Prakarana 23
त्याग-धर्म की सीढ़ी: राजसुख के शिखर से उतरकर ‘मर्यादा’ में स्थित होना। इस सोपान में भक्ति का परिपाक ‘विरह’ और ‘सेवा’ के मार्ग से होता है—भरत का चरित्र दिखाता है कि अधिकार (राज) नहीं, अधिकारिता (अधिकार-त्याग) मोक्ष-मार्ग का द्वार है।
រសជាតិសំខាន់នៃអយោធ្យាកាណ្ឌគឺករុណ-វិប្រលម្ភ (ទុក្ខវេទនានៃការបែកបាក់) ប៉ុន្តែសូរសំឡេងខាងក្នុងរបស់វាគឺសាន្ត-ភក្តិ (ភាពស្ងប់ស្ងាត់នៃភាពជាអ្នកកាន់សាសនា)។ ជម្លោះរវាងរាជ-ធម៌, កុល-ធម៌, និង អាត្ម-ធម៌ ត្រូវបានបំលែងទៅជាមរ្យាទា: ការទៅកាន់ព្រៃរបស់ព្រះរាម ទោះបីជាជាព្រឹត្តិការណ៍ខាងក្រៅ ក៏បានក្លាយជាសាធនាខាងក្នុង។ នៅក្នុងផ្នែកនេះ តួអង្គរបស់ភរតគឺជាកម្រិតខ្ពស់បំផុតនៃសីលធម៌របស់ភក្តិ: ទ្រង់មិនមែន "ត្រូវបានជំរុញដោយផលប្រយោជន៍ផ្ទាល់ខ្លួន" ទេ ប៉ុន្តែជាសត្យសន្ធជាអ្នកដើរតាមពាក្យបង្គាប់របស់ព្រះរាមដោយស្មោះស្ម័គ្រ; ដូច្នេះ លើសពីការដាក់ទោសនិងការសរសើរពីលោកីយ៍ ទ្រង់បានឈរនៅលើមូលដ្ឋាននៃសេវា-ធម៌។ នៅក្នុងខណៈនេះ (ប្រហែលទោហា ២២០-២២៩) ការរៀបចំនៃដំណើរ (មាត់ទន្លេយមុនា, ឃាត, សហការីនិសាទ, បរិវេណអាស្រម) បានក្លាយជាទីរថ-ផែនទី: ការឈប់នីមួយៗលាងសម្អាតការរំខាននៃចិត្ត និងធ្វើឲ្យការប្រាថ្នាឃើញព្រះរាមកាន់តែច្បាស់។ នៅទីនេះ តុលសីបានបង្កើតស្ពានរវាងនិរ្គុណនិងសគុណ: ព្រះរាមជាមរ្យាទា-បុរុសោត្តម ក៏ជាទម្រង់ដែលមិនអាចទៅដល់នៃព្រហ្មានន្ទនៅក្នុងហឫទ័យនៃអ្នកកាន់សាសនាផងដែរ។
Verses
ចៅបៃ 220.1-4
सत्यसंध प्रभु सुर हितकारी।भरत राम आयस अनुसारी।।
स्वारथ बिबस बिकल तुम्ह होहू।भरत दोसु नहिं राउर मोहू।।
सुनि सुरबर सुरगुर बर बानी।भा प्रमोदु मन मिटी गलानी।।
बरषि प्रसून हरषि सुरराऊ।लगे सराहन भरत सुभाऊ।।
एहि बिधि भरत चले मग जाहीं।दसा देखि मुनि सिद्ध सिहाहीं।।
जबहिं रामु कहि लेहिं उसासा।उमगत पेमु मनहँ चहु पासा।।
द्रवहिं बचन सुनि कुलिस पषाना।पुरजन पेमु न जाइ बखाना।।
बीच बास करि जमुनहिं आए।निरखि नीरु लोचन जल छाए।।
ព្រះអង្គម្ចាស់ទ្រង់ជាអ្នកគោរពពាក្យសច្ចៈនិងជាអ្នកធ្វើប្រយោជន៍ដល់ទេវតា ភរតទ្រង់គោរពតាមព្រះរាជបញ្ជារបស់ព្រះរាម។ អ្នកទាំងឡាយច្របូកច្របល់និងទុក្ខវេទនាដោយសារប្រយោជន៍ផ្ទាល់ខ្លួន មិនមានទោសក្នុងខ្លួនភរតទេ ទោះជារបស់អ្នកឬរបស់យើងក៏ដោយ។ កាលបានឮពាក្យដ៏ប្រសើររបស់គ្រូនៃទេវតា ព្រះរាជានៃទេវតាទ្រង់ត្រេកអរ ហើយការអាម៉ាស់របស់ព្រះអង្គបានរលាយបាត់ទៅ។ ទេវតាទាំងឡាយបាចផ្កានិងត្រេកអរ ហើយចាប់ផ្តើមសរសើរសេចក្តីល្អរបស់ភរត។ តាមរបៀបនេះភរតបានចាកចេញទៅក្នុងផ្លូវរបស់ព្រះអង្គ ដោយឃើញស្ថានភាពរបស់ព្រះអង្គ រសីនិងសិទ្ធទាំងឡាយបានឆ្ងល់យ៉ាងខ្លាំង។ នៅពេលណាពួកគេនិយាយអំពីព្រះរាម ពួកគេនឹងដកដង្ហើមវែង សេចក្តីស្រឡាញ់ហូរចូលមកគ្រប់ទិសទាំងបួនក្នុងចិត្តរបស់ពួកគេ។ កាលបានឮពាក្យរបស់ពួកគេ សូម្បីតែរន្ទានិងថ្មក៏នឹងរលាយដែរ សេចក្តីស្រឡាញ់របស់អ្នកក្នុងទីក្រុងមិនអាចពណ៌នាបានទេ។ ពួកគេបានឈប់នៅកណ្តាលផ្លូវហើយមកដល់ទន្លេយមុនា ដោយមើលទឹក ភ្នែករបស់ពួកគេបានជោគជាទឹកភ្នែក។
ទោហា 220
रघुबर बरन बिलोकि बर बारि समेत समाज।होत मगन बारिधि बिरह चढ़े बिबेक जहाज।।220।।
កាលបានឃើញព្រះអង្គម្ចាស់នៃរាជវង្សរគូ ដែលជាអ្នកប្រសើរជាមួយនឹងសភានិងពួកព្រាហ្មណ៍ សមុទ្រនៃសេចក្តីករុណាទ្រង់ត្រេកអរ ហើយនាវានៃប្រាជ្ញាបានចេញដំណើរដើម្បីឆ្លងកាត់សមុទ្រនៃការបែកគ្នា។
ចៅបៃ 221.1-4
जमुन तीर तेहि दिन करि बासू।भयउ समय सम सबहि सुपासू।।
रातहिं घाट घाट की तरनी।आईं अगनित जाहिं न बरनी।।
प्रात पार भए एकहि खेंवाँ।तोषे रामसखा की सेवाँ।।
चले नहाइ नदिहि सिर नाई।साथ निषादनाथ दोउ भाई।।
आगें मुनिबर बाहन आछें।राजसमाज जाइ सबु पाछें।।
तेहिं पाछें दोउ बंधु पयादें।भूषन बसन बेष सुठि सादें।।
सेवक सुह्रद सचिवसुत साथा।सुमिरत लखनु सीय रघुनाथा।।
जहँ जहँ राम बास बिश्रामा।तहँ तहँ करहिं सप्रेम प्रनामा।।
ពួកគេបានគេងនៅតាមមាត់ទន្លេយមុនានៅយប់នោះ ហើយទាំងអស់គ្នាបានសុខសាន្តដោយពេលវេលាគឺជាពេលល្អ។ នៅយប់នោះ ទូកគ្មានកំណត់ចំនួនបានមកដល់គ្រប់កន្លែងចុះទូកតាមមាត់ទន្លេ។ នៅព្រឹកថ្ងៃនោះ ពួកគេទាំងអស់បានឆ្លងទន្លេក្នុងការឆ្លងតែមួយដង បំពេញសេវាកម្មរបស់មិត្តរបស់ព្រះរាម។ ពួកគេបានទៅងូតទឹក ដោងក្បាលនៅមាត់ទន្លេ ព្រះអង្គម្ចាស់នៃនិសាទទាំងឡាយបានអមដំណើរព្រះអង្គម្ចាស់ទាំងពីរ។ ខាងមុខមានរសីដ៏ធំជិះយានជំនិះ ខណៈដែលក្រុមរាជវង្សដើរតាមពីក្រោយ។ ពីក្រោយមកព្រះអង្គម្ចាស់ទាំងពីរដើរថ្មើរជើង ដោយពាក់គ្រឿងអលង្ការ សំលៀកបំពាក់ និងវេស្សធម៌សាមញ្ញ។ ទាសករ មិត្តស្រី ទីប្រឹក្សា និងបុត្រទាំងឡាយបានអមដំណើរ ខណៈដែលលក្សណៈទ្រង់ចាំនឹកសីតនិងព្រះអង្គម្ចាស់នៃរាជវង្សរគូ។ នៅទីណាដែលព្រះរាមទ្រង់សម្រាកឬគង់នៅ នៅទីនោះពួកគេបានថ្វាយបដិសណ្ឋារៈដោយសេចក្តីស្រឡាញ់។
ទោហា 221
मगबासी नर नारि सुनि धाम काम तजि धाइ।देखि सरूप सनेह सब मुदित जनम फलु पाइ।।221।।
បុរសនិងស្ត្រីដែលបានឮអំពីការគង់នៅទីនោះ បានលះបង់ផ្ទះសម្បែងនិងរត់ទៅរកព្រះអង្គ ដោយលះបង់ការព្រួយបារម្ភទាំងអស់។ កាលបានឃើញរូបរាងកាយរបស់ព្រះអង្គ ពួកគេបានបំពេញដោយសេចក្តីស្រឡាញ់និងភាពរីករាយ ដោយបានទទួលផលនៃការកើតរបស់ពួកគេ។
ចៅបៃ 222.1-4
कहहिं सपेम एक एक पाहीं।रामु लखनु सखि होहिं कि नाहीं।।
बय बपु बरन रूप सोइ आली।सीलु सनेहु सरिस सम चाली।।
बेषु न सो सखि सीय न संगा।आगें अनी चली चतुरंगा।।
नहिं प्रसन्न मुख मानस खेदा।सखि संदेहु होइ एहिं भेदा।।
तासु तरक तियगन मन मानी।कहहिं सकल तेहि सम न सयानी।।
तेहि सराहि बानी फुरि पूजी।बोली मधुर बचन तिय दूजी।।
कहि सपेम सब कथाप्रसंगू।जेहि बिधि राम राज रस भंगू।।
भरतहि बहुरि सराहन लागी।सील सनेह सुभाय सुभागी।।
ពួកគេបានសួរគ្នាទៅវិញទៅមកដោយសេចក្តីស្រឡាញ់ថា តើព្រះរាមនិងលក្សណៈនៅជាមួយមិត្តរបស់ពួកគេទេ ឬអត់។ រាងកាយ វណ្ណៈ និងរូបរាងកាយរបស់ព្រះអង្គគឺដូចគ្នា ចរិតលក្ខណៈ សេចក្តីស្រឡាញ់ និងការដើររបស់ព្រះអង្គក៏ដូចគ្នាដែរ។ ប៉ុន្តែនោះមិនមែនជាវេស្សធម៌របស់ព្រះអង្គទេ ហើយសីតមិននៅជាមួយព្រះអង្គទេ ប៉ុន្តែព្រះអង្គដើរទៅមុខជាមួយកងទ័ពទាំងបួន។ ព្រះភក្ត្ររបស់ព្រះអង្គមិនបង្ហាញសេចក្តីត្រេកអរទេ មានតែទុក្ខវេទនា ហៃមិត្តស្រី មានការសង្ស័យក្នុងរឿងនេះ។ ស្ត្រីទាំងឡាយបានទទួលយកហេតុផលនេះក្នុងចិត្តរបស់ពួកគេ ពួកគេទាំងអស់បាននិយាយថាគ្មាននរណាឆ្លាតដូចព្រះអង្គទេ។ ពួកគេបានសរសើរពាក្យសំដីរបស់ព្រះអង្គហើយថ្វាយបូជាភ្លាមៗ ស្ត្រីម្នាក់ទៀតបាននិយាយពាក្យដ៏ផ្អែមល្ហែមទៅកាន់ព្រះអង្គ។ ដោយសេចក្តីស្រឡាញ់ ពួកគេបានរៀបរាប់រឿងរាល់ទាំងស្រុង អំពីរបៀបដែលវាសនារាជសម្បត្តិរបស់ព្រះរាមត្រូវបានធ្លាក់ចុះ។ បន្ទាប់មកពួកគេបានចាប់ផ្តើមសរសើរភរត ចរិតលក្ខណៈ សេចក្តីស្រឡាញ់ សភាពធម៌ និងវាសនាល្អរបស់ព្រះអង្គ។
ទោហា 222
चलत पयादें खात फल पिता दीन्ह तजि राजु।जात मनावन रघुबरहि भरत सरिस को आजु।।222।।
ដោយដើរថ្មើរជើង បរិភោគផ្លែឈើ លះបង់រាជសម្បត្តិដែលព្រះបិតាប្រគល់ឲ្យ ព្រះអង្គទៅដើម្បីនិមន្តព្រះអង្គម្ចាស់នៃរាជវង្សរគូឲ្យត្រឡប់មកវិញ នៅថ្ងៃនេះនរណាដូចនឹងភរតទេ។
ចៅបៃ 223.1-4
भायप भगति भरत आचरनू।कहत सुनत दुख दूषन हरनू।।
जो कछु कहब थोर सखि सोई।राम बंधु अस काहे न होई।।
हम सब सानुज भरतहि देखें।भइन्ह धन्य जुबती जन लेखें।।
सुनि गुन देखि दसा पछिताहीं।कैकइ जननि जोगु सुतु नाहीं।।
कोउ कह दूषनु रानिहि नाहिन।बिधि सबु कीन्ह हमहि जो दाहिन।।
कहँ हम लोक बेद बिधि हीनी।लघु तिय कुल करतूति मलीनी।।
बसहिं कुदेस कुगाँव कुबामा।कहँ यह दरसु पुन्य परिनामा।।
अस अनंदु अचिरिजु प्रति ग्रामा।जनु मरुभूमि कलपतरु जामा।।
ភាពជាបងប្អូននិងភក្តិធម៌គឺជាអាការប្រព្រឹត្តរបស់ភរត ការនិយាយនិងស្តាប់រឿងនេះនឹងលុបបំបាត់ទុក្ខវេទនានិងទោសទាំងឡាយ។ ហៃមិត្តស្រី អ្វីដែលខ្ញុំនឹងនិយាយបន្តិចនោះគឺថា ហេតុអ្វីបានជាព្រះរាមមិនមែនជាបងប្អូនរបស់យើងទេ។ យើងទាំងអស់គ្នាជាមួយប្អូនប្រុសទាំងឡាយមើលភរតតែមួយគត់ ជ័យជំនះចំពោះអ្នកដែលគិតថាព្រះអង្គជាបុរសដ៏ស័ក្តិសម។ កាលបានឮគុណសម្បត្តិនិងឃើញស្ថានភាពរបស់ព្រះអង្គ ពួកគេបានក្តៅក្រហាយក្នុងចិត្ត ម្តាយកៃកេយីមិនស័ក្តិសមក្លាយជាម្តាយទេ។ ខ្លះនិយាយថាមិនមានទោសក្នុងព្រះរាជីទេ ព្រះវិធាទ្រង់បានធ្វើទាំងអស់នេះ ហើយយើងជាអ្នកទទួលទុក្ខ។ យើងនៅទីណាដែលគ្មានលោក គ្មានវេទ គ្មានធម៌ទេ អាការប្រព្រឹត្តរបស់គ្រួសារស្ត្រីទាបថ្នាក់គឺមិនស្អាត។ ពួកគេគង់នៅក្នុងដែនដីអាក្រក់ ភូមិអាក្រក់ ផ្ទះអាក្រក់ ទីណាមានទិដ្ឋភាពនេះជាផលនៃបុណ្យទេ។ សេចក្តីសុខដូច្នេះគឺកម្រនៅគ្រប់ភូមិទាំងអស់ ដូចជាមានដើមឈើបំពេញបំណងបានលេចឡើងក្នុងទីរហាល។
ទោហា 223
भरत दरसु देखत खुलेउ मग लोगन्ह कर भागु।जनु सिंघलबासिन्ह भयउ बिधि बस सुलभ प्रयागु।।223।।
នៅពេលឃើញភរតៈ វាសនានៅក្នុងដៃរបស់ប្រជាជនត្រូវបានបង្ហាញចេញមក; ដូចជាដោយបំណងនៃព្រះវិធី ទីក្រុងប្រយាគបានក្លាយជាងាយស្រួលក្នុងការទៅដល់សម្រាប់អ្នកស្រុកសិង្ហលៈ។
ចៅបៃ 224.1-4
निज गुन सहित राम गुन गाथा।सुनत जाहिं सुमिरत रघुनाथा।।
तीरथ मुनि आश्रम सुरधामा।निरखि निमज्जहिं करहिं प्रनामा।।
मनहीं मन मागहिं बरु एहू।सीय राम पद पदुम सनेहू।।
मिलहिं किरात कोल बनबासी।बैखानस बटु जती उदासी।।
करि प्रनामु पूँछहिं जेहिं तेही।केहि बन लखनु रामु बैदेही।।
ते प्रभु समाचार सब कहहीं।भरतहि देखि जनम फलु लहहीं।।
जे जन कहहिं कुसल हम देखे।ते प्रिय राम लखन सम लेखे।।
एहि बिधि बूझत सबहि सुबानी।सुनत राम बनबास कहानी।।
ជាមួយនឹងគុណធម៌របស់ខ្លួន ពួកគេច្រៀងសរសើរព្រះរាម; ដោយស្តាប់ ពួកគេចេញដំណើរដោយចងចាំព្រះអម្ចាស់នៃរាជវង្សរឃុ។ ទីសក្ការៈបូជា អាស្រមរបស់អ្នកប្រាជ្ញ និងលំនៅដ៏សក្តិសិទ្ធិ; ដោយមើលឃើញ ពួកគេលេចជ្រមុជខ្លួននិងថ្វាយបដិសណ្ឋារកិច្ច។ ក្នុងចិត្តរបស់ពួកគេ ពួកគេសុំប្រាថ្នាមួយនេះ: សេចក្តីស្រឡាញ់ចំពោះផ្កាឈូកនៃព្រះបាទរបស់សីតា និងព្រះរាម។ ពួកគេប្រទះឃើញកិរាតៈ កោលៈ អ្នកស្រុកព្រៃ វៃខានសៈ អ្នកតបស្ស និងអ្នកដែលមិនមានការប្រកាន់។ ដោយថ្វាយបដិសណ្ឋារកិច្ច ពួកគេសួររកគ្នានីមួយៗ: នៅក្នុងព្រៃណាដែលអ្នកបានឃើញលក្សមណៈ ព្រះរាម និងបុត្រីរបស់វិទេហៈ? ពួកគេទាំងអស់ប្រាប់ដំណឹងអំពីព្រះអម្ចាស់; ដោយឃើញភរតៈ ពួកគេទទួលបានផលនៃកំណើតរបស់ពួកគេ។ អ្នកដែលនិយាយថា "យើងបានឃើញពួកគេច្បាស់លាស់" ពួកគេចាត់ទុកដូចជាសំណព្វចិត្តដូចព្រះរាម និងលក្សមណៈ។ តាមរបៀបនេះ គ្រប់គ្នាសួរគ្រប់ទិសទី ដោយស្តាប់រឿងនៃការនិរទេសព្រះរាមទៅកាន់ព្រៃ។
ទោហា 224
तेहि बासर बसि प्रातहीं चले सुमिरि रघुनाथ।राम दरस की लालसा भरत सरिस सब साथ।।224।।
ចំណាយរាត្រីនៅទីនោះ នៅពេលព្រឹកពួកគេចេញដំណើរ ដោយចងចាំព្រះអម្ចាស់នៃរាជវង្សរឃុ; ក្រុមទាំងមូល ស្មើនឹងភរតៈក្នុងចំណង់ចំពោះការមើលឃើញព្រះរាម។
ចៅបៃ 225.1-4
मंगल सगुन होहिं सब काहू।फरकहिं सुखद बिलोचन बाहू।।
भरतहि सहित समाज उछाहू।मिलिहहिं रामु मिटहि दुख दाहू।।
करत मनोरथ जस जियँ जाके।जाहिं सनेह सुराँ सब छाके।।
सिथिल अंग पग मग डगि डोलहिं।बिहबल बचन पेम बस बोलहिं।।
रामसखाँ तेहि समय देखावा।सैल सिरोमनि सहज सुहावा।।
जासु समीप सरित पय तीरा।सीय समेत बसहिं दोउ बीरा।।
देखि करहिं सब दंड प्रनामा।कहि जय जानकि जीवन रामा।।
प्रेम मगन अस राज समाजू।जनु फिरि अवध चले रघुराजू।।
និមិត្តសញ្ញាល្អប្រសើរបង្ហាញចំពោះគ្រប់គ្នា; ភ្នែកនិងដៃដែលនាំមកនូវភាពរីករាយរបស់ពួកគេកំពុងញាប់ញ័រ។ ភរតៈជាមួយនឹងសភាទាំងមូលពេញដោយការអប់អរ; ពួកគេនឹងជួបព្រះរាម និងទុក្ខព្រួយរបស់ពួកគេនឹងបាត់បង់។ បំពេញបំណងដែលនៅក្នុងចិត្តរបស់នរណាម្នាក់ ពួកគេទាំងអស់ជ្រមុជក្នុងសេចក្តីស្រឡាញ់ដូចទេវតា។ អវយវៈនិងជំហានរបស់ពួកគេទន់ខ្សោយ; ពួកគេទន់គ្រាំគ្រាលើផ្លូវ; ដោយហួសចិត្ត ពួកគេនិយាយពាក្យក្រោមអំណាចនៃសេចក្តីស្រឡាញ់។ នៅពេលនោះ មិត្តរបស់ព្រះរាមបានបង្ហាញទីកន្លែងមួយដល់ពួកគេ គឺគ្រាប់លើកដ៏ប្រសើរនៃភ្នំ ដែលស្រស់ស្អាតដោយធម្មជាតិ។ នៅជិតទីនោះមានទន្លេមួយហូរជាមួយច្រាំងរបស់វា; ទីនោះគង់នៅវីរៈទាំងពីរជាមួយសីតា។ ដោយឃើញពួកគេ គ្រប់គ្នាថ្វាយបដិសណ្ឋារកិច្ចដោយដៃបត់បែន ប្រកាសជ័យជម្នះដល់ជនកី និងព្រះរាម ដែលជាជីវិត។ ដូច្នេះសភាខ្ពស់ជាន់ ដែលជ្រមុជក្នុងសេចក្តីស្រឡាញ់ ហាក់ដូចជាព្រះអម្ចាស់នៃរាជវង្សរឃុបានត្រឡប់ទៅអយោធ្យាវិញ។
ទោហា 225
भरत प्रेमु तेहि समय जस तस कहि सकइ न सेषु।कबिहिं अगम जिमि ब्रह्मसुखु अह मम मलिन जनेषु।।225।।
នៅពេលនោះសេចក្តីស្រឡាញ់របស់ភរតៈគឺដូច្នេះ ដែលទាំងកិត្តិយសនិងការរិះគន់មិនអាចពណ៌នាបានទេ; សែសនឹងមិនអាចនិយាយបានដែរ។ វាដូចជាសុភមង្គលនៃព្រហ្ម ដែលកវីមិនអាចទៅដល់; អា ក្នុងចំណោមញាតិសាមញ្ញរបស់ខ្ញុំ វាត្រូវបានធ្វើឲ្យសៅហ្មង។
ចៅបៃ 226.1-4
सकल सनेह सिथिल रघुबर कें।गए कोस दुइ दिनकर ढरकें।।
जलु थलु देखि बसे निसि बीतें।कीन्ह गवन रघुनाथ पिरीतें।।
उहाँ रामु रजनी अवसेषा।जागे सीयँ सपन अस देखा।।
सहित समाज भरत जनु आए।नाथ बियोग ताप तन ताए।।
सकल मलिन मन दीन दुखारी।देखीं सासु आन अनुहारी।।
सुनि सिय सपन भरे जल लोचन।भए सोचबस सोच बिमोचन।।
लखन सपन यह नीक न होई।कठिन कुचाह सुनाइहि कोई।।
अस कहि बंधु समेत नहाने।पूजि पुरारि साधु सनमाने।।
សេចក្តីស្រឡាញ់ទាំងអស់ក្លាយទន់ខ្សោយក្នុងព្រះអម្ចាស់នៃរាជវង្សរឃុ; ព្រះអាទិត្យបានលិច និងពីរកោសត្រូវបានឆ្លងកាត់។ ពួកគេឃើញទឹកនិងដី រាត្រីបានកន្លងទៅ; ព្រះអម្ចាស់នៃរាជវង្សរឃុបានធ្វើដំណើរតទៅទៀត ដោយជំរុញដោយសេចក្តីស្រឡាញ់។ នៅទីនោះព្រះរាមបានចំណាយនៅសល់នៃរាត្រី; សីតាបានភ្ញាក់ឡើងនិងឃើញក្តីសុបិន្តដូច្នេះ: ភរតៈបានមកជាមួយក្រុមទាំងមូលរបស់គាត់ និងគ្រុនក្តៅនៃការបំបែកពីព្រះអម្ចាស់បានធ្វើឲ្យរាងកាយរបស់គាត់ចុះខ្សោយ។ គ្រប់គ្នាមានចិត្តធ្លាក់ចុះ ទុគ៌តនិងព្រួយទុក្ខ; នាងបានឃើញម្តាយក្មេករបស់នាងមក ដោយយំសោក។ ដោយស្តាប់ក្តីសុបិន្តរបស់សីតា ភ្នែករបស់នាងបានបំពេញដោយទឹក; នាងត្រូវបានគ្របដណ្តប់ដោយការគិត នាងដែលជាអ្នករំដោះពីការគិត។ លក្សមណៈបាននិយាយថា "ក្តីសុបិន្តនេះមិនល្អទេ; នរណាម្នាក់នឹងប្រាប់អំពីរឿងលំបាកនិងអាក្រក់។" ដូច្នេះដោយនិយាយ គាត់បានងូតទឹកជាមួយបងប្អូនរបស់គាត់ ថ្វាយបូជាដល់ព្រះសិវៈ និងគោរពដល់អ្នកប្រាជ្ញ។
ឆន្ទ 226
सनमानि सुर मुनि बंदि बैठे उत्तर दिसि देखत भए।नभ धूरि खग मृग भूरि भागे बिकल प्रभु आश्रम गए।।
तुलसी उठे अवलोकि कारनु काह चित सचकित रहे।सब समाचार किरात कोलन्हि आइ तेहि अवसर कहे।।
ដោយគោរពដល់ទេវតា និងអ្នកប្រាជ្ញ ពួកគេអង្គុយនិងមើលទៅទិសខាងជើង។ បក្សី និងសត្វក្នុងព្រៃបានភៀសខ្លួនក្នុងសភាពច្របូកច្របល់ និងព្រះអម្ចាស់បានទៅកាន់អាស្រម។ តុលសីដាសបានក្រោកឡើង ដោយសង្កេតមើលហេតុផល; ពួកគេនៅតែមានការព្រួយបារម្ភក្នុងចិត្ត។ ដំណឹងទាំងអស់ កិរាតៈ និងកោលៈបានមកនិងប្រាប់នៅពេលនោះ។
សោរឋា 226
सुनत सुमंगल बैन मन प्रमोद तन पुलक भर।सरद सरोरुह नैन तुलसी भरे सनेह जल।।226।।
ដោយស្តាប់ពាក្យមង្គល ចិត្តរបស់នាងត្រេកអរ រាងកាយរបស់នាងរំភើប; ភ្នែករបស់តុលសីដាស ដូចជាផ្កាឈូករដូវស្លឹកឈើជ្រុះ បានបំពេញដោយទឹកភ្នែកនៃសេចក្តីស្រឡាញ់។
ចៅបៃ 227.1-4
बहुरि सोचबस भे सियरवनू।कारन कवन भरत आगवनू।।
एक आइ अस कहा बहोरी।सेन संग चतुरंग न थोरी।।
सो सुनि रामहि भा अति सोचू।इत पितु बच इत बंधु सकोचू।।
भरत सुभाउ समुझि मन माहीं।प्रभु चित हित थिति पावत नाही।।
समाधान तब भा यह जाने।भरतु कहे महुँ साधु सयाने।।
लखन लखेउ प्रभु हृदयँ खभारू।कहत समय सम नीति बिचारू।।
बिनु पूँछ कछु कहउँ गोसाईं।सेवकु समयँ न ढीठ ढिठाई।।
तुम्ह सर्बग्य सिरोमनि स्वामी।आपनि समुझि कहउँ अनुगामी।।
ម្តងទៀតម្តាយរបស់សីតាធ្លាក់ចូលក្នុងការគិត: ហេតុអ្វីបានជាភរតៈមក? នរណាម្នាក់បានមកនិងនិយាយដូច្នេះម្តងទៀត: កងទ័ពរបស់គាត់ជាមួយនឹងកងពលទាំងបួនមិនតូចទេ។ ដោយស្តាប់បែបនេះ ព្រះរាមបានបំពេញដោយការព្រួយបារម្ភយ៉ាងខ្លាំង; នៅម្ខាងគឺពាក្យរបស់បិតារបស់ព្រះអង្គ នៅម្ខាងទៀតគឺការស្ទាក់ស្ទើររបស់ប្អូនប្រុស។ ដោយយល់ដឹងពីសភាពធម្មជាតិរបស់ភរតៈក្នុងចិត្តរបស់ព្រះអង្គ ចិត្តរបស់ព្រះអម្ចាស់មិនអាចសំរាកបានសម្រាប់សុខដុនរបស់គាត់។ បន្ទាប់មកគំនិតនេះបានមកដល់ព្រះអង្គ: ភរតៈនឹងនិយាយក្នុងចំណោមអ្នកប្រាជ្ញ និងអ្នកល្អ។ លក្សមណៈបានស្គាល់ថាចិត្តរបស់ព្រះអម្ចាស់ធ្ងន់; គាត់បាននិយាយនៅពេលត្រឹមត្រូវ ដោយការវិនិច្ឆ័យសមរម្យ។ "ដោយមិនត្រូវបានសួរ ខ្ញុំនិយាយអ្វីមួយ នែព្រះអម្ចាស់; អ្នកបម្រើមិនហ៊ានក្លាហាននៅពេលបែបនេះទេ។ ព្រះអង្គជាគ្រាប់លើកដ៏ប្រសើរនៃអ្នកដឹងគ្រប់យ៉ាង ជាម្ចាស់; ខ្ញុំនិយាយដូចជាអ្នកដើមតាម ដោយបានយល់ដឹងដោយខ្លួនឯង។"
ទោហា 227
नाथ सुह्रद सुठि सरल चित सील सनेह निधान।सब पर प्रीति प्रतीति जियँ जानिअ आपु समान।।227।।
នែព្រះអម្ចាស់ គាត់ពិតជាមិត្តល្អមែន មានចិត្តសាមញ្ញ មានគុណធម៌ និងជាទ្រព្យសម្បត្តិនៃសេចក្តីស្រឡាញ់។ គាត់មានសេចក្តីស្រឡាញ់ និងទំនុកចិត្តចំពោះគ្រប់គ្នា; សូមស្គាល់គាត់ដូចជាខ្លួនព្រះអង្គដែរ។
ចៅបៃ 228.1-4
बिषई जीव पाइ प्रभुताई।मूढ़ मोह बस होहिं जनाई।।
भरतु नीति रत साधु सुजाना।प्रभु पद प्रेम सकल जगु जाना।।
तेऊ आजु राम पदु पाई।चले धरम मरजाद मेटाई।।
कुटिल कुबंध कुअवसरु ताकी।जानि राम बनवास एकाकी।।
करि कुमंत्रु मन साजि समाजू।आए करै अकंटक राजू।।
कोटि प्रकार कलपि कुटलाई।आए दल बटोरि दोउ भाई।।
जौं जियँ होति न कपट कुचाली।केहि सोहाति रथ बाजि गजाली।।
भरतहि दोसु देइ को जाएँ।जग बौराइ राज पदु पाएँ।।
សត្វព្យាបាទនៅពេលទទួលបានអំណាច ក្លាយជាមនុស្សល្ងង់ និងនៅក្រោមការគ្រប់គ្រងនៃការភាន់ច្រឡំ។ ភរតជាអ្នកស្មោះត្រង់ក្នុងការប្រព្រឹត្តត្រូវ ជាមនុស្សល្អ និងឈ្លាសវៃ ពិភពលោកទាំងមូលស្គាល់សេចក្តីស្រឡាញ់របស់គាត់ចំពោះព្រះបាទព្រះអង្គ។ ប៉ុន្តែថ្ងៃនេះ បានទទួលតំណែងព្រះអង្គ គាត់ចេញដំណើរដើម្បីបំបែកធម៌ និងការប្រព្រឹត្តត្រូវ។ នេះជាវាសនារបស់គាត់ ជាពេលវេលាអាក្រក់ ដឹងដូច្នេះ ព្រះរាមទៅក្នុងព្រៃតែម្នាក់ឯង។ បានធ្វើគម្រោងអាក្រក់ក្នុងចិត្ត និងប្រមូលសម្ព័ន្ធមិត្ត គាត់មកដើម្បីបង្កើតអំណាចគ្មានគូប្រជែង។ គិតគ្រប់គ្រាន់នូវយុទ្ធសាស្ត្រជាច្រើនដោយចំណេះដឹង គាត់មកប្រមូលកងទ័ព បងប្អូនទាំងពីរ។ បើគ្មានការបោកប្រាស់ និងអំពើអាក្រក់ក្នុងចិត្ត ហេតុអ្វីគាត់ត្រូវការរទេះ សេះ និងដំរី? នរណានឹងទៅដាក់ទោសភរត? គាត់បានធ្វើឲ្យពិភពលោកច្របូកច្របល់ និងដណ្តើមយកបល្ល័ង្ក។
ទោហា 228
ससि गुर तिय गामी नघुषु चढ़ेउ भूमिसुर जान।लोक बेद तें बिमुख भा अधम न बेन समान।।228।।
នៅពេលព្រះរាជាឡើងលើរទេះដែលគូសដោយសេះ ប្រជារាស្ត្រស្គាល់ព្រះអង្គជាស្តេច។ ព្រះអង្គក្លាយជាអ្នកបដិសេធពិភពលោក និងគម្ពីរវេទ ជាមនុស្សទាប មិនស្មើនឹងស្មៅទេ។
ចៅបៃ 229.1-4
सहसबाहु सुरनाथु त्रिसंकू।केहि न राजमद दीन्ह कलंकू।।
भरत कीन्ह यह उचित उपाऊ।रिपु रिन रंच न राखब काऊ।।
एक कीन्हि नहिं भरत भलाई।निदरे रामु जानि असहाई।।
समुझि परिहि सोउ आजु बिसेषी।समर सरोष राम मुखु पेखी।।
एतना कहत नीति रस भूला।रन रस बिटपु पुलक मिस फूला।।
प्रभु पद बंदि सीस रज राखी।बोले सत्य सहज बलु भाषी।।
अनुचित नाथ न मानब मोरा।भरत हमहि उपचार न थोरा।।
कहँ लगि सहिअ रहिअ मनु मारें।नाथ साथ धनु हाथ हमारें।।
សហស្រ្តពាហុ ជាម្ចាស់នៃទេវតា និងត្រីសង្កុ; នរណាមិនត្រូវបានប្រឡាក់ដោយការស្រវឹងនៃរាជសិទ្ធិ? នេះជាផ្លូវត្រូវដែលភរតបានអនុវត្ត; គាត់នឹងមិនរក្សាបំណុលតិចតួចទៅនឹងសត្រូវទេ។ ភរតមិនបានធ្វើការល្អណាមួយទេ; គាត់ចាត់ទុកព្រះរាមជាអ្នកគ្មានជំនួយ។ ដោយយល់ដូច្នេះ ថ្ងៃនេះគាត់ក្លាយជាអ្នកមានកំហឹងខ្លាំង; គាត់បានឃើញមុខព្រះរាមពេញដោយកំហឹងសង្រ្គាម។ និយាយដូច្នេះ គាត់ត្រូវបានភ្លាត់ដោយរសជាតិនៃគោលនយោបាយ; ដូចដើមឈើក្នុងរសជាតិនៃសង្រ្គាម គាត់រីកដូចជាមានសាច់ដុំពក។ ដោយថ្វាយបង្គំនៅព្រះបាទព្រះអង្គ គាត់រក្សាធូលីលើក្បាលរបស់គាត់; គាត់និយាយពាក្យពិត ដែលមានកម្លាំងធម្មជាតិ។ អ្វីដែលមិនត្រូវ នៅព្រះអង្គ ខ្ញុំនឹងមិនទទួលទេ; ភរត ការព្យាបាលរបស់ខ្ញុំចំពោះអ្នកមិនតិចទេ។ តើខ្ញុំនឹងទ្រាំបានយូរប៉ុន្មាន ដោយសម្លាប់ចិត្តរបស់ខ្ញុំ? នៅព្រះអង្គ ធ្នូនៅក្នុងដៃរបស់ខ្ញុំ។
ទោហា 229
छत्रि जाति रघुकुल जनमु राम अनुग जगु जान।लातहुँ मारें चढ़ति सिर नीच को धूरि समान।।229।।
កើតក្នុងវណ្ណៈយុទ្ធជន ក្នុងវង្សរហុ ស្មោះត្រង់ចំពោះព្រះរាម ពិភពលោកស្គាល់ព្រះអង្គ។ ទោះបីគេទាត់គាត់ គាត់ទទួលយកលើក្បាល ដូចជាធូលីពីមនុស្សទាប។
Frequently Asked Questions
परंपरानुसार भरत-चरित (दोहा 220–229 के आसपास) का पाठ ‘निष्काम सेवा’ और ‘भ्रातृ-प्रेम’ की सिद्धि देता है; मन का राज-मद/अहंकार गलता है और राम-दर्शन की लालसा (स्मरण-रुचि) प्रबल होती है—यही इसका मुख्य फल माना जाता है।
साधारणतः ‘श्रीराम जय राम जय जय राम’ या ‘श्रीरामचंद्र कृपालु भजु मन’ को समपुट/जप-रूप में जोड़ा जाता है; भरत-प्रसंग में कई परंपराएँ ‘राम पद प्रेम’ की वृद्धि हेतु ‘सीय राममय सब जग जानी’ भाव-स्मरण को भी समपुट-सदृश रखती हैं।
Ask anything about Prakarana 23 of the Ramcharitmanas
Answers come straight from the texts, with the shlokas they draw on. Ask in your own words.
A free sign-in with Google or Apple keeps your chat saved across web and the app.
Read Ramcharitmanas in the Vedapath app
Scan the QR code to open this directly in the app, with word-by-word meanings, Sanskrit recitation where available, and more.
