Prakarana 23
त्याग-धर्म की सीढ़ी: राजसुख के शिखर से उतरकर ‘मर्यादा’ में स्थित होना। इस सोपान में भक्ति का परिपाक ‘विरह’ और ‘सेवा’ के मार्ग से होता है—भरत का चरित्र दिखाता है कि अधिकार (राज) नहीं, अधिकारिता (अधिकार-त्याग) मोक्ष-मार्ग का द्वार है।
અયોધ્યા કાંડનો મુખ્ય રસ ‘કરુણ-વિપ્રલંભ’ છે, પરંતુ તેનો અંતઃસ્વર ‘શાંત-ભક્તિ’ છે. રાજધર્મ, કુલધર્મ અને આત્મધર્મનો સંઘર્ષ અહીં ‘મર્યાદા’માં રૂપાંતરિત થાય છે: રામનું વનગમન બહારની ઘટના હોવા છતાં અંતઃકરણની સાધના બની જાય છે. આ ખંડમાં ભરત-ચરિત્ર ભક્તિનું નૈતિક શિખર છે—તે ‘સ્વાર્થ-બિબસ’ નથી, ‘સત્યસંધ’ બની રામ-આજ્ઞાનો અનુયાયી છે; તેથી લોકનિંદા/લોકપ્રશંસા થી પર રહી સેવા-ધર્મમાં પ્રતિષ્ઠિત થાય છે. પ્રસ્તુત અંશ (દોહા 220–229 આસપાસ)માં યાત્રા-રચના (યમુના-તીર, ઘાટ, નિષાદ-સંગ, આશ્રમ-પરિસર) તીર્થ-માનચિત્ર બની જાય છે: દરેક પડાવ મનના વિક્ષેપ ધોઈ રામ-દર્શનની લાલસા તીવ્ર કરે છે. તુલસી અહીં નિર્ગુણ–સગુણનો સેતુ રચે છે: રામ ‘મર્યાદા-પુરુષોત્તમ’ હોવા છતાં ભક્ત-હૃદયમાં બ્રહ્માનંદનું અગમ સ્વરૂપ છે.
Verses
ચોપાઈ 220.1-4
सत्यसंध प्रभु सुर हितकारी।भरत राम आयस अनुसारी।।
स्वारथ बिबस बिकल तुम्ह होहू।भरत दोसु नहिं राउर मोहू।।
सुनि सुरबर सुरगुर बर बानी।भा प्रमोदु मन मिटी गलानी।।
बरषि प्रसून हरषि सुरराऊ।लगे सराहन भरत सुभाऊ।।
एहि बिधि भरत चले मग जाहीं।दसा देखि मुनि सिद्ध सिहाहीं।।
जबहिं रामु कहि लेहिं उसासा।उमगत पेमु मनहँ चहु पासा।।
द्रवहिं बचन सुनि कुलिस पषाना।पुरजन पेमु न जाइ बखाना।।
बीच बास करि जमुनहिं आए।निरखि नीरु लोचन जल छाए।।
satyasaṁdha prabhu sura hitakārī |bharata rāma āyasa anusārī ||
svāratha bibasa bikala tumha hohū |bharata dosu nahiṁ rāura mohū ||
suni surabara suragura bara bānī |bhā pramodu mana miṭī galānī ||
baraṣi prasūna haraṣi surarāū |lage sarāhana bharata subhāū ||
ehi bidhi bharata cale maga jāhīṁ |dasā dekhi muni siddha sihāhīṁ ||
jabahiṁ rāmu kahi lehiṁ usāsā |umagata pemu manahã cahu pāsā ||
dravahiṁ bacana suni kulisa paṣānā |purajana pemu na jāi bakhānā ||
bīca bāsa kari jamunahiṁ āe |nirakhi nīru locana jala chāe ||
પ્રભુ સત્યના પાલન કરનાર અને દેવતાઓના હિતેષી છે, અને ભરત રામની આજ્ઞાનું પાલન કરે છે. તમે સ્વાર્થથી વ્યાપિત થઈને વ્યાકુળ થાઓ છો. ભરતનો દોષ નથી, આ તમારો જ મોહ છે. દેવોના શ્રેષ્ઠે દેવગુરુના ઉત્તમ વચન સાંભળ્યા, ત્યારે મનમાં પ્રમોદ ઉત્પન્ન થયો અને ગ્લાનિ મટી ગઈ. દેવરાજ હર્ષિત થઈને પુષ્પો વર્ષાવવા લાગ્યા અને ભરતના સ્વભાવની પ્રશંસા કરવા લાગ્યા. આ રીતે ભરત માર્ગે ચાલ્યા ગયા, અને મુનિ અને સિદ્ધ તેમની દશા જોઈને તે મેળવવાની ઇચ્છા કરવા લાગ્યા. જ્યારે તે રામનું નામ કહીને શ્વાસ લેત, ત્યારે મનમાં ચારે બાજુથી પ્રેમ ઉમટવા લાગત. તેમના વચન સાંભળીને વજ્ર અને પથ્થર પણ ઓગળવા લાગે; નગરવાસીઓનું પ્રેમ વર્ણન કરી શકાતું નથી. મધ્યમાં વિશ્રામ કરીને તે યમુના પાસે આવ્યા, અને તેનું જળ જોતાં તેમની આંખોમાં જળ છાઈ ગયું.
દોહા 220
रघुबर बरन बिलोकि बर बारि समेत समाज।होत मगन बारिधि बिरह चढ़े बिबेक जहाज।।220।।
raghubara barana biloki bara bāri sameta samāja |hota magana bāridhi biraha caṛhe bibeka jahāja ||220||
શ્રી રામના શરીરના વર્ણવાળા જળને જોઈને, ભરત પોતાની સંપૂર્ણ સભા સહિત વિરહના સમુદ્રમાં મગ્ન થયા, જ્યાં સુધી તેઓ વિવેકના જહાજ પર ચડ્યા નહીં.
ચોપાઈ 221.1-4
जमुन तीर तेहि दिन करि बासू।भयउ समय सम सबहि सुपासू।।
रातहिं घाट घाट की तरनी।आईं अगनित जाहिं न बरनी।।
प्रात पार भए एकहि खेंवाँ।तोषे रामसखा की सेवाँ।।
चले नहाइ नदिहि सिर नाई।साथ निषादनाथ दोउ भाई।।
आगें मुनिबर बाहन आछें।राजसमाज जाइ सबु पाछें।।
तेहिं पाछें दोउ बंधु पयादें।भूषन बसन बेष सुठि सादें।।
सेवक सुहृद सचिवसुत साथा।सुमिरत लखनु सीय रघुनाथा।।
जहँ जहँ राम बास बिश्रामा।तहँ तहँ करहिं सप्रेम प्रनामा।।
jamuna tīra tehi dina kari bāsū |bhayau samaya sama sabahi supāsū ||
rātahiṁ ghāṭa ghāṭa kī taranī |āīṁ aganita jāhiṁ na baranī ||
prāta pāra bhae ekahi kheṁvā̃ |toṣe rāmasakhā kī sevā̃ ||
cale nahāi nadihi sira nāī |sātha niṣādanātha dou bhāī ||
āgeṁ munibara bāhana ācheṁ |rājasamāja jāi sabu pācheṁ ||
tehiṁ pācheṁ dou baṁdhu payādeṁ |bhūṣana basana beṣa suṭhi sādeṁ ||
sevaka suhṛda sacivasuta sāthā |sumirata lakhanu sīya raghunāthā ||
jahã jahã rāma bāsa biśrāmā |tahã tahã karahiṁ saprema pranāmā ||
તે દિવસે ભરતે યમુનાના કિનારે વાસ કર્યો, અને બધાને સમય સુખદ અને સુવિધાજનક રહ્યો. રાત્રે દરેક ઘાટથી નૌકાઓ આવી, અસંખ્ય, જેનું વર્ણન ન કરી શકાય. પહેલી સવારે બધા એક જ ફેરામાં પાર થયા, અને રામના મિત્ર નિષાદનાથની સેવાથી પ્રસન્ન થયા. સ્નાન કરી નદીને શિર નમાવી બંને ભાઈઓ ચાલ્યા, અને તેમની સાથે નિષાદોના સ્વામી પણ ગયા. આગળ શ્રેષ્ઠ મુનિ પોતાના વાહનમાં હતા, અને સમગ્ર રાજસમાજ પાછળ ચાલી રહ્યો હતો. તેમના પાછળ બંને ભાઈઓ પગે ચાલતા હતા, તેમના આભૂષણ, વસ્ત્ર અને વેશ અત્યંત સાદા હતા. સેવક, મિત્ર અને મંત્રીનો પુત્ર તેમની સાથે હતા, બધા લક્ષ્મણ, સીતા અને રઘુનાથનું સ્મરણ કરતા હતા. જ્યાં જ્યાં રામે વાસ કર્યો કે વિશ્રામ કર્યો, ત્યાં ત્યાં તેઓ પ્રેમથી પ્રણામ કરતા.
દોહા 221
मगबासी नर नारि सुनि धाम काम तजि धाइ।देखि सरूप सनेह सब मुदित जनम फलु पाइ।।221।।
magabāsī nara nāri suni dhāma kāma taji dhāi |dekhi sarūpa saneha saba mudita janama phalu pāi ||221||
માર્ગ પર વસતા પુરુષો અને સ્ત્રીઓ સમાચાર સાંભળીને ઘર અને કામ છોડીને દોડી આવ્યા. તેમના સુંદર સ્વરૂપને જોઈને બધા પ્રેમ અને આનંદથી ભરાઈ ગયા, અને તેમને લાગ્યું કે તેમણે પોતાના જન્મનું ફળ મેળવી લીધું.
ચોપાઈ 222.1-4
कहहिं सपेम एक एक पाहीं।रामु लखनु सखि होहिं कि नाहीं।।
बय बपु बरन रूप सोइ आली।सीलु सनेहु सरिस सम चाली।।
बेषु न सो सखि सीय न संगा।आगें अनी चली चतुरंगा।।
नहिं प्रसन्न मुख मानस खेदा।सखि संदेहु होइ एहिं भेदा।।
तासु तरक तियगन मन मानी।कहहिं सकल तेहि सम न सयानी।।
तेहि सराहि बानी फुरि पूजी।बोली मधुर बचन तिय दूजी।।
कहि सपेम सब कथाप्रसंगू।जेहि बिधि राम राज रस भंगू।।
भरतहि बहुरि सराहन लागी।सील सनेह सुभाय सुभागी।।
kahahiṁ sapema eka eka pāhīṁ |rāmu lakhanu sakhi hohiṁ ki nāhīṁ ||
baya bapu barana rūpa soi ālī |sīlu sanehu sarisa sama cālī ||
beṣu na so sakhi sīya na saṁgā |āgeṁ anī calī caturaṁgā ||
nahiṁ prasanna mukha mānasa khedā |sakhi saṁdehu hoi ehiṁ bhedā ||
tāsu taraka tiyagana mana mānī |kahahiṁ sakala tehi sama na sayānī ||
tehi sarāhi bānī phuri pūjī |bolī madhura bacana tiya dūjī ||
kahi sapema saba kathāprasaṁgū |jehi bidhi rāma rāja rasa bhaṁgū ||
bharatahi bahuri sarāhana lāgī |sīla saneha subhāya subhāgī ||
તે એક-એકને પ્રેમથી કહેવા લાગી, "હે સખી! આ રામ અને લક્ષ્મણ છે કે નહિ?" "આની ઉંમર, આકાર, વર્ણ અને રૂપ એક જ છે, હે સખી, અને સ્વભાવ, પ્રેમ અને ચાલ પણ સમાન છે." "પણ આનો વેષ એક નથી, હે સખી, સીતા આની સાથે નથી, અને આના આગળ ચતુરંગ સેના ચાલી રહી છે." "આના મુખ પ્રસન્ન નથી, અને મનમાં દુઃખ છે. હે સખી, આ જ ભેદોથી સંશય થાય છે." સ્ત્રીઓએ તેના તર્કને મનમાં સ્વીકાર્યો, અને બધી કહેવા લાગી, "આના જેવી બુદ્ધિમાન કોઈ નથી." બીજી સ્ત્રીએ તેની વાણીની પ્રશંસા કરી અને પછી મધુર વચનો બોલી. પ્રેમથી તેણે સમગ્ર કથાપ્રસંગ કહ્યો, જે રીતે રામના રાજ્યનો આનંદ ભંગ થયો. પછી તે ભરતની પ્રશંસા કરવા લાગી, જે શીલ, પ્રેમ અને સ્વભાવથી ધન્ય છે.
દોહા 222
चलत पयादें खात फल पिता दीन्ह तजि राजु।जात मनावन रघुबरहि भरत सरिस को आजु।।222।।
calata payādeṁ khāta phala pitā dīnha taji rāju |jāta manāvana raghubarahi bharata sarisa ko āju ||222||
પગે ચાલીને માત્ર ફળ ખાતા, પિતાએ આપેલું રાજ્ય છોડીને, તે રઘુકુળના શ્રેષ્ઠ શ્રી રામને પાછા લાવવા તેમને મનાવવા જાય છે। આજે ભરત જેવા કોણ છે?
ચોપાઈ 223.1-4
भायप भगति भरत आचरनू।कहत सुनत दुख दूषन हरनू।।
जो कछु कहब थोर सखि सोई।राम बंधु अस काहे न होई।।
हम सब सानुज भरतहि देखें।भइन्ह धन्य जुबती जन लेखें।।
सुनि गुन देखि दसा पछिताहीं।कैकइ जननि जोगु सुतु नाहीं।।
कोउ कह दूषनु रानिहि नाहिन।बिधि सबु कीन्ह हमहि जो दाहिन।।
कहँ हम लोक बेद बिधि हीनी।लघु तिय कुल करतूति मलीनी।।
बसहिं कुदेस कुगाँव कुबामा।कहँ यह दरसु पुन्य परिनामा।।
अस अनंदु अचिरिजु प्रति ग्रामा।जनु मरुभूमि कलपतरु जामा।।
bhāyapa bhagati bharata ācaranū |kahata sunata dukha dūṣana haranū ||
jo kachu kahaba thora sakhi soī |rāma baṁdhu asa kāhe na hoī ||
hama saba sānuja bharatahi dekheṁ |bhainha dhanya jubatī jana lekheṁ ||
suni guna dekhi dasā pachitāhīṁ |kaikai janani jogu sutu nāhīṁ ||
kou kaha dūṣanu rānihi nāhina |bidhi sabu kīnha hamahi jo dāhina ||
kahã hama loka beda bidhi hīnī |laghu tiya kula karatūti malīnī ||
basahiṁ kudesa kugā̃va kubāmā |kahã yaha darasu punya parināmā ||
asa anaṁdu aciriju prati grāmā |janu marubhūmi kalapataru jāmā ||
ભરતનો ભાઈપ્રેમ, ભક્તિ અને આચરણ, તે કહેવું અને સાંભળવું દુઃખ અને પાપ હરે છે. સખી, જે કંઈ કહીએ તે ઓછું છે. તે રામના ભાઈ છે, તો એવા જ કેમ ન હોય. આપણે સૌ પોતાના નાના ભાઈ સાથે ભરતને જોઈને સ્ત્રીઓની ગણતરીમાં ધન્ય થયા. તેમના ગુણ સાંભળીને અને તેમની દશા જોઈને તે પસ્તાવી - કૈકેયી જનની એવા પુત્રને યોગ્ય નથી. કોઈ કહે - રાણીમાં દોષ નથી, આ બધું વિધાતાએ કર્યું, જે અમારા પર દયા કરે છે. અમે લોક, વેદ અને વિધાતાના નિયમથી વિના, નાના કુળની અને કુકર્મથી મલિન સ્ત્રીઓ ક્યાં સુધી છીએ. અમે દેશ, ગામ અને કુળમાં કુબાસિની છીએ, અને આ દર્શન પુણ્યનું ફળ ક્યાંથી મળે છે. આવી રીતે દર ગામમાં આનંદ અને આશ્ચર્ય ફેલાયું, જાણે રણમાં કલ્પતરુ ઉગી નીકળ્યું.
દોહા 223
भरत दरसु देखत खुलेउ मग लोगन्ह कर भागु।जनु सिंघलबासिन्ह भयउ बिधि बस सुलभ प्रयागु।।223।।
bharata darasu dekhata khuleu maga loganha kara bhāgu |janu siṁghalabāsinha bhayau bidhi basa sulabha prayāgu ||223||
ભરતના દર્શન કરતાં જ માર્ગના લોકોનું ભાગ્ય ખૂલી ગયું, જાણે ઈશ્વરની ઇચ્છાથી સિંહલના નિવાસીઓ માટે પ્રયાગ સુલભ થઈ ગયું હોય.
ચોપાઈ 224.1-4
निज गुन सहित राम गुन गाथा।सुनत जाहिं सुमिरत रघुनाथा।।
तीरथ मुनि आश्रम सुरधामा।निरखि निमज्जहिं करहिं प्रनामा।।
मनहीं मन मागहिं बरु एहू।सीय राम पद पदुम सनेहू।।
मिलहिं किरात कोल बनबासी।बैखानस बटु जती उदासी।।
करि प्रनामु पूँछहिं जेहिं तेही।केहि बन लखनु रामु बैदेही।।
ते प्रभु समाचार सब कहहीं।भरतहि देखि जनम फलु लहहीं।।
जे जन कहहिं कुसल हम देखे।ते प्रिय राम लखन सम लेखे।।
एहि बिधि बूझत सबहि सुबानी।सुनत राम बनबास कहानी।।
nija guna sahita rāma guna gāthā |sunata jāhiṁ sumirata raghunāthā ||
tīratha muni āśrama suradhāmā |nirakhi nimajjahiṁ karahiṁ pranāmā ||
manahīṁ mana māgahiṁ baru ehū |sīya rāma pada paduma sanehū ||
milahiṁ kirāta kola banabāsī |baikhānasa baṭu jatī udāsī ||
kari pranāmu pū̃chahiṁ jehiṁ tehī |kehi bana lakhanu rāmu baidehī ||
te prabhu samācāra saba kahahīṁ |bharatahi dekhi janama phalu lahahīṁ ||
je jana kahahiṁ kusala hama dekhe |te priya rāma lakhana sama lekhe ||
ehi bidhi būjhata sabahi subānī |sunata rāma banabāsa kahānī ||
પોતાના ગુણો સહિત રામના ગુણોની કથા સાંભળીને તે રઘુનાથનું સ્મરણ કરતા પોતાના માર્ગે ગયા. જ્યાં જ્યાં તીર્થ, મુનિઓના આશ્રમ કે દેવોના મંદિરો જોયા, ત્યાં સ્નાન કરી પ્રણામ કર્યા. મનમાં તેમણે આ જ વરદાન માંગ્યું: સીતા અને રામના ચરણકમળો પ્રત્યે પ્રેમ. કિરાત, કોલ અને અન્ય વનવાસીઓ, વૈખાનસ તપસ્વીઓ, બ્રહ્મચારી વિદ્યાર્થીઓ, જટાધારી અને ઉદાસી સાધુઓ સાથે મળ્યા. જે-જે મળ્યા તેમને પ્રણામ કરી પૂછતા: લક્ષ્મણ, રામ અને સીતા કયા વનમાં છે? તે બધા પ્રભુનો સમાચાર કહેતા, અને ભરતને જોઈને પોતાના જન્મનું ફળ મેળવતા. જે લોકો કહેતા કે અમે તેમને કુશળમાં જોયા, તેમને તે રામ અને લક્ષ્મણ સમાન પ્રિય સમજતા. આ રીતે બધાને વિનયપૂર્વક પૂછતા તે રામના વનવાસની કથા સાંભળતા ગયા.
દોહા 224
तेहि बासर बसि प्रातहीं चले सुमिरि रघुनाथ।राम दरस की लालसा भरत सरिस सब साथ।।224।।
tehi bāsara basi prātahīṁ cale sumiri raghunātha |rāma darasa kī lālasā bharata sarisa saba sātha ||224||
ઉસ દિવસ ત્યાં રોકાઈને પહોરમાં જ તેઓ રઘુનાથનું સ્મરણ કરતા ચાલ્યા. ભરત સાથે જે સઘળા હતા, તે સઘળાને ભરત જેવી જ રામના દર્શનની લાલસા હતી.
ચોપાઈ 225.1-4
मंगल सगुन होहिं सब काहू।फरकहिं सुखद बिलोचन बाहू।।
भरतहि सहित समाज उछाहू।मिलिहहिं रामु मिटहि दुख दाहू।।
करत मनोरथ जस जियँ जाके।जाहिं सनेह सुराँ सब छाके।।
सिथिल अंग पग मग डगि डोलहिं।बिहबल बचन पेम बस बोलहिं।।
रामसखाँ तेहि समय देखावा।सैल सिरोमनि सहज सुहावा।।
जासु समीप सरित पय तीरा।सीय समेत बसहिं दोउ बीरा।।
देखि करहिं सब दंड प्रनामा।कहि जय जानकि जीवन रामा।।
प्रेम मगन अस राज समाजू।जनु फिरि अवध चले रघुराजू।।
maṁgala saguna hohiṁ saba kāhū |pharakahiṁ sukhada bilocana bāhū ||
bharatahi sahita samāja uchāhū |milihahiṁ rāmu miṭahi dukha dāhū ||
karata manoratha jasa jiyã jāke |jāhiṁ saneha surā̃ saba chāke ||
sithila aṁga paga maga ḍagi ḍolahiṁ |bihabala bacana pema basa bolahiṁ ||
rāmasakhā̃ tehi samaya dekhāvā |saila siromani sahaja suhāvā ||
jāsu samīpa sarita paya tīrā |sīya sameta basahiṁ dou bīrā ||
dekhi karahiṁ saba daṁḍa pranāmā |kahi jaya jānaki jīvana rāmā ||
prema magana asa rāja samājū |janu phiri avadha cale raghurājū ||
બધાને મંગલ શકુન થયા, અને તેમની આંખો અને ભુજાઓ સુખદાયક ફડકવા લાગી. ભરત સહિત સમગ્ર સમાજ ઉત્સાહથી ભરાય ગયો કે આપણે રામને મળીશું અને આપણા દુઃખની બળતા મટશે. જેના જે મનોરથ હતા તે તેના મનમાં હતા, અને સૌ એવા ચાલ્યા માનો પ્રેમરસની મદિરાથી મદમાત થયા હોય. તેમના અંગો શિથિલ હતા, પગ રસ્તામાં લડખડતા અને ઠોકર ખાતા ચાલતા હતા, અને પ્રેમના વશીભૂત થઈને તે વિહ્વલ વચનો બોલતા હતા. તે સમયે રામના મિત્રે તે પર્વતશિરોમણિ, સ્વાભાવિક સુંદર પર્વત બતાવ્યો. જેની નજીક પયસ્વિની નદીનો કાંઠો હતો, ત્યાં તે બંને વીર સીતા સહિત નિવાસ કરતા હતા. તે જોઈને સૌ દંડવત્ પ્રણામ કરવા લાગ્યા અને જય જાનકીજીવન રામ કહેવા લાગ્યા. પ્રેમમાં મગ્ન તે રાજસમાજ એવો લાગતો હતો માનો રઘુરાજ પાછા અયોધ્યાને ચાલ્યા ગયા હોય.
દોહા 225
भरत प्रेमु तेहि समय जस तस कहि सकइ न सेषु।कबिहिं अगम जिमि ब्रह्मसुखु अह मम मलिन जनेषु।।225।।
bharata premu tehi samaya jasa tasa kahi sakai na seṣu |kabihiṁ agama jimi brahmasukhu aha mama malina janeṣu ||225||
તે સમયે ભરતનો જે પ્રેમ હતો, તે શેષ પણ યથાવત વર્ણવી શકતા નથી. કવિઓ માટે તે અગમ્ય છે, જેમ 'હું' અને 'મારું' ના મળથી મળિન મારા જેવા મનુષ્યો માટે બ્રહ્માનંદ અગમ્ય છે.
ચોપાઈ 226.1-4
सकल सनेह सिथिल रघुबर कें।गए कोस दुइ दिनकर ढरकें।।
जलु थलु देखि बसे निसि बीतें।कीन्ह गवन रघुनाथ पिरीतें।।
उहाँ रामु रजनी अवसेषा।जागे सीयँ सपन अस देखा।।
सहित समाज भरत जनु आए।नाथ बियोग ताप तन ताए।।
सकल मलिन मन दीन दुखारी।देखीं सासु आन अनुहारी।।
सुनि सिय सपन भरे जल लोचन।भए सोचबस सोच बिमोचन।।
लखन सपन यह नीक न होई।कठिन कुचाह सुनाइहि कोई।।
अस कहि बंधु समेत नहाने।पूजि पुरारि साधु सनमाने।।
sakala saneha sithila raghubara keṁ |gae kosa dui dinakara ḍharakeṁ ||
jalu thalu dekhi base nisi bīteṁ |kīnha gavana raghunātha pirīteṁ ||
uhā̃ rāmu rajanī avaseṣā |jāge sīyã sapana asa dekhā ||
sahita samāja bharata janu āe |nātha biyoga tāpa tana tāe ||
sakala malina mana dīna dukhārī |dekhīṁ sāsu āna anuhārī ||
suni siya sapana bhare jala locana |bhae socabasa soca bimocana ||
lakhana sapana yaha nīka na hoī |kaṭhina kucāha sunāihi koī ||
asa kahi baṁdhu sameta nahāne |pūji purāri sādhu sanamāne ||
બધા રઘુબરના પ્રેમથી થાક્યા હતા; તે માત્ર બે કોસ ગયા કે સૂર્ય ડૂબવા લાગ્યો. જળ અને થલ વાળું સ્થાન જોઈને તે રાત ગાળી, અને રાત પસાર થયા પછી રઘુનાથના પ્રેમથી પીડિત ભરત ફરી ચાલવા નીકળ્યા. ત્યાં રાતનો થોડો અવશેષ રહ્યો હતો ત્યારે રામ જાગ્યા, અને સીતાએ આવો સ્વપ્ન જોયો હતો. તેમાં ભરત પોતાના સમાજ સાથે આવ્યા, તેમનું શરીર સ્વામીના વિયોગના તાપથી બળી ગયું હતું. બધાનાં મન ઉદાસ, દીન અને દુઃખી હતાં; તેણે પોતાની સાસુઓને બદલેલા રૂપમાં જોઈ. સીતાનો સ્વપ્ન સાંભળીને તેમના નેત્ર જલથી ભરાઈ ગયા, અને જે બીજાઓનો સોચ દૂર કરે છે તે સ્વયં સોચમાં ડૂબી ગયા. "લક્ષ્મણ, આ સ્વપ્ન સારો નથી; કોઈ કઠોર અને ખરાબ સમાચાર સંભળાવશે." એમ કહીને તે ભાઈ સહિત સ્નાન કરવા ગયા, શિવની પૂજા કરી, અને સાધુઓનું સન્માન કર્યું.
છંદ 226
सनमानि सुर मुनि बंदि बैठे उत्तर दिसि देखत भए।नभ धूरि खग मृग भूरि भागे बिकल प्रभु आश्रम गए।।
तुलसी उठे अवलोकि कारनु काह चित सचकित रहे।सब समाचार किरात कोलन्हि आइ तेहि अवसर कहे।।
sanamāni sura muni baṁdi baiṭhe uttara disi dekhata bhae |nabha dhūri khaga mṛga bhūri bhāge bikala prabhu āśrama gae ||
tulasī uṭhe avaloki kāranu kāha cita sacakita rahe |saba samācāra kirāta kolanhi āi tehi avasara kahe ||
દેવો અને મુનિઓનું સન્માન કરી તેમને વંદન કરીને પ્રભુ બેઠા અને ઉત્તર દિશા તરફ જોવા લાગ્યા. આકાશમાં ધૂળ દેખી, ઘણા પક્ષીઓ અને હરણ વ્યાકુળ થઈને ભાગતા હતા; ચિંતિત થઈને પ્રભુ આશ્રમમાં ગયા. તુલસીદાસ કહે છે: તે ઊઠીને ચારે તરફ જોવા લાગ્યા અને મનમાં સશંકિત રહ્યા, કારણ શું હશે તે વિચારતા. તે જ સમયે કિરાત અને કોલ આવ્યા અને તેમને સઘળા સમાચાર કહ્યા.
સોરઠા 226
सुनत सुमंगल बैन मन प्रमोद तन पुलक भर।सरद सरोरुह नैन तुलसी भरे सनेह जल।।226।।
sunata sumaṁgala baina mana pramoda tana pulaka bhara |sarada saroruha naina tulasī bhare saneha jala ||226||
અત્યંત મંગલમય વચનો સાંભળીને તેમના મનમાં આનંદ ભરાયો અને શરીર પુલકિત થયું। તુલસીદાસ કહે છે કે શરદ ઋતુના કમળ જેવા તેમના નેત્ર પ્રેમના જળથી ભરાઈ ગયા।
ચોપાઈ 227.1-4
बहुरि सोचबस भे सियरवनू।कारन कवन भरत आगवनू।।
एक आइ अस कहा बहोरी।सेन संग चतुरंग न थोरी।।
सो सुनि रामहि भा अति सोचू।इत पितु बच इत बंधु सकोचू।।
भरत सुभाउ समुझि मन माहीं।प्रभु चित हित थिति पावत नाही।।
समाधान तब भा यह जाने।भरतु कहे महुँ साधु सयाने।।
लखन लखेउ प्रभु हृदयँ खभारू।कहत समय सम नीति बिचारू।।
बिनु पूँछ कछु कहउँ गोसाईं।सेवकु समयँ न ढीठ ढिठाई।।
तुम्ह सर्बग्य सिरोमनि स्वामी।आपनि समुझि कहउँ अनुगामी।।
bahuri socabasa bhe siyaravanū |kārana kavana bharata āgavanū ||
eka āi asa kahā bahorī |sena saṁga caturaṁga na thorī ||
so suni rāmahi bhā ati socū |ita pitu baca ita baṁdhu sakocū ||
bharata subhāu samujhi mana māhīṁ |prabhu cita hita thiti pāvata nāhī ||
samādhāna taba bhā yaha jāne |bharatu kahe mahũ sādhu sayāne ||
lakhana lakheu prabhu hṛdayã khabhārū |kahata samaya sama nīti bicārū ||
binu pū̃cha kachu kahaũ gosāīṁ |sevaku samayã na ḍhīṭha ḍhiṭhāī ||
tumha sarbagya siromani svāmī |āpani samujhi kahaũ anugāmī ||
ત્યારે સીતાપતિ રામ ચિંતામાં ડૂબી ગયા. ભરતના આવવાનું કારણ શું હોઈ શકે? ત્યારે એક વ્યક્તિ આવીને એમ કહેવા લાગ્યો કે તેની સાથે ચતુરંગિણી સેના છે, અને તે ઓછી નથી. એ સાંભળીને રામ અત્યંત ચિંતિત થયા. એક તરફ પિતાનો આદેશ, બીજી તરફ ભાઈનો સંકોચ. મનમાં ભરતના સ્વભાવને સમજીને પ્રભુનું ચિત્ત તેના હિતમાં સ્થિરતા પામતું નહોતું. ત્યારે એ જાણીને તેમનો સંશય દૂર થયો કે ભરત સાધુ અને સમજદાર કહેવાય છે. લક્ષ્મણે પ્રભુના હૃદયની ભારી ચિંતા જોઈ અને સમય અને નીતિ અનુસાર વિચાર કહ્યા. સ્વામી, હું પૂછ્યા વિના કંઈક કહું છું, પણ સેવકની સમયે સાહસિકતા ઢીઠાઈ નથી. તમે સર્વજ્ઞોના શિરોમણિ સ્વામી છો, હું તો પોતાની સમજણથી અનુગામી તરીકે કહું છું.
દોહા 227
नाथ सुहृद सुठि सरल चित सील सनेह निधान।सब पर प्रीति प्रतीति जियँ जानिअ आपु समान।।227।।
nātha suhṛda suṭhi sarala cita sīla saneha nidhāna |saba para prīti pratīti jiyã jānia āpu samāna ||227||
હે નાથ, તમે સાચા મિત્ર, અત્યંત સરળ હૃદયવાળા, શીલ અને સ્નેહના ભંડાર છો. તમે બધા પ્રત્યે પ્રેમ અને વિશ્વાસ રાખો છો, અને તમારા હૃદયમાં બધાને પોતાના સમાન માનો છો.
ચોપાઈ 228.1-4
बिषई जीव पाइ प्रभुताई।मूढ़ मोह बस होहिं जनाई।।
भरतु नीति रत साधु सुजाना।प्रभु पद प्रेम सकल जगु जाना।।
तेऊ आजु राम पदु पाई।चले धरम मरजाद मेटाई।।
कुटिल कुबंध कुअवसरु ताकी।जानि राम बनवास एकाकी।।
करि कुमंत्रु मन साजि समाजू।आए करै अकंटक राजू।।
कोटि प्रकार कलपि कुटलाई।आए दल बटोरि दोउ भाई।।
जौं जियँ होति न कपट कुचाली।केहि सोहाति रथ बाजि गजाली।।
भरतहि दोसु देइ को जाएँ।जग बौराइ राज पदु पाएँ।।
biṣaī jīva pāi prabhutāī |mūṛha moha basa hohiṁ janāī ||
bharatu nīti rata sādhu sujānā |prabhu pada prema sakala jagu jānā ||
teū āju rāma padu pāī |cale dharama marajāda meṭāī ||
kuṭila kubaṁdha kuavasaru tākī |jāni rāma banavāsa ekākī ||
kari kumaṁtru mana sāji samājū |āe karai akaṁṭaka rājū ||
koṭi prakāra kalapi kuṭalāī |āe dala baṭori dou bhāī ||
jauṁ jiyã hoti na kapaṭa kucālī |kehi sohāti ratha bāji gajālī ||
bharatahi dosu dei ko jāẽ |jaga baurāi rāja padu pāẽ ||
સંસારિક જીવ સત્તા મળીને મૂર્ખ અને મોહિત થઈને પોતાની પ્રભુતા દર્શાવવા લાગે છે. ભરત નીતિમાં રત, સાધુ અને જ્ઞાની હતા, અને સમગ્ર જગ તેમના પ્રભુચરણના પ્રેમને જાણતું હતું. તેમ છતાં આજે રામનું પદ મેળવીને તે ધર્મની મર્યાદા મિટાવવા નીકળ્યા છે. કપટી અને દુષ્ટબુદ્ધિ, તેણે ખરાબ તકની રાહ જોઈ, જાણીને કે રામ એકલા વનવાસમાં છે. મનમાં દુષ્ટ મંત્ર ઘડીને અને સૈન્ય ભેગું કરીને, તે અડચણ વિના રાજ્ય કરવા આવ્યો છે. કરોડો પ્રકારે કપટયોજના કરીને બંને ભાઈ સૈન્ય ભેગું કરીને આવ્યા છે. જો તેના હૃદયમાં કપટ અને દુષ્ટ આચરણ ન હોત, તો રથ, ઘોડા અને હાથીઓની હરોળ કોને ભાવતી? ભરતને કોણ દોષ આપે? સમગ્ર જગ રાજપદ મેળવીને વેરાય જાય છે.
દોહા 228
ससि गुर तिय गामी नघुषु चढ़ेउ भूमिसुर जान।लोक बेद तें बिमुख भा अधम न बेन समान।।228।।
sasi gura tiya gāmī naghuṣu caṛheu bhūmisura jāna |loka beda teṁ bimukha bhā adhama na bena samāna ||228||
ચંદ્રમાએ પોતાના ગુરુની પત્ની સાથે વ્યભિચાર કર્યો, અને નહુષે બ્રાહ્મણો દ્વારા ઉઠાવાયેલી પાલખીમાં સવારી કરી। વેન લોકવ્યવહાર અને વેદ બંનેથી વિમુખ થયો, અને તેના જેવો અધમ કોઈ નહોતો।
ચોપાઈ 229.1-4
सहसबाहु सुरनाथु त्रिसंकू।केहि न राजमद दीन्ह कलंकू।।
भरत कीन्ह यह उचित उपाऊ।रिपु रिन रंच न राखब काऊ।।
एक कीन्हि नहिं भरत भलाई।निदरे रामु जानि असहाई।।
समुझि परिहि सोउ आजु बिसेषी।समर सरोष राम मुखु पेखी।।
एतना कहत नीति रस भूला।रन रस बिटपु पुलक मिस फूला।।
प्रभु पद बंदि सीस रज राखी।बोले सत्य सहज बलु भाषी।।
अनुचित नाथ न मानब मोरा।भरत हमहि उपचार न थोरा।।
कहँ लगि सहिअ रहिअ मनु मारें।नाथ साथ धनु हाथ हमारें।।
sahasabāhu suranāthu trisaṁkū |kehi na rājamada dīnha kalaṁkū ||
bharata kīnha yaha ucita upāū |ripu rina raṁca na rākhaba kāū ||
eka kīnhi nahiṁ bharata bhalāī |nidare rāmu jāni asahāī ||
samujhi parihi sou āju biseṣī |samara saroṣa rāma mukhu pekhī ||
etanā kahata nīti rasa bhūlā |rana rasa biṭapu pulaka misa phūlā ||
prabhu pada baṁdi sīsa raja rākhī |bole satya sahaja balu bhāṣī ||
anucita nātha na mānaba morā |bharata hamahi upacāra na thorā ||
kahã lagi sahia rahia manu māreṁ |nātha sātha dhanu hātha hamāreṁ ||
સહસ્રબાહુ, દેવોના સ્વામી ઇન્દ્ર અને ત્રિશંકુ - રાજ્યના અભિમાને કોને કલંકિત ન કર્યો? ભરતે આ યોગ્ય ઉપાય કર્યો છે - તે વૈરીના ઋણનો થોડો પણ ચિહ્ન નહિ છોડે. પણ એક વાતમાં ભરતે ભલાઈ ન કરી - તેણે રામને અસહાય સમજીને અપમાનિત કર્યા. આ વાત તે આજે વિશેષથી સમજી લેશે - યુદ્ધમાં ક્રોધથી યુક્ત રામનું મુખ જોઈને. એટલું બોલતા તે નીતિના સ્વાદને ભૂલી ગયો - યુદ્ધાનંદનું વૃક્ષ રોમાંચના રૂપમાં ફૂલી ગયું. પ્રભુના ચરણોમાં વંદન કરી તેમની ધૂળ મસ્તક પર રાખીને - તેણે સત્ય બોલીને પોતાનું સ્વાભાવિક બળ પ્રગટ કર્યું. "નાથ, મારું કહેવું અનુચિત ન માનશો - ભરતે અમારો થોડો પણ અપમાન નથી કર્યો." "ક્યાં સુધી સહીએ અને મન દબાવીને રહીએ - જ્યારે નાથ સાથે છો અને હાથમાં ધનુષ છે?"
દોહા 229
छत्रि जाति रघुकुल जनमु राम अनुग जगु जान।लातहुँ मारें चढ़ति सिर नीच को धूरि समान।।229।।
chatri jāti raghukula janamu rāma anuga jagu jāna |lātahũ māreṁ caṛhati sira nīca ko dhūri samāna ||229||
હું ક્ષત્રિય જાતિનો છું, રઘુકુળમાં જન્મ્યો છું, અને જગત મને રામનો અનુચર જાણે છે. નીચની ધૂળ સમાન - લાત મારવાથી તે મસ્તક પર ચઢે છે.
Frequently Asked Questions
परंपरानुसार भरत-चरित (दोहा 220–229 के आसपास) का पाठ ‘निष्काम सेवा’ और ‘भ्रातृ-प्रेम’ की सिद्धि देता है; मन का राज-मद/अहंकार गलता है और राम-दर्शन की लालसा (स्मरण-रुचि) प्रबल होती है—यही इसका मुख्य फल माना जाता है।
साधारणतः ‘श्रीराम जय राम जय जय राम’ या ‘श्रीरामचंद्र कृपालु भजु मन’ को समपुट/जप-रूप में जोड़ा जाता है; भरत-प्रसंग में कई परंपराएँ ‘राम पद प्रेम’ की वृद्धि हेतु ‘सीय राममय सब जग जानी’ भाव-स्मरण को भी समपुट-सदृश रखती हैं।
Ask anything about Prakarana 23 of the Ramcharitmanas
Answers come straight from the texts, with the shlokas they draw on. Ask in your own words.
A free sign-in with Google or Apple keeps your chat saved across web and the app.
Read Ramcharitmanas in the Vedapath app
Scan the QR code to open this directly in the app, with word-by-word meanings, Awadhi recitation where available, and more.
