Prakarana 23
त्याग-धर्म की सीढ़ी: राजसुख के शिखर से उतरकर ‘मर्यादा’ में स्थित होना। इस सोपान में भक्ति का परिपाक ‘विरह’ और ‘सेवा’ के मार्ग से होता है—भरत का चरित्र दिखाता है कि अधिकार (राज) नहीं, अधिकारिता (अधिकार-त्याग) मोक्ष-मार्ग का द्वार है।
అయోధ్యాకాండంలోని ప్రధాన రసం కరుణ-విప్రలంభమే; అయితే అంతఃస్వరంగా శాంత-భక్తి నడుస్తుంది. రాజధర్మం, కులధర్మం, ఆత్మధర్మం మధ్య సంఘర్షణ ఇక్కడ ‘మర్యాద’గా రూపాంతరం చెందుతుంది: రాముని వనగమనం బాహ్య సంఘటనగా కనిపించినా అంతఃకరణ సాధనగా మారుతుంది. ఈ ఖండంలో భరతచరిత్ర భక్తి యొక్క నైతిక శిఖరం—అతడు ‘స్వార్థ-బిబస’ కాదు; ‘సత్యసంధ’గా రామాజ్ఞను అనుసరించేవాడు; అందువల్ల లోకనింద-లోకప్రశంసలకు అతీతంగా సేవాధర్మంలో స్థిరపడతాడు. ఈ భాగం (దోహా 220–229 పరిసరాలు)లో యాత్రా-రచన (యమునా తీరం, ఘాట్లు, నిషాదసంగం, ఆశ్రమ పరిసరం) ఒక తీర్థ-పటముగా మారుతుంది: ప్రతి నిలయం మనస్సు విక్షేపాన్ని కడిగి రామదర్శన తృష్ణను మరింత తీక్ష్ణం చేస్తుంది. తులసీ ఇక్కడ నిర్గుణ–సగుణాలకు సేతువు కడతారు: రాముడు ‘మర్యాదా-పురుషోత్తముడు’గానే కాక, భక్తహృదయంలో బ్రహ్మానందపు అగమ్య రూపంగా ప్రకాశిస్తాడు.
Verses
చౌపాయి 220.1-4
सत्यसंध प्रभु सुर हितकारी।भरत राम आयस अनुसारी।।
स्वारथ बिबस बिकल तुम्ह होहू।भरत दोसु नहिं राउर मोहू।।
सुनि सुरबर सुरगुर बर बानी।भा प्रमोदु मन मिटी गलानी।।
बरषि प्रसून हरषि सुरराऊ।लगे सराहन भरत सुभाऊ।।
एहि बिधि भरत चले मग जाहीं।दसा देखि मुनि सिद्ध सिहाहीं।।
जबहिं रामु कहि लेहिं उसासा।उमगत पेमु मनहँ चहु पासा।।
द्रवहिं बचन सुनि कुलिस पषाना।पुरजन पेमु न जाइ बखाना।।
बीच बास करि जमुनहिं आए।निरखि नीरु लोचन जल छाए।।
satyasaṁdha prabhu sura hitakārī |bharata rāma āyasa anusārī ||
svāratha bibasa bikala tumha hohū |bharata dosu nahiṁ rāura mohū ||
suni surabara suragura bara bānī |bhā pramodu mana miṭī galānī ||
baraṣi prasūna haraṣi surarāū |lage sarāhana bharata subhāū ||
ehi bidhi bharata cale maga jāhīṁ |dasā dekhi muni siddha sihāhīṁ ||
jabahiṁ rāmu kahi lehiṁ usāsā |umagata pemu manahã cahu pāsā ||
dravahiṁ bacana suni kulisa paṣānā |purajana pemu na jāi bakhānā ||
bīca bāsa kari jamunahiṁ āe |nirakhi nīru locana jala chāe ||
సత్యము కాపాడు ప్రభువు దేవతలకు హితకారి; భరతుడు రాముని ఆజ్ఞను అనుసరించువాడు. స్వార్థముచే మునిగి మీరు వికలమైనారు. భరతునికి దోషము లేదు; మీ మోహమే దోషము. దేవతలలో ఉత్తముడైన ఇంద్రుడు, దేవగురువు యొక్క ఉత్తమ వాక్యములు విని, మనస్సులో ఆనందము పుట్టి, బాధ తొలగిపోయెను. దేవతల రాజు ఆనందించి పువ్వులను వర్షించెను; భరతుని స్వభావమును కొనియాడసాగెను. ఈ విధముగా భరతుడు దారిలో వెళెను; అతని స్థితిని చూచి మునులు, సిద్ధులు అదే స్థితిని కోరిరి. రాముడని చెప్పి నిట్టూర్పు విడిచినప్పుడల్లా, మనస్సులో ప్రేమ నాలుగు దిక్కులా పొంగెను. అతని మాటలు విని వజ్రాయుధములు, రాళ్లు కరిగిపోయెను; పురజనుల ప్రేమ వర్ణించలేకపోయెను. మధ్యలో విశ్రాంతి తీసుకొని యమునా నదిని చేరెను; దాని నీటిని చూచి అతని కళ్ళు నీటితో నిండెను.
దోహా 220
रघुबर बरन बिलोकि बर बारि समेत समाज।होत मगन बारिधि बिरह चढ़े बिबेक जहाज।।220।।
raghubara barana biloki bara bāri sameta samāja |hota magana bāridhi biraha caṛhe bibeka jahāja ||220||
రాముని దేహ వర్ణం కల అందమైన నీటిని చూచి, భరతుడు తన సంఘమంతటితో వియోగ సముద్రంలో మునిగిపోయాడు, తరువాత వివేక నౌకను ఎక్కాడు.
చౌపాయి 221.1-4
जमुन तीर तेहि दिन करि बासू।भयउ समय सम सबहि सुपासू।।
रातहिं घाट घाट की तरनी।आईं अगनित जाहिं न बरनी।।
प्रात पार भए एकहि खेंवाँ।तोषे रामसखा की सेवाँ।।
चले नहाइ नदिहि सिर नाई।साथ निषादनाथ दोउ भाई।।
आगें मुनिबर बाहन आछें।राजसमाज जाइ सबु पाछें।।
तेहिं पाछें दोउ बंधु पयादें।भूषन बसन बेष सुठि सादें।।
सेवक सुहृद सचिवसुत साथा।सुमिरत लखनु सीय रघुनाथा।।
जहँ जहँ राम बास बिश्रामा।तहँ तहँ करहिं सप्रेम प्रनामा।।
jamuna tīra tehi dina kari bāsū |bhayau samaya sama sabahi supāsū ||
rātahiṁ ghāṭa ghāṭa kī taranī |āīṁ aganita jāhiṁ na baranī ||
prāta pāra bhae ekahi kheṁvā̃ |toṣe rāmasakhā kī sevā̃ ||
cale nahāi nadihi sira nāī |sātha niṣādanātha dou bhāī ||
āgeṁ munibara bāhana ācheṁ |rājasamāja jāi sabu pācheṁ ||
tehiṁ pācheṁ dou baṁdhu payādeṁ |bhūṣana basana beṣa suṭhi sādeṁ ||
sevaka suhṛda sacivasuta sāthā |sumirata lakhanu sīya raghunāthā ||
jahã jahã rāma bāsa biśrāmā |tahã tahã karahiṁ saprema pranāmā ||
ఆ రోజు యమునా నది ఒడ్డున భరతుడు బస చేశాడు; అందరికీ ఆ సమయం సుఖాన్ని సౌకర్యాన్ని ఇచ్చింది. రాత్రి పూట ప్రతి ఘాటు నుండి పడవలు వచ్చాయి; లెక్కపెట్టలేని, వర్ణించలేని ఎన్నో. ఉదయం అందరూ ఒకే ప్రయాణంలో దాటారు; రాముని మిత్రుడైన నిషాద నాయకుని సేవకు భరతుడు సంతృప్తి చెందాడు. నదిలో స్నానం చేసి తల వంచి, ఇద్దరు సోదరులు నిషాదుల ప్రభువుతో పాటు బయలుదేరారు. ముందు మునిశ్రేష్ఠుడు వాహనంలో ఉన్నాడు; రాజ సమాజం మొత్తం వెనుక వచ్చింది. వారి వెనుక ఇద్దరు సోదరులు కాలినడకన వచ్చారు; ఆభరణాలు, వస్త్రాలు, వేషం చాలా సాదాగా ఉన్నాయి. సేవకులు, మిత్రులు, మంత్రి కుమారుడు వారితో వచ్చారు; లక్ష్మణుని, సీతను, రఘునాథుని స్మరించుకున్నారు. రాముడు బస చేసిన, విశ్రాంతి తీసుకున్న ప్రతి చోట, వారు ప్రేమతో నమస్కరించారు.
దోహా 221
मगबासी नर नारि सुनि धाम काम तजि धाइ।देखि सरूप सनेह सब मुदित जनम फलु पाइ।।221।।
magabāsī nara nāri suni dhāma kāma taji dhāi |dekhi sarūpa saneha saba mudita janama phalu pāi ||221||
దారిలో నివసించే పురుషులు స్త్రీలు వార్త విని, తమ ఇళ్లను పనులను విడిచి పరుగెత్తారు. ఆయన అందమైన రూపాన్ని చూసి, అందరూ ప్రేమతో ఆనందంతో నిండి, తమ జన్మ ఫలాన్ని పొందినట్లు భావించారు.
చౌపాయి 222.1-4
कहहिं सपेम एक एक पाहीं।रामु लखनु सखि होहिं कि नाहीं।।
बय बपु बरन रूप सोइ आली।सीलु सनेहु सरिस सम चाली।।
बेषु न सो सखि सीय न संगा।आगें अनी चली चतुरंगा।।
नहिं प्रसन्न मुख मानस खेदा।सखि संदेहु होइ एहिं भेदा।।
तासु तरक तियगन मन मानी।कहहिं सकल तेहि सम न सयानी।।
तेहि सराहि बानी फुरि पूजी।बोली मधुर बचन तिय दूजी।।
कहि सपेम सब कथाप्रसंगू।जेहि बिधि राम राज रस भंगू।।
भरतहि बहुरि सराहन लागी।सील सनेह सुभाय सुभागी।।
kahahiṁ sapema eka eka pāhīṁ |rāmu lakhanu sakhi hohiṁ ki nāhīṁ ||
baya bapu barana rūpa soi ālī |sīlu sanehu sarisa sama cālī ||
beṣu na so sakhi sīya na saṁgā |āgeṁ anī calī caturaṁgā ||
nahiṁ prasanna mukha mānasa khedā |sakhi saṁdehu hoi ehiṁ bhedā ||
tāsu taraka tiyagana mana mānī |kahahiṁ sakala tehi sama na sayānī ||
tehi sarāhi bānī phuri pūjī |bolī madhura bacana tiya dūjī ||
kahi sapema saba kathāprasaṁgū |jehi bidhi rāma rāja rasa bhaṁgū ||
bharatahi bahuri sarāhana lāgī |sīla saneha subhāya subhāgī ||
ఒకరితో ఒకరు ప్రేమగా చెప్పుకున్నారు, "స్నేహితురాలా, వీరు రాముడు లక్ష్మణులా, కాదా?" "వీరి వయస్సు, రూపం, వర్ణం, కనులు ఒకేలా ఉన్నాయి, స్నేహితురాలా; వీరి మృదువైన స్వభావం, ప్రేమ, నడక కూడా సమానంగా ఉన్నాయి. "కానీ వీరి వస్త్రం ఒకటి కాదు, స్నేహితురాలా; సీత వారితో లేదు; ముందుగా నాలుగు అంగాల సైన్యం నడుస్తోంది. "వీరి ముఖాల్లో ఆనందం లేదు, హృదయంలో దుఃఖం ఉంది. స్నేహితురాలా, ఈ వ్యత్యాసం వలనే సంశయం కలుగుతుంది. ఆ స్త్రీలు ఆమె వాదనను మనసులో అంగీకరించి, అందరూ, "ఈమెలా తెలివైనది మరెవరు లేరు" అన్నారు. మరో స్త్రీ ఆమె మాటలను పొగడి, తీయనైన మాటలు మాట్లాడింది. ప్రేమగా ఆమె కథ యొక్క మొత్తం సందర్భాన్ని చెప్పింది, రాముని రాజ్యానికి సంతోషం ఎలా భగ్నమైందో. తరువాత ఆమె గుణం, ప్రేమ, స్వభావంతో నిండిన అదృష్టవంతుడైన భరతుని పొగడటం మొదలుపెట్టింది.
దోహా 222
चलत पयादें खात फल पिता दीन्ह तजि राजु।जात मनावन रघुबरहि भरत सरिस को आजु।।222।।
calata payādeṁ khāta phala pitā dīnha taji rāju |jāta manāvana raghubarahi bharata sarisa ko āju ||222||
నడుచుకుంటూ పండ్లను తింటూ, తండ్రి ఇచ్చిన రాజ్యాన్ని విడిచి, రఘువరుడిని తిరిగి రమ్మని ఒప్పించడానికి వెళ్తున్నాడు. ఈ రోజు భరతుడి వంటివాడు ఎవరు ఉన్నాడు?
చౌపాయి 223.1-4
भायप भगति भरत आचरनू।कहत सुनत दुख दूषन हरनू।।
जो कछु कहब थोर सखि सोई।राम बंधु अस काहे न होई।।
हम सब सानुज भरतहि देखें।भइन्ह धन्य जुबती जन लेखें।।
सुनि गुन देखि दसा पछिताहीं।कैकइ जननि जोगु सुतु नाहीं।।
कोउ कह दूषनु रानिहि नाहिन।बिधि सबु कीन्ह हमहि जो दाहिन।।
कहँ हम लोक बेद बिधि हीनी।लघु तिय कुल करतूति मलीनी।।
बसहिं कुदेस कुगाँव कुबामा।कहँ यह दरसु पुन्य परिनामा।।
अस अनंदु अचिरिजु प्रति ग्रामा।जनु मरुभूमि कलपतरु जामा।।
bhāyapa bhagati bharata ācaranū |kahata sunata dukha dūṣana haranū ||
jo kachu kahaba thora sakhi soī |rāma baṁdhu asa kāhe na hoī ||
hama saba sānuja bharatahi dekheṁ |bhainha dhanya jubatī jana lekheṁ ||
suni guna dekhi dasā pachitāhīṁ |kaikai janani jogu sutu nāhīṁ ||
kou kaha dūṣanu rānihi nāhina |bidhi sabu kīnha hamahi jo dāhina ||
kahã hama loka beda bidhi hīnī |laghu tiya kula karatūti malīnī ||
basahiṁ kudesa kugā̃va kubāmā |kahã yaha darasu punya parināmā ||
asa anaṁdu aciriju prati grāmā |janu marubhūmi kalapataru jāmā ||
భరతుని సోదర ప్రేమ, భక్తి, ఆచరణ - వీటిని చెప్పినా విన్నా దుఃఖము, పాపము తొలగిపోవును. చెలి, ఎంత కొంచెం చెప్పినా అంతే - అతడు రాముని సోదరుడు; అతడు ఇంకేమి అగుట ఎలా సాధ్యము? మేమంతా తమ్ముడితో కూడిన భరతుని చూచితిమి - స్త్రీల లెక్కన ధన్యులమైతిమి. అతని గుణములు విని స్థితి చూచి, వారు విచారించిరి - కైకేయి ఇటువంటి కుమారునకు తగిన తల్లి కాదు. ఒకరు అన్నారు: రాణియందు దోషము లేదు; విధి అన్నీ చేసింది, ఎందుకంటే అది మనకు కృప చూపించింది. లోక నియమము, వేదము, బ్రహ్మ శాసనము లేని మేము ఎటువంటి స్థితిలో ఉన్నాము - చీకటి కులము, ఆచరణ గల నీచ స్త్రీలమా? దీన దేశము, దీన గ్రామములు, దీన స్త్రీలమై జీవించుచున్నాము. ఈ దర్శనము ఎక్కడి నుండి వచ్చింది - పుణ్యము ఫలితమా? ప్రతి గ్రామమున ఇట్టి ఆనందము, ఆశ్చర్యము నిండి యున్నవి, ఎడారిలో కల్పవృక్షము మొలిచినట్లు.
దోహా 223
भरत दरसु देखत खुलेउ मग लोगन्ह कर भागु।जनु सिंघलबासिन्ह भयउ बिधि बस सुलभ प्रयागु।।223।।
bharata darasu dekhata khuleu maga loganha kara bhāgu |janu siṁghalabāsinha bhayau bidhi basa sulabha prayāgu ||223||
భరతుని దర్శనము చేస్తూనే, మార్గములోని ప్రజలకు భాగ్యము తెరుచుకొన్నది, విధి వశమున సింహళ నివాసులకు ప్రయాగ సులభముగా చేరువయినట్లు.
చౌపాయి 224.1-4
निज गुन सहित राम गुन गाथा।सुनत जाहिं सुमिरत रघुनाथा।।
तीरथ मुनि आश्रम सुरधामा।निरखि निमज्जहिं करहिं प्रनामा।।
मनहीं मन मागहिं बरु एहू।सीय राम पद पदुम सनेहू।।
मिलहिं किरात कोल बनबासी।बैखानस बटु जती उदासी।।
करि प्रनामु पूँछहिं जेहिं तेही।केहि बन लखनु रामु बैदेही।।
ते प्रभु समाचार सब कहहीं।भरतहि देखि जनम फलु लहहीं।।
जे जन कहहिं कुसल हम देखे।ते प्रिय राम लखन सम लेखे।।
एहि बिधि बूझत सबहि सुबानी।सुनत राम बनबास कहानी।।
nija guna sahita rāma guna gāthā |sunata jāhiṁ sumirata raghunāthā ||
tīratha muni āśrama suradhāmā |nirakhi nimajjahiṁ karahiṁ pranāmā ||
manahīṁ mana māgahiṁ baru ehū |sīya rāma pada paduma sanehū ||
milahiṁ kirāta kola banabāsī |baikhānasa baṭu jatī udāsī ||
kari pranāmu pū̃chahiṁ jehiṁ tehī |kehi bana lakhanu rāmu baidehī ||
te prabhu samācāra saba kahahīṁ |bharatahi dekhi janama phalu lahahīṁ ||
je jana kahahiṁ kusala hama dekhe |te priya rāma lakhana sama lekhe ||
ehi bidhi būjhata sabahi subānī |sunata rāma banabāsa kahānī ||
తన గుణములతో రాముని గుణగాథను విని, రఘునాథుని స్మరిస్తూ తన మార్గమున వెళ్ళాడు. తీర్థములు, ముని ఆశ్రమములు, దేవాలయములు చూచి, అక్కడ స్నానము చేసి ప్రణామము చేసాడు. తన మనస్సులో ఈ వరమును మాత్రము అడిగాడు: సీత మరియు రాముని పద్మ పాదముల యందు ప్రేమ. కిరాతులు, కోలులు, వనవాసులు, వైఖానసులు, బ్రహ్మచారులు, జటిలులు, ఉదాసీలు వారిని కలిసాడు. కలిసిన ప్రతి ఒక్కరికీ ప్రణామము చేసి, ఏ అరణ్యములో లక్ష్మణుడు, రాముడు, సీత ఉన్నారు అని అడిగాడు. వారు ప్రభువు యొక్క సమాచారము అంతా చెప్పారు; భరతుని చూచి వారు తమ జన్మ ఫలమును పొందారు. "మేము వారిని క్షేమముగా చూచాము" అని చెప్పిన వారిని, రామ లక్ష్మణులకు సమానముగా ప్రియముగా ఎంచాడు. ఈ విధముగా అందరినీ మృదువుగా పలుకులతో అడుగుతూ, రాముని వనవాస కథను విన్నాడు.
దోహా 224
तेहि बासर बसि प्रातहीं चले सुमिरि रघुनाथ।राम दरस की लालसा भरत सरिस सब साथ।।224।।
tehi bāsara basi prātahīṁ cale sumiri raghunātha |rāma darasa kī lālasā bharata sarisa saba sātha ||224||
ఆ రోజు అక్కడ గడిపి, తెల్లవారుజామున రఘునాథుని స్మరిస్తూ బయలుదేరారు. భరతునితో వెళ్ళిన అందరూ, అతనిలాగే, రాముని దర్శనం కోరారు.
చౌపాయి 225.1-4
मंगल सगुन होहिं सब काहू।फरकहिं सुखद बिलोचन बाहू।।
भरतहि सहित समाज उछाहू।मिलिहहिं रामु मिटहि दुख दाहू।।
करत मनोरथ जस जियँ जाके।जाहिं सनेह सुराँ सब छाके।।
सिथिल अंग पग मग डगि डोलहिं।बिहबल बचन पेम बस बोलहिं।।
रामसखाँ तेहि समय देखावा।सैल सिरोमनि सहज सुहावा।।
जासु समीप सरित पय तीरा।सीय समेत बसहिं दोउ बीरा।।
देखि करहिं सब दंड प्रनामा।कहि जय जानकि जीवन रामा।।
प्रेम मगन अस राज समाजू।जनु फिरि अवध चले रघुराजू।।
maṁgala saguna hohiṁ saba kāhū |pharakahiṁ sukhada bilocana bāhū ||
bharatahi sahita samāja uchāhū |milihahiṁ rāmu miṭahi dukha dāhū ||
karata manoratha jasa jiyã jāke |jāhiṁ saneha surā̃ saba chāke ||
sithila aṁga paga maga ḍagi ḍolahiṁ |bihabala bacana pema basa bolahiṁ ||
rāmasakhā̃ tehi samaya dekhāvā |saila siromani sahaja suhāvā ||
jāsu samīpa sarita paya tīrā |sīya sameta basahiṁ dou bīrā ||
dekhi karahiṁ saba daṁḍa pranāmā |kahi jaya jānaki jīvana rāmā ||
prema magana asa rāja samājū |janu phiri avadha cale raghurājū ||
అందరికీ మంగళ శకునాలు కనిపించాయి, వారి కళ్ళు, చేతులు సుఖాన్ని సూచిస్తూ కదిలాయి. భరతుడు మరియు సమస్త సమూహం ఉత్సాహంతో నిండిపోయారు: మేము రాముని కలుస్తాము, మన దుఃఖము దహించు బాధ తీరిపోతుంది. ఎవరికి ఎలాంటి కోరికలు ఉన్నాయో వారు తమ హృదయంలో నిలుపుకున్నారు, అందరూ ప్రేమ అనే మద్యంలో మైకమొందినట్లు వెళ్ళారు. వారి అవయవాలు సన్నగిల్లాయి, కాళ్ళు దారిలో అడుగు తడబాడాయి; ప్రేమ వశమై తడబాడుతూ మాట్లాడారు. ఆ సమయంలో రాముని మిత్రుడైన గుహుడు, సహజంగా అందమైన పర్వతాల శిఖరాన్ని చూపించాడు. దాని సమీపంలో, పయస్వినీ నది ఒడ్డున, ఇద్దరు వీరులు సీతతో కలిసి నివాసం ఉన్నారు. దాని చూసి అందరూ దండ ప్రణామం చేసి, జానకి ప్రాణుడైన రామునకు జయం అని అన్నారు. రాజు సమూహం ప్రేమలో అంతగా మునిగిపోయింది, రఘు రాజు మళ్ళీ అయోధ్యకు తిరుగు ప్రయాణం చేస్తున్నట్లు అనిపించింది.
దోహా 225
भरत प्रेमु तेहि समय जस तस कहि सकइ न सेषु।कबिहिं अगम जिमि ब्रह्मसुखु अह मम मलिन जनेषु।।225।।
bharata premu tehi samaya jasa tasa kahi sakai na seṣu |kabihiṁ agama jimi brahmasukhu aha mama malina janeṣu ||225||
ఆ సమయంలో భరతుడు కలిగించుకున్న ప్రేమను, అది ఎలా ఉందో అలాగే శేషుడికి కూడా వర్ణించలేకపోయాడు. కవులకు అది ఎంత అందుకోలేనిదో, అంత అందుకోలేనిది బ్రహ్మానందం, 'నేను' 'నాది' అనే మలినత్వం గల నా వంటి వారికి.
చౌపాయి 226.1-4
सकल सनेह सिथिल रघुबर कें।गए कोस दुइ दिनकर ढरकें।।
जलु थलु देखि बसे निसि बीतें।कीन्ह गवन रघुनाथ पिरीतें।।
उहाँ रामु रजनी अवसेषा।जागे सीयँ सपन अस देखा।।
सहित समाज भरत जनु आए।नाथ बियोग ताप तन ताए।।
सकल मलिन मन दीन दुखारी।देखीं सासु आन अनुहारी।।
सुनि सिय सपन भरे जल लोचन।भए सोचबस सोच बिमोचन।।
लखन सपन यह नीक न होई।कठिन कुचाह सुनाइहि कोई।।
अस कहि बंधु समेत नहाने।पूजि पुरारि साधु सनमाने।।
sakala saneha sithila raghubara keṁ |gae kosa dui dinakara ḍharakeṁ ||
jalu thalu dekhi base nisi bīteṁ |kīnha gavana raghunātha pirīteṁ ||
uhā̃ rāmu rajanī avaseṣā |jāge sīyã sapana asa dekhā ||
sahita samāja bharata janu āe |nātha biyoga tāpa tana tāe ||
sakala malina mana dīna dukhārī |dekhīṁ sāsu āna anuhārī ||
suni siya sapana bhare jala locana |bhae socabasa soca bimocana ||
lakhana sapana yaha nīka na hoī |kaṭhina kucāha sunāihi koī ||
asa kahi baṁdhu sameta nahāne |pūji purāri sādhu sanamāne ||
రఘుబరుని యెడల ప్రేమతో బలహీనులైన అందరూ కేవలం రెండు కోసులు వెళ్ళగానే సూర్యుడు అస్తమించసాగాడు. నీరున్న నేలను చూచి అక్కడ రాత్రి గడిపారు; రాత్రి గడిచిన తరువాత రఘునాథుని యెడల ప్రేమతో భరతుడు మళ్ళీ బయలుదేరాడు. అక్కడ రాత్రి కొంత మిగిలి ఉండగా రాముడు మేల్కొన్నాడు; సీత ఇటువంటి కల కన్నది. భరతుడు తన సమాజంతో వచ్చినట్లు కనిపించాడు; అతని శరీరం తన ప్రభువును విడిచిన వియోగ తాపంతో కాలిపోయింది. అందరూ మనసా వాసిపోయినవారై, దీనులై, దుఃఖితులై ఉన్నారు; తన అత్తలను మారిన ముఖాలతో చూచింది. సీత కలను విని అతని కళ్ళు నీళ్ళతో నిండిపోయాయి; ఇతరుల చింతను తొలగించువాడే చింతలో పడ్డాడు. "లక్ష్మణా, ఈ కల మంచిది కాదు; ఎవరో కఠినమైన చెడు వార్తను తీసుకు వస్తారు." అలా చెప్పి, తమ్ముడితో సహా స్నానం చేసి, త్రిపురాంతకుడైన శివుని పూజించి, సాధువులను సన్మానించాడు.
ఛందం 226
सनमानि सुर मुनि बंदि बैठे उत्तर दिसि देखत भए।नभ धूरि खग मृग भूरि भागे बिकल प्रभु आश्रम गए।।
तुलसी उठे अवलोकि कारनु काह चित सचकित रहे।सब समाचार किरात कोलन्हि आइ तेहि अवसर कहे।।
sanamāni sura muni baṁdi baiṭhe uttara disi dekhata bhae |nabha dhūri khaga mṛga bhūri bhāge bikala prabhu āśrama gae ||
tulasī uṭhe avaloki kāranu kāha cita sacakita rahe |saba samācāra kirāta kolanhi āi tehi avasara kahe ||
దేవతలను మునులను గౌరవించి వారికి నమస్కరించి, స్వామి కూర్చుని ఉత్తర దిశను చూశాడు. ఆకాశంలో ధూళి నిండినది, అనేక పక్షులు జంతువులు భయపడి పారిపోవడం చూసాడు; కలత చెందిన స్వామి ఆశ్రమానికి వెళ్ళాడు. తులసీదాసు చెప్పుతాడు: ఆయన లేచి చుట్టూ చూశాడు, కారణం ఏమిటో అని మనసు కలతతో ఉన్నాడు. ఆ క్షణంలో కిరాతులు కోలులు వచ్చి అన్ని వార్తలను చెప్పారు.
సోరఠా 226
सुनत सुमंगल बैन मन प्रमोद तन पुलक भर।सरद सरोरुह नैन तुलसी भरे सनेह जल।।226।।
sunata sumaṁgala baina mana pramoda tana pulaka bhara |sarada saroruha naina tulasī bhare saneha jala ||226||
ఆ అత్యంత శుభమైన మాటలను వినగానే, అతని మనస్సు ఆనందంతో నిండింది, శరీరమంతా పులకరించింది. శరదృతువు కమలాల వంటి కళ్లు ప్రేమ నీటితో నిండిపోయాయని తులసీదాసు చెబుతారు.
చౌపాయి 227.1-4
बहुरि सोचबस भे सियरवनू।कारन कवन भरत आगवनू।।
एक आइ अस कहा बहोरी।सेन संग चतुरंग न थोरी।।
सो सुनि रामहि भा अति सोचू।इत पितु बच इत बंधु सकोचू।।
भरत सुभाउ समुझि मन माहीं।प्रभु चित हित थिति पावत नाही।।
समाधान तब भा यह जाने।भरतु कहे महुँ साधु सयाने।।
लखन लखेउ प्रभु हृदयँ खभारू।कहत समय सम नीति बिचारू।।
बिनु पूँछ कछु कहउँ गोसाईं।सेवकु समयँ न ढीठ ढिठाई।।
तुम्ह सर्बग्य सिरोमनि स्वामी।आपनि समुझि कहउँ अनुगामी।।
bahuri socabasa bhe siyaravanū |kārana kavana bharata āgavanū ||
eka āi asa kahā bahorī |sena saṁga caturaṁga na thorī ||
so suni rāmahi bhā ati socū |ita pitu baca ita baṁdhu sakocū ||
bharata subhāu samujhi mana māhīṁ |prabhu cita hita thiti pāvata nāhī ||
samādhāna taba bhā yaha jāne |bharatu kahe mahũ sādhu sayāne ||
lakhana lakheu prabhu hṛdayã khabhārū |kahata samaya sama nīti bicārū ||
binu pū̃cha kachu kahaũ gosāīṁ |sevaku samayã na ḍhīṭha ḍhiṭhāī ||
tumha sarbagya siromani svāmī |āpani samujhi kahaũ anugāmī ||
తరువాత సీతాపతి అయిన రాముడు చింతలో మునిగాడు; భరతుడు రావడానికి కారణమేమిటి? అప్పుడు ఒకడు వచ్చి, భరతునితో నాలుగు అంగాలు గల గొప్ప సైన్యము ఉన్నదని చెప్పెను. దాని విని రాముడు మిక్కిలి చింతించెను; ఒక వైపు తండ్రి మాట, మరో వైపు సోదరుని సంకోచము. భరతుని స్వభావమును మనస్సులో తలచి, అతని మంచికి సంబంధించి ప్రభువు మనస్సుకు స్థిరత్వము కలుగలేదు. అప్పుడు ఇది తీర్పుగా తెలిసెను - భరతుడు మంచివాడని బుద్ధిమంతుడని చెప్పబడుచున్నాడు. లక్ష్మణుడు ప్రభువు హృదయ భారమును చూచెను; సమయానికి నీతికి తగినట్లు తన ఆలోచనలను చెప్పెను. "స్వామీ, నన్ను అడగకుండా నేను కొన్ని చెప్పుచున్నాను; సరైన సమయములో సేవకుని ధైర్యము ధిక్కారము కాదు." "నీవు సర్వజ్ఞులలో శ్రేష్ఠుడవు, నా స్వామీ; నేను నీ అనుచరుడిని, నా అవగాహన ప్రకారము చెప్పుచున్నాను."
దోహా 227
नाथ सुहृद सुठि सरल चित सील सनेह निधान।सब पर प्रीति प्रतीति जियँ जानिअ आपु समान।।227।।
nātha suhṛda suṭhi sarala cita sīla saneha nidhāna |saba para prīti pratīti jiyã jānia āpu samāna ||227||
దేవా, నీవు నిజమైన మిత్రుడవు, అత్యంత సరళ హృదయివి, గుణమునకు ప్రేమకు నిధివి. అందరి యెడల ప్రేమ విశ్వాసములు కలిగి, నీ హృదయములో అందరినీ నీవు గానే తలచుకొనుచున్నావు.
చౌపాయి 228.1-4
बिषई जीव पाइ प्रभुताई।मूढ़ मोह बस होहिं जनाई।।
भरतु नीति रत साधु सुजाना।प्रभु पद प्रेम सकल जगु जाना।।
तेऊ आजु राम पदु पाई।चले धरम मरजाद मेटाई।।
कुटिल कुबंध कुअवसरु ताकी।जानि राम बनवास एकाकी।।
करि कुमंत्रु मन साजि समाजू।आए करै अकंटक राजू।।
कोटि प्रकार कलपि कुटलाई।आए दल बटोरि दोउ भाई।।
जौं जियँ होति न कपट कुचाली।केहि सोहाति रथ बाजि गजाली।।
भरतहि दोसु देइ को जाएँ।जग बौराइ राज पदु पाएँ।।
biṣaī jīva pāi prabhutāī |mūṛha moha basa hohiṁ janāī ||
bharatu nīti rata sādhu sujānā |prabhu pada prema sakala jagu jānā ||
teū āju rāma padu pāī |cale dharama marajāda meṭāī ||
kuṭila kubaṁdha kuavasaru tākī |jāni rāma banavāsa ekākī ||
kari kumaṁtru mana sāji samājū |āe karai akaṁṭaka rājū ||
koṭi prakāra kalapi kuṭalāī |āe dala baṭori dou bhāī ||
jauṁ jiyã hoti na kapaṭa kucālī |kehi sohāti ratha bāji gajālī ||
bharatahi dosu dei ko jāẽ |jaga baurāi rāja padu pāẽ ||
లౌకిక జీవులు అధికారం పొందగానే మూఢులై మోహంలో మునిగి తమను తాము చూపించుకుంటారు. భరతుడు నీతికి అంకితమైనవాడు, మంచివాడు, జ్ఞాని, ప్రభువు పాదాలపై అతని ప్రేమను సర్వలోకం ఎరిగింది. అయినా అతడు ఈ రోజు రాముని పీఠాన్ని పొంది, ధర్మమర్యాదలను తొలగించడానికి బయలుదేరాడు. వంకరటింకర, కుటిల స్వభావం కలవాడు, రాముడు ఒంటరిగా వనవాసంలో ఉన్నాడని తెలుసుకుని చెడు సమయం కోసం ఎదురుచూశాడు. చెడు పథకాన్ని మనసులో రచించి, తన సైన్యాన్ని సమీకరించి, ముళ్లు లేకుండా రాజ్యం చేయడానికి వచ్చాడు. కోట్ల విధాలుగా దుష్టత్వాన్ని సంకల్పించి, ఇద్దరు సోదరులు తమ సైన్యాలను సమీకరించి వచ్చారు. అతని హృదయంలో కపటం, చెడు ప్రవర్తన లేకపోతే, రథాలు, గుఱ్ఱాలు, ఏనుగుల వరుసలు ఎవరికి ఇష్టంగా ఉంటాయి? భరతుని నిందించడానికి ఎవరు వెళ్తారు? రాజ్యపీఠం పొందగానే ప్రపంచమంతా పిచ్చిగా మారుతుంది.
దోహా 228
ससि गुर तिय गामी नघुषु चढ़ेउ भूमिसुर जान।लोक बेद तें बिमुख भा अधम न बेन समान।।228।।
sasi gura tiya gāmī naghuṣu caṛheu bhūmisura jāna |loka beda teṁ bimukha bhā adhama na bena samāna ||228||
చంద్రుడు తన గురువు భార్యతో వ్యభిచారం చేశాడు, నహుషుడు బ్రాహ్మణులు మోసే పల్లకీలో ఎక్కాడు. వేనుడు లోక ఆచారం మరియు వేదాల నుండి ముఖం తిప్పాడు, వేనుడి వంటి నీచుడు మరెవరు లేరు.
చౌపాయి 229.1-4
सहसबाहु सुरनाथु त्रिसंकू।केहि न राजमद दीन्ह कलंकू।।
भरत कीन्ह यह उचित उपाऊ।रिपु रिन रंच न राखब काऊ।।
एक कीन्हि नहिं भरत भलाई।निदरे रामु जानि असहाई।।
समुझि परिहि सोउ आजु बिसेषी।समर सरोष राम मुखु पेखी।।
एतना कहत नीति रस भूला।रन रस बिटपु पुलक मिस फूला।।
प्रभु पद बंदि सीस रज राखी।बोले सत्य सहज बलु भाषी।।
अनुचित नाथ न मानब मोरा।भरत हमहि उपचार न थोरा।।
कहँ लगि सहिअ रहिअ मनु मारें।नाथ साथ धनु हाथ हमारें।।
sahasabāhu suranāthu trisaṁkū |kehi na rājamada dīnha kalaṁkū ||
bharata kīnha yaha ucita upāū |ripu rina raṁca na rākhaba kāū ||
eka kīnhi nahiṁ bharata bhalāī |nidare rāmu jāni asahāī ||
samujhi parihi sou āju biseṣī |samara saroṣa rāma mukhu pekhī ||
etanā kahata nīti rasa bhūlā |rana rasa biṭapu pulaka misa phūlā ||
prabhu pada baṁdi sīsa raja rākhī |bole satya sahaja balu bhāṣī ||
anucita nātha na mānaba morā |bharata hamahi upacāra na thorā ||
kahã lagi sahia rahia manu māreṁ |nātha sātha dhanu hātha hamāreṁ ||
సహస్రబాహు, దేవతల ప్రభువైన ఇంద్రుడు, త్రిశంకు - వీరిలో ఎవరిని రాజ్యాధికార గర్వం అవమానంతో ముద్రించలేదు? భరతుడు ఈ సముచిత ఉపాయాన్ని చేశాడు - శత్రువు ఋణంలో చిన్న మచ్చ కూడా మిగిలిపోనట్లు వదలడు. కాని ఒక్క విషయంలో భరతుడు మంచి చేయలేదు - రాముడిని సహాయం లేనివాడిగా భావించి అగౌరవం చేశాడు. దానిని నేడు విశేషంగా అతడు గ్రహిస్తాడు - యుద్ధంలో కోపంతో ఉన్న రాముడి ముఖాన్ని చూసినప్పుడు. ఇంత చెప్పి, అతడు నీతి యొక్క మధురతను మరచిపోయాడు - యుద్ధానంద వృక్షం రోమాంచనంగా వికసించింది. ప్రభువు పాదాలకు నమస్కరించి, వాటి ధూళిని తలపై ఉంచి, సత్యం పలికాడు - తన సహజ బలాన్ని ప్రకటించి. "నాథా, నాది అనుచితమని భావించకు. భరతుడు మాకు చిన్న హాని కలిగించలేదు." "ఎంతవరకు సహించి మనసును అణచి ఉండాలి? నాథా, నీవు మాతో ఉండగా, విల్లు మా చేతుల్లో ఉండగా."
దోహా 229
छत्रि जाति रघुकुल जनमु राम अनुग जगु जान।लातहुँ मारें चढ़ति सिर नीच को धूरि समान।।229।।
chatri jāti raghukula janamu rāma anuga jagu jāna |lātahũ māreṁ caṛhati sira nīca ko dhūri samāna ||229||
నేను క్షత్రియ జాతివాడిని, రఘు వంశంలో జన్మించాను, ప్రపంచం నన్ను రాముని అనుచరుడిగా తెలుసుకుంటుంది. ధూళిలా నీచమైనవాడు ఎవరు? అయినా అది తన్నబడినప్పుడు, తలపైకి ఎక్కుతుంది.
Frequently Asked Questions
परंपरानुसार भरत-चरित (दोहा 220–229 के आसपास) का पाठ ‘निष्काम सेवा’ और ‘भ्रातृ-प्रेम’ की सिद्धि देता है; मन का राज-मद/अहंकार गलता है और राम-दर्शन की लालसा (स्मरण-रुचि) प्रबल होती है—यही इसका मुख्य फल माना जाता है।
साधारणतः ‘श्रीराम जय राम जय जय राम’ या ‘श्रीरामचंद्र कृपालु भजु मन’ को समपुट/जप-रूप में जोड़ा जाता है; भरत-प्रसंग में कई परंपराएँ ‘राम पद प्रेम’ की वृद्धि हेतु ‘सीय राममय सब जग जानी’ भाव-स्मरण को भी समपुट-सदृश रखती हैं।
Ask anything about Prakarana 23 of the Ramcharitmanas
Answers come straight from the texts, with the shlokas they draw on. Ask in your own words.
A free sign-in with Google or Apple keeps your chat saved across web and the app.
Read Ramcharitmanas in the Vedapath app
Scan the QR code to open this directly in the app, with word-by-word meanings, Awadhi recitation where available, and more.
