕ್ಷರ ಮಂತ್ರರೂಪವಾಗಿ, ಹಾಗೂ ಅಷ್ಟಾಕ್ಷರ ಪ್ರಾಜಾಪತ್ಯ-ಸಂಬಂಧಿತ ರೂಪವಾಗಿ ಕೂಡ ಗ್ರಹಿಸಬಹುದೆಂದು ಹೇಳುತ್ತಾನೆ. ವೈದಿಕ ಪ್ರಯೋಗಭೇದದಿಂದ ಗಾಯತ್ರಿಯ ಅಕ್ಷರಮಾತ್ರೆ ಬದಲಾಗುತ್ತದೆ—ಯಜುಃ ಸೂತ್ರಗಳಲ್ಲಿ 6, ಸಾಮಗಾನಗಳಲ್ಲಿ 12, ಋಗ್ವೇದ ಋಚಗಳಲ್ಲಿ 18; ಸಾಮನ ಮಾದರಿಗಳು ಎರಡು-ಎರಡು ಅಕ್ಷರಗಳಿಂದ ವಿಸ್ತರಿಸುವ ನಿಯಮವಿದೆ. ಮುಂದಿನ ವಿಧಿಗಳು—ಋಕ್ಮಾತ್ರೆಗಳಲ್ಲಿ ‘ಚತುರ್ಥ’ ವೃದ್ಧಿಯೂ ಅನುಮತಿತ; ಪ್ರಾಜಾಪತ್ಯವು ನಾಲ್ಕು-ನಾಲ್ಕಾಗಿ ವಿಸ್ತರಿಸುತ್ತದೆ; ಇತರ ಛಂದಸ್ಸುಗಳು ಒಂದೊಂದಾಗಿ ಹೆಚ್ಚುತ್ತವೆ; ‘ಆತುರ್ಯಾ’ಯಲ್ಲಿ ಮಾತ್ರ ಕ್ರಮವಾಗಿ ಲೋಪ ಮಾಡುವ ವಿಶೇಷ ವಿಧಾನ. ಉಷ್ಣಿಕ್, ಅನುಷ್ಟುಭ್, ವೃಹತೀ, ಪಂಕ್ತಿ, ತ್ರಿಷ್ಟುಭ್, ಜಗತೀ ಎಂಬ ಕ್ರಮವನ್ನು ಗಾಯತ್ರಿಯ ಕ್ರಮಿಕ ವಿಕಾಸಗಳಾಗಿ ಹಾಗೂ ಬ್ರಾಹ್ಮಣಸ್ವಭಾವವೆಂದು ಹೇಳಿ ಛಂದಶ್ಶಾಸ್ತ್ರವನ್ನು ಪವಿತ್ರಗೊಳಿಸುತ್ತಾನೆ. ಕೊನೆಯಲ್ಲಿ ‘ಮೂರು-ಮೂರು’ ಗುಂಪುಮಾಡುವ ಮಾನಕ, ಏಕಕ ಘಟಕಗಳಿಗೆ ‘ಆರ್ಯಾ’ ಎಂಬ ಸಂಜ್ಞೆ, ಋಗ್-ಯಜುಃಗಳಿಗೆ ಸಂಬಂಧಿಸಿದ ತಾಂತ್ರಿಕ ಹೆಸರುಗಳು ಮತ್ತು 64-ಪದ ಜಾಲದಲ್ಲಿ ಬರೆಯುವ ವಿಧಾನ ಸೂಚಿಸಲಾಗಿದೆ।
Shlokas
No shlokas available for this adhyaya yet.
Frequently Asked Questions
It codifies Gāyatrī’s multiple syllabic forms and gives rule-based procedures for metrical expansion across Vedic contexts (Yajus/Sāman/Ṛc), including special increment and omission rules (Prajāpatya by fours; Āturyā by sequential subtraction).
By identifying metrical order as brahmanic in nature, it frames disciplined speech-measure (chandas) as a dharmic practice—aligning recitation, cognition, and ritual precision with a sacred cosmological structure.