Adhyaya 330

ಈ ಅಧ್ಯಾಯದಲ್ಲಿ ಭಗವಾನ್ ಅಗ್ನಿ ಛಂದಃಶಾಸ್ತ್ರವನ್ನು ಕ್ರಮಬದ್ಧವಾಗಿ ವ್ಯವಸ್ಥೆಗೊಳಿಸುತ್ತಾನೆ. ಮಾತ್ರಾ-ಎಣಿಕೆ, ಅಕ್ಷರ-ಲೋಪ ನಿಯಮಗಳು ಮತ್ತು ಗಣ-ವಿನ್ಯಾಸದ ತರ್ಕದ ಮೂಲಕ ಛಂದೋಜಾತಿಗಳು (ಮಾತ್ರಿಕ ವರ್ಗಗಳು) ಹೇಗೆ ನಿರ್ಧಾರವಾಗುತ್ತವೆ ಎಂಬುದನ್ನು ವಿವರಿಸುತ್ತಾನೆ. ಆರಂಭದಲ್ಲಿ ಉತ್ಕೃತಿ ಮತ್ತು ಅದರ ಉಪರೂಪಗಳ ವರ್ಗೀಕರಣ, ಪರಂಪರೆಗಳಲ್ಲಿನ ಪರ್ಯಾಯನಾಮಗಳ (ಉದಾ: ಅತ್ಯಷ್ಟಿ = ಅಷ್ಟಿ) ಸ್ಪಷ್ಟೀಕರಣ ನೀಡಲಾಗಿದೆ. ಲೌಕಿಕ–ಆರ್ಷ ದೃಷ್ಟಿಭೇದವನ್ನು ತೋರಿಸಿ ವೈದಿಕ ಮಾಪನತತ್ತ್ವಗಳನ್ನು ಶಾಸ್ತ್ರೀಯ ಪ್ರಯೋಗದೊಂದಿಗೆ ಜೋಡಿಸಿ, ನಂತರ ಛಂದಸ್ಸಿನ ತಾಂತ್ರಿಕ ಹೃದಯವಾದ ಪಾದರಚನೆ ಮತ್ತು ಗಣಗಳನ್ನು ಸರ್ವವ್ಯಾಪಿ ಮೂಲಘಟಕಗಳೆಂದು ಪ್ರತಿಪಾದಿಸುತ್ತಾನೆ. ಆರ್ಯಾ ಕುಟುಂಬದ ಮಾತ್ರಾಧಾರಿತ ಲಕ್ಷಣಗಳು, ಬೆಸ/ಸಮ ಪಾದ ನಿಯಮಗಳು, ವಿಪುಲಾ–ಚಪಲಾ–ಮಹಾಚಪಲಾ ಎಂಬ ಭೇದಗಳು ಹಾಗೂ ಗೀತಿ/ಉಪಗೀತಿ/ಉದ್ಗೀತಿ ಎಂಬ ಗಾಯನಸಂಬಂಧಿ ಪದಗಳು ವಿವರವಾಗಿ ಬರುತ್ತವೆ. ಮುಂದಾಗಿ ವೈತಾಲೀಯ, ದಶವಿಧ ಗೋಪುಚ್ಛಂದ ಯೋಜನೆ, ಪ್ರಾಚ್ಯವೃತ್ತಿ–ಉದೀಚ್ಯವೃತ್ತಿ ವಿಧಾನಗಳು ಮತ್ತು ಚಾರುಹಾಸಿನೀ, ಚಾಂತಿಕಾ, ಚಿತ್ರಾ, ಉಪಚಿತ್ರಾ ಇತ್ಯಾದಿ ನಾಮಿತ ವಿನ್ಯಾಸಗಳು ನಿರೂಪಿತವಾಗಿವೆ. ಕೊನೆಯಲ್ಲಿ ‘ಗು’ ಮುಂತಾದ ಸಂಕೇತಗಳಿಂದ ಸ್ಮರಣೆ-ಕೋಡಿಂಗ್ ನಿಯಮಗಳನ್ನು ತೋರಿಸಿ, ಪವಿತ್ರ ಪರಂಪರಾ ಸಂರಕ್ಷಣೆ ಮತ್ತು ಗಣನಾತ್ಮಕ ನಿಖರತೆಯ ಸಂಯೋಜನೆಯನ್ನು ಪ್ರದರ್ಶಿಸುತ್ತದೆ.