Prakarana 23
त्याग-धर्म की सीढ़ी: राजसुख के शिखर से उतरकर ‘मर्यादा’ में स्थित होना। इस सोपान में भक्ति का परिपाक ‘विरह’ और ‘सेवा’ के मार्ग से होता है—भरत का चरित्र दिखाता है कि अधिकार (राज) नहीं, अधिकारिता (अधिकार-त्याग) मोक्ष-मार्ग का द्वार है।
ಅಯೋಧ್ಯಾಕಾಂಡದ ಪ್ರಧಾನ ರಸ ಕರುಣ-ವಿಪ್ರಲಂಭ; ಆದರೆ ಅದರ ಅಂತರಸ್ವರ ಶಾಂತ-ಭಕ್ತಿ. ರಾಜಧರ್ಮ, ಕುಲಧರ್ಮ, ಆತ್ಮಧರ್ಮಗಳ ಸಂಘರ್ಷ ಇಲ್ಲಿ ‘ಮರ್ಯಾದೆ’ಯಾಗಿ ರೂಪಾಂತರಗೊಳ್ಳುತ್ತದೆ: ರಾಮನ ವನವಾಸ ಹೊರಗಿನ ಘಟನೆ ಆಗಿದ್ದರೂ ಅಂತರಂಗ ಸಾಧನೆಯಾಗುತ್ತದೆ. ಈ ಖಂಡದಲ್ಲಿ ಭರತನ ಚರಿತ್ರೆ ಭಕ್ತಿಯ ನೈತಿಕ ಶಿಖರ—ಅವನು ‘ಸ್ವಾರ್ಥ-ಬಿಬಸ’ನಲ್ಲ, ‘ಸತ್ಯಸಂಧ’ನಾಗಿ ರಾಮಾಜ್ಞೆಯನ್ನು ಅನುಸರಿಸುವವನು; ಆದ್ದರಿಂದ ಲೋಕನಿಂದೆ/ಲೋಕಪ್ರಶಂಸೆಗೆ ಅತೀತನಾಗಿ ಸೇವಾಧರ್ಮದಲ್ಲಿ ಸ್ಥಿರನಾಗುತ್ತಾನೆ. ಈ ಅಂಶದಲ್ಲಿ (ದೋಹಾ 220–229ರ ಸುತ್ತ) ಯಾತ್ರಾರಚನೆ—ಯಮುನಾ ತೀರ, ಘಾಟ್, ನಿಷಾದಸಂಗ, ಆಶ್ರಮಪರಿಸರ—ತೀರ್ಥ-ನಕ್ಷೆಯಾಗಿ ರೂಪುಗೊಳ್ಳುತ್ತದೆ: ಪ್ರತಿಯೊಂದು ತಂಗುದಾಣ ಮನದ ವಿಕ್ಷೇಪವನ್ನು ತೊಳೆದು ರಾಮದರ್ಶನದ ತವಕವನ್ನು ತೀವ್ರಗೊಳಿಸುತ್ತದೆ. ತುಲಸಿ ಇಲ್ಲಿ ನಿರ್ಗುಣ–ಸಗುಣ ಸೇತುವೆ ಕಟ್ಟುತ್ತಾರೆ: ರಾಮ ‘ಮರ್ಯಾದಾ-ಪುರುಷೋತ್ತಮ’ನಾಗಿದ್ದರೂ ಭಕ್ತಹೃದಯದಲ್ಲಿ ಬ್ರಹ್ಮಾನಂದದ ಅಗಮ ರೂಪವಾಗಿ ಪ್ರಕಾಶಿಸುತ್ತಾನೆ.
Verses
ಚೌಪಾಯಿ 220.1-4
सत्यसंध प्रभु सुर हितकारी।भरत राम आयस अनुसारी।।
स्वारथ बिबस बिकल तुम्ह होहू।भरत दोसु नहिं राउर मोहू।।
सुनि सुरबर सुरगुर बर बानी।भा प्रमोदु मन मिटी गलानी।।
बरषि प्रसून हरषि सुरराऊ।लगे सराहन भरत सुभाऊ।।
एहि बिधि भरत चले मग जाहीं।दसा देखि मुनि सिद्ध सिहाहीं।।
जबहिं रामु कहि लेहिं उसासा।उमगत पेमु मनहँ चहु पासा।।
द्रवहिं बचन सुनि कुलिस पषाना।पुरजन पेमु न जाइ बखाना।।
बीच बास करि जमुनहिं आए।निरखि नीरु लोचन जल छाए।।
satyasaṁdha prabhu sura hitakārī |bharata rāma āyasa anusārī ||
svāratha bibasa bikala tumha hohū |bharata dosu nahiṁ rāura mohū ||
suni surabara suragura bara bānī |bhā pramodu mana miṭī galānī ||
baraṣi prasūna haraṣi surarāū |lage sarāhana bharata subhāū ||
ehi bidhi bharata cale maga jāhīṁ |dasā dekhi muni siddha sihāhīṁ ||
jabahiṁ rāmu kahi lehiṁ usāsā |umagata pemu manahã cahu pāsā ||
dravahiṁ bacana suni kulisa paṣānā |purajana pemu na jāi bakhānā ||
bīca bāsa kari jamunahiṁ āe |nirakhi nīru locana jala chāe ||
ಸತ್ಯವನ್ನು ಕಾಪಾಡುವ ಪ್ರಭು ದೇವತೆಗಳಿಗೆ ಹಿತಕಾರಿ; ಭರತ ರಾಮನ ಆಜ್ಞೆಯನ್ನು ಅನುಸರಿಸುವವನು. ಸ್ವಾರ್ಥದಿಂದ ಆವರಿತರಾಗಿ ನೀವು ವ್ಯಾಕುಲರಾಗಿದ್ದೀರಿ. ಭರತನಿಗೆ ದೋಷವಿಲ್ಲ; ನಿಮ್ಮ ಮೋಹವೇ ದೋಷ. ದೇವತೆಗಳಲ್ಲಿ ಶ್ರೇಷ್ಠನಾದ ಇಂದ್ರ, ದೇವಗುರುವಿನ ಉತ್ತಮ ವಾಕ್ಯಗಳನ್ನು ಕೇಳಿ, ಮನಸ್ಸಿನಲ್ಲಿ ಆನಂದ ಉಂಟಾಗಿ, ಸಂಕಟ ಮಾಯವಾಯಿತು. ದೇವತೆಗಳ ರಾಜ ಸಂತೋಷದಿಂದ ಹೂವುಗಳನ್ನು ಸುರಿಸಿದನು; ಭರತನ ಸ್ವಭಾವವನ್ನು ಹೊಗಳಲು ಆರಂಭಿಸಿದನು. ಈ ರೀತಿ ಭರತ ದಾರಿಯಲ್ಲಿ ಸಾಗಿದನು; ಅವನ ಸ್ಥಿತಿಯನ್ನು ನೋಡಿ ಮುನಿಗಳು, ಸಿದ್ಧರು ಅದನ್ನು ಬಯಸಿದರು. ರಾಮ ಎಂದು ಹೇಳಿ ಉಸಿರು ತೆಗೆದಾಗಲೆಲ್ಲಾ, ಮನಸ್ಸಿನಲ್ಲಿ ಎಲ್ಲೆಡೆ ಪ್ರೀತಿ ಹೊಮ್ಮಿತು. ಅವನ ಮಾತುಗಳನ್ನು ಕೇಳಿ ವಜ್ರಾಯುಧ ಮತ್ತು ಕಲ್ಲುಗಳು ಕರಗಿದವು; ಊರಿನ ಜನರ ಪ್ರೀತಿಯನ್ನು ವರ್ಣಿಸಲು ಸಾಧ್ಯವಿಲ್ಲ. ಮಧ್ಯದಲ್ಲಿ ತಂಗಿ ಯಮುನೆಯನ್ನು ತಲುಪಿದನು; ಅದರ ನೀರನ್ನು ನೋಡಿ ಅವನ ಕಣ್ಣುಗಳು ನೀರಿನಿಂದ ತುಂಬಿದವು.
ದೋಹಾ 220
रघुबर बरन बिलोकि बर बारि समेत समाज।होत मगन बारिधि बिरह चढ़े बिबेक जहाज।।220।।
raghubara barana biloki bara bāri sameta samāja |hota magana bāridhi biraha caṛhe bibeka jahāja ||220||
ರಾಮನ ದೇಹದ ಬಣ್ಣದ ಸುಂದರ ನೀರನ್ನು ನೋಡಿ, ಭರತನು ತನ್ನ ಸಮೂಹದೊಂದಿಗೆ ವಿರಹದ ಸಾಗರದಲ್ಲಿ ಮುಳುಗಿದನು, ನಂತರ ವಿವೇಕದ ಹಡಗನ್ನು ಹತ್ತಿದನು.
ಚೌಪಾಯಿ 221.1-4
जमुन तीर तेहि दिन करि बासू।भयउ समय सम सबहि सुपासू।।
रातहिं घाट घाट की तरनी।आईं अगनित जाहिं न बरनी।।
प्रात पार भए एकहि खेंवाँ।तोषे रामसखा की सेवाँ।।
चले नहाइ नदिहि सिर नाई।साथ निषादनाथ दोउ भाई।।
आगें मुनिबर बाहन आछें।राजसमाज जाइ सबु पाछें।।
तेहिं पाछें दोउ बंधु पयादें।भूषन बसन बेष सुठि सादें।।
सेवक सुहृद सचिवसुत साथा।सुमिरत लखनु सीय रघुनाथा।।
जहँ जहँ राम बास बिश्रामा।तहँ तहँ करहिं सप्रेम प्रनामा।।
jamuna tīra tehi dina kari bāsū |bhayau samaya sama sabahi supāsū ||
rātahiṁ ghāṭa ghāṭa kī taranī |āīṁ aganita jāhiṁ na baranī ||
prāta pāra bhae ekahi kheṁvā̃ |toṣe rāmasakhā kī sevā̃ ||
cale nahāi nadihi sira nāī |sātha niṣādanātha dou bhāī ||
āgeṁ munibara bāhana ācheṁ |rājasamāja jāi sabu pācheṁ ||
tehiṁ pācheṁ dou baṁdhu payādeṁ |bhūṣana basana beṣa suṭhi sādeṁ ||
sevaka suhṛda sacivasuta sāthā |sumirata lakhanu sīya raghunāthā ||
jahã jahã rāma bāsa biśrāmā |tahã tahã karahiṁ saprema pranāmā ||
ಆ ದಿನ ಯಮುನಾ ನದಿಯ ದಡದಲ್ಲಿ ಭರತನು ತಂಗಿದನು; ಎಲ್ಲರಿಗೂ ಆ ಸಮಯ ಸುಖ ಮತ್ತು ಆರಾಮವನ್ನು ನೀಡಿತು. ರಾತ್ರಿ ಪ್ರತಿ ಘಾಟ್‌ನಿಂದ ದೋಣಿಗಳು ಬಂದವು; ಲೆಕ್ಕಹಾಕಲು ಮತ್ತು ವರ್ಣಿಸಲು ಸಾಧ್ಯವಾಗದಷ್ಟು ಅಸಂಖ್ಯ. ಬೆಳಗ್ಗೆ ಎಲ್ಲರೂ ಒಂದೇ ಪ್ರಯಾಣದಲ್ಲಿ ದಾಟಿದರು; ರಾಮನ ಮಿತ್ರನಾದ ನಿಷಾದ ಮುಖ್ಯನ ಸೇವೆಯಿಂದ ಭರತನು ಸಂತೃಪ್ತನಾದನು. ನದಿಯಲ್ಲಿ ಸ್ನಾನ ಮಾಡಿ ತಲೆ ಬಾಗಿ, ಇಬ್ಬರು ಸಹೋದರರು ನಿಷಾದರ ನಾಯಕನೊಂದಿಗೆ ಹೊರಟರು. ಮುಂದೆ ಮುನಿವರನು ವಾಹನದಲ್ಲಿದ್ದನು; ರಾಜ ಸಮಾಜವು ಸಂಪೂರ್ಣ ಹಿಂದೆ ಬಂತು. ಅವರ ಹಿಂದೆ ಇಬ್ಬರು ಸಹೋದರರು ಕಾಲ್ನಡಿಗೆಯಲ್ಲಿ ಬಂದರು; ಆಭರಣಗಳು, ವಸ್ತ್ರಗಳು, ವೇಷಭೂಷಣಗಳು ತುಂಬ ಸರಳವಾಗಿದ್ದವು. ಸೇವಕರು, ಮಿತ್ರರು, ಮಂತ್ರಿಯ ಮಗ ಅವರೊಂದಿಗೆ ಬಂದರು; ಲಕ್ಷ್ಮಣ, ಸೀತೆ, ರಘುನಾಥನನ್ನು ನೆನೆದರು. ರಾಮನು ತಂಗಿದ, ವಿಶ್ರಾಂತಿ ಪಡೆದ ಎಲ್ಲೆಡೆ, ಅವರು ಪ್ರೀತಿಯಿಂದ ನಮಸ್ಕಾರ ಸಲ್ಲಿಸಿದರು.
ದೋಹಾ 221
मगबासी नर नारि सुनि धाम काम तजि धाइ।देखि सरूप सनेह सब मुदित जनम फलु पाइ।।221।।
magabāsī nara nāri suni dhāma kāma taji dhāi |dekhi sarūpa saneha saba mudita janama phalu pāi ||221||
ದಾರಿಯಲ್ಲಿ ವಾಸವಾಗಿದ್ದ ಪುರುಷರು ಮಹಿಳೆಯರು ಸುದ್ದಿ ಕೇಳಿ, ತಮ್ಮ ಮನೆಗಳನ್ನು ಕೆಲಸಗಳನ್ನು ಬಿಟ್ಟು ಓಡಿಬಂದರು. ಆತನ ಸುಂದರ ರೂಪವನ್ನು ನೋಡಿ, ಎಲ್ಲರೂ ಪ್ರೀತಿ ಸಂತೋಷಗಳಿಂದ ತುಂಬಿ, ತಮ್ಮ ಹುಟ್ಟಿನ ಫಲವನ್ನು ಪಡೆದರು.
ಚೌಪಾಯಿ 222.1-4
कहहिं सपेम एक एक पाहीं।रामु लखनु सखि होहिं कि नाहीं।।
बय बपु बरन रूप सोइ आली।सीलु सनेहु सरिस सम चाली।।
बेषु न सो सखि सीय न संगा।आगें अनी चली चतुरंगा।।
नहिं प्रसन्न मुख मानस खेदा।सखि संदेहु होइ एहिं भेदा।।
तासु तरक तियगन मन मानी।कहहिं सकल तेहि सम न सयानी।।
तेहि सराहि बानी फुरि पूजी।बोली मधुर बचन तिय दूजी।।
कहि सपेम सब कथाप्रसंगू।जेहि बिधि राम राज रस भंगू।।
भरतहि बहुरि सराहन लागी।सील सनेह सुभाय सुभागी।।
kahahiṁ sapema eka eka pāhīṁ |rāmu lakhanu sakhi hohiṁ ki nāhīṁ ||
baya bapu barana rūpa soi ālī |sīlu sanehu sarisa sama cālī ||
beṣu na so sakhi sīya na saṁgā |āgeṁ anī calī caturaṁgā ||
nahiṁ prasanna mukha mānasa khedā |sakhi saṁdehu hoi ehiṁ bhedā ||
tāsu taraka tiyagana mana mānī |kahahiṁ sakala tehi sama na sayānī ||
tehi sarāhi bānī phuri pūjī |bolī madhura bacana tiya dūjī ||
kahi sapema saba kathāprasaṁgū |jehi bidhi rāma rāja rasa bhaṁgū ||
bharatahi bahuri sarāhana lāgī |sīla saneha subhāya subhāgī ||
ಒಬ್ಬರಿಗೊಬ್ಬರು ಪ್ರೀತಿಯಿಂದ ಹೇಳಿಕೊಂಡರು, "ಗೆಳತಿ, ಇವರು ರಾಮ ಮತ್ತು ಲಕ್ಷ್ಮಣ, ಅಲ್ಲವೇ?" "ಇವರ ವಯಸ್ಸು, ರೂಪ, ಬಣ್ಣ, ಕಣ್ಣುಗಳು ಒಂದೇ, ಗೆಳತಿ; ಇವರ ಮೃದು ಸ್ವಭಾವ, ಪ್ರೀತಿ, ನಡಿಗೆಯೂ ಸಮಾನ. "ಆದರೆ ಇವರ ಉಡುಪು ಒಂದಲ್ಲ, ಗೆಳತಿ; ಸೀತೆಯೂ ಇವರೊಂದಿಗಿಲ್ಲ; ಮುಂದೆ ನಾಲ್ಕು ಅಂಗಗಳ ಸೈನ್ಯ ನಡೆಯುತ್ತಿದೆ. "ಇವರ ಮುಖದಲ್ಲಿ ಸಂತೋಷವಿಲ್ಲ, ಮನಸ್ಸಿನಲ್ಲಿ ದುಃಖವಿದೆ. ಗೆಳತಿ, ಈ ವ್ಯತ್ಯಾಸದಿಂದಲೇ ಸಂಶಯ ಉಂಟಾಗುತ್ತದೆ. ಆ ಸ್ತ್ರೀಯರು ಆಕೆಯ ವಾದವನ್ನು ಮನಸ್ಸಿನಲ್ಲಿ ಒಪ್ಪಿಕೊಂಡು, ಎಲ್ಲರೂ, "ಇವಳಂತೆ ಚತುರಳಾರೂ ಇಲ್ಲ" ಎಂದರು. ಇನ್ನೊಬ್ಬ ಸ್ತ್ರೀ ಆಕೆಯ ಮಾತುಗಳನ್ನು ಹೊಗಳಿ, ಸಿಹಿಯಾದ ಮಾತುಗಳನ್ನು ಆಡಿದಳು. ಪ್ರೀತಿಯಿಂದ ಆಕೆ ಕಥೆಯ ಸಂಪೂರ್ಣ ಸಂದರ್ಭವನ್ನು ಹೇಳಿದಳು, ರಾಮನ ರಾಜ್ಯದ ಸಂತೋಷ ಹೇಗೆ ಮುರಿಯಿತು ಎಂದು. ನಂತರ ಆಕೆ ಗುಣ, ಪ್ರೀತಿ, ಸ್ವಭಾವಗಳಿಂದ ತುಂಬಿದ ಭಾಗ್ಯಶಾಲಿಯಾದ ಭರತನನ್ನು ಹೊಗಳಲು ಆರಂಭಿಸಿದಳು.
ದೋಹಾ 222
चलत पयादें खात फल पिता दीन्ह तजि राजु।जात मनावन रघुबरहि भरत सरिस को आजु।।222।।
calata payādeṁ khāta phala pitā dīnha taji rāju |jāta manāvana raghubarahi bharata sarisa ko āju ||222||
ನಡೆದುಕೊಂಡು ಹಣ್ಣು ತಿಂದು, ತಂದೆ ಕೊಟ್ಟ ರಾಜ್ಯವನ್ನು ಬಿಟ್ಟು, ರಘುವರನನ್ನು ಹಿಂದಿರುಗಿ ಬರಮಾಡಲು ಹೋಗುತ್ತಾನೆ. ಇಂದು ಭರತನಂತಹವನು ಯಾರಿದ್ದಾನೆ?
ಚೌಪಾಯಿ 223.1-4
भायप भगति भरत आचरनू।कहत सुनत दुख दूषन हरनू।।
जो कछु कहब थोर सखि सोई।राम बंधु अस काहे न होई।।
हम सब सानुज भरतहि देखें।भइन्ह धन्य जुबती जन लेखें।।
सुनि गुन देखि दसा पछिताहीं।कैकइ जननि जोगु सुतु नाहीं।।
कोउ कह दूषनु रानिहि नाहिन।बिधि सबु कीन्ह हमहि जो दाहिन।।
कहँ हम लोक बेद बिधि हीनी।लघु तिय कुल करतूति मलीनी।।
बसहिं कुदेस कुगाँव कुबामा।कहँ यह दरसु पुन्य परिनामा।।
अस अनंदु अचिरिजु प्रति ग्रामा।जनु मरुभूमि कलपतरु जामा।।
bhāyapa bhagati bharata ācaranū |kahata sunata dukha dūṣana haranū ||
jo kachu kahaba thora sakhi soī |rāma baṁdhu asa kāhe na hoī ||
hama saba sānuja bharatahi dekheṁ |bhainha dhanya jubatī jana lekheṁ ||
suni guna dekhi dasā pachitāhīṁ |kaikai janani jogu sutu nāhīṁ ||
kou kaha dūṣanu rānihi nāhina |bidhi sabu kīnha hamahi jo dāhina ||
kahã hama loka beda bidhi hīnī |laghu tiya kula karatūti malīnī ||
basahiṁ kudesa kugā̃va kubāmā |kahã yaha darasu punya parināmā ||
asa anaṁdu aciriju prati grāmā |janu marubhūmi kalapataru jāmā ||
ಭರತನ ಸಹೋದರ ಪ್ರೀತಿ, ಭಕ್ತಿ, ಆಚರಣೆ - ಇವುಗಳನ್ನು ಹೇಳಿದರೂ ಕೇಳಿದರೂ ದುಃಖ ಪಾಪ ನಿವಾರಿಸುತ್ತವೆ. ಗೆಳತಿ, ಎಷ್ಟು ಸ್ವಲ್ಪ ಹೇಳಿದರೂ ಅಷ್ಟೇ - ಅವನು ರಾಮನ ಸಹೋದರ; ಅವನು ಬೇರೆಯಾಗಿ ಹೇಗೆ ಸಾಧ್ಯ? ನಾವೆಲ್ಲರೂ ತಮ್ಮನೊಂದಿಗೆ ಭರತನನ್ನು ನೋಡಿದೆವು - ಹೆಂಗರ ಲೆಕ್ಕದಲ್ಲಿ ಧನ್ಯರಾದೆವು. ಅವನ ಗುಣಗಳನ್ನು ಕೇಳಿ ಸ್ಥಿತಿಯನ್ನು ನೋಡಿ, ಅವರು ಪಶ್ಚಾತ್ತಾಪಪಟ್ಟರು - ಕೈಕೇಯಿ ಇಂತಹ ಮಗನಿಗೆ ಯೋಗ್ಯ ತಾಯಿ ಅಲ್ಲ. ಒಬ್ಬರು ಹೇಳಿದರು: ರಾಣಿಯಲ್ಲಿ ದೋಷವಿಲ್ಲ; ವಿಧಿ ಎಲ್ಲವನ್ನೂ ಮಾಡಿತು, ಏಕೆಂದರೆ ಅದು ನಮಗೆ ಕೃಪೆ ತೋರಿಸಿತು. ಲೋಕ ನಿಯಮ, ವೇದ, ಬ್ರಹ್ಮ ಶಾಸನ ಇಲ್ಲದ ನಾವು ಎಂತ ಸ್ಥಿತಿಯಲ್ಲಿದ್ದೇವೆ - ಕೀಳು ಕುಲ ಮತ್ತು ಆಚರಣ ಇರುವ ತಗ್ಗ ಹೆಂಗರಾ? ದೀನ ದೇಶ, ದೀನ ಹಳ್ಳಿಗಳು, ದೀನ ಹೆಂಗರಾಗಿ ಬಾಳುತ್ತಿದ್ದೇವೆ. ಈ ದರ್ಶನ ಎಲ್ಲಿಂದ ಬಂತು - ಪುಣ್ಯದ ಫಲವೇ? ಪ್ರತಿ ಹಳ್ಳಿಯಲ್ಲೂ ಇಂತಹ ಆನಂದ ಮತ್ತು ಆಶ್ಚರ್ಯ ತುಂಬಿತ್ತು, ಬಯಲು ನೆಲದಲ್ಲಿ ಕಲ್ಪವೃಕ್ಷ ಮೊಳೆಸಿದಂತೆ.
ದೋಹಾ 223
भरत दरसु देखत खुलेउ मग लोगन्ह कर भागु।जनु सिंघलबासिन्ह भयउ बिधि बस सुलभ प्रयागु।।223।।
bharata darasu dekhata khuleu maga loganha kara bhāgu |janu siṁghalabāsinha bhayau bidhi basa sulabha prayāgu ||223||
ಭರತನ ದರ್ಶನ ಮಾಡುತ್ತಲೇ, ದಾರಿಯಲ್ಲಿದ್ದ ಜನರಿಗೆ ಭಾಗ್ಯ ತೆರೆಯಿತು, ವಿಧಿಯ ವಶದಿಂದ ಸಿಂಹಳ ನಿವಾಸಿಗಳಿಗೆ ಪ್ರಯಾಗ ಸುಲಭವಾಗಿ ತಲುಪಲು ಸಾಧ್ಯವಾದಂತೆ.
ಚೌಪಾಯಿ 224.1-4
निज गुन सहित राम गुन गाथा।सुनत जाहिं सुमिरत रघुनाथा।।
तीरथ मुनि आश्रम सुरधामा।निरखि निमज्जहिं करहिं प्रनामा।।
मनहीं मन मागहिं बरु एहू।सीय राम पद पदुम सनेहू।।
मिलहिं किरात कोल बनबासी।बैखानस बटु जती उदासी।।
करि प्रनामु पूँछहिं जेहिं तेही।केहि बन लखनु रामु बैदेही।।
ते प्रभु समाचार सब कहहीं।भरतहि देखि जनम फलु लहहीं।।
जे जन कहहिं कुसल हम देखे।ते प्रिय राम लखन सम लेखे।।
एहि बिधि बूझत सबहि सुबानी।सुनत राम बनबास कहानी।।
nija guna sahita rāma guna gāthā |sunata jāhiṁ sumirata raghunāthā ||
tīratha muni āśrama suradhāmā |nirakhi nimajjahiṁ karahiṁ pranāmā ||
manahīṁ mana māgahiṁ baru ehū |sīya rāma pada paduma sanehū ||
milahiṁ kirāta kola banabāsī |baikhānasa baṭu jatī udāsī ||
kari pranāmu pū̃chahiṁ jehiṁ tehī |kehi bana lakhanu rāmu baidehī ||
te prabhu samācāra saba kahahīṁ |bharatahi dekhi janama phalu lahahīṁ ||
je jana kahahiṁ kusala hama dekhe |te priya rāma lakhana sama lekhe ||
ehi bidhi būjhata sabahi subānī |sunata rāma banabāsa kahānī ||
ತನ್ನ ಗುಣಗಳೊಂದಿಗೆ ರಾಮನ ಗುಣಗಾಥೆಯನ್ನು ಕೇಳಿ, ರಘುನಾಥನನ್ನು ನೆನಪಿಸಿಕೊಂಡು ತನ್ನ ದಾರಿಯಲ್ಲಿ ಹೋದನು. ತೀರ್ಥಕ್ಷೇತ್ರಗಳು, ಮುನಿಗಳ ಆಶ್ರಮಗಳು, ದೇವಾಲಯಗಳನ್ನು ನೋಡಿ, ಅಲ್ಲಿ ಸ್ನಾನ ಮಾಡಿ ಪ್ರಣಾಮ ಸಲ್ಲಿಸಿದನು. ತನ್ನ ಮನಸ್ಸಿನಲ್ಲಿ ಈ ವರವನ್ನು ಮಾತ್ರ ಬೇಡಿದನು: ಸೀತೆ ಮತ್ತು ರಾಮನ ಪದ್ಮ ಪಾದಗಳ ಮೇಲೆ ಪ್ರೀತಿ. ಕಿರಾತರು, ಕೋಲರು, ವನವಾಸಿಗಳು, ವೈಖಾನಸರು, ಬ್ರಹ್ಮಚಾರಿಗಳು, ಜಟಿಲರು, ಉದಾಸಿಗಳನ್ನು ಭೇಟಿಯಾದನು. ಭೇಟಿಯಾದ ಪ್ರತಿಯೊಬ್ಬರಿಗೂ ಪ್ರಣಾಮ ಸಲ್ಲಿಸಿ, ಯಾವ ಕಾಡಿನಲ್ಲಿ ಲಕ್ಷ್ಮಣ, ರಾಮ, ಸೀತೆ ಇದ್ದಾರೆ ಎಂದು ಕೇಳಿದನು. ಅವರು ಪ್ರಭುವಿನ ಸಮಾಚಾರವನ್ನು ಎಲ್ಲಾ ಹೇಳಿದರು; ಭರತನನ್ನು ನೋಡಿ ಅವರು ತಮ್ಮ ಜನ್ಮದ ಫಲವನ್ನು ಪಡೆದರು. "ನಾವು ಅವರನ್ನು ಕ್ಷೇಮವಾಗಿ ನೋಡಿದ್ದೇವೆ" ಎಂದು ಹೇಳಿದವರನ್ನು, ರಾಮ ಮತ್ತು ಲಕ್ಷ್ಮಣರಿಗೆ ಸಮಾನವಾಗಿ ಪ್ರಿಯವೆಂದು ಎಣಿಸಿದನು. ಈ ರೀತಿ ಎಲ್ಲರನ್ನೂ ಮೃದುವಾದ ಮಾತುಗಳಿಂದ ಕೇಳುತ್ತಾ, ರಾಮನ ವನವಾಸದ ಕಥೆಯನ್ನು ಕೇಳಿದನು.
ದೋಹಾ 224
तेहि बासर बसि प्रातहीं चले सुमिरि रघुनाथ।राम दरस की लालसा भरत सरिस सब साथ।।224।।
tehi bāsara basi prātahīṁ cale sumiri raghunātha |rāma darasa kī lālasā bharata sarisa saba sātha ||224||
ಆ ದಿನ ಅಲ್ಲಿ ಇದ್ದು, ಬೆಳಗಿನ ಜಾವ ರಘುನಾಥನನ್ನು ನೆನೆದು ಹೊರಟರು. ಭರತನೊಂದಿಗೆ ಹೋದವರೆಲ್ಲರೂ, ಅವನಂತೆಯೇ, ರಾಮನ ದರ್ಶನವನ್ನು ಬಯಸಿದರು.
ಚೌಪಾಯಿ 225.1-4
मंगल सगुन होहिं सब काहू।फरकहिं सुखद बिलोचन बाहू।।
भरतहि सहित समाज उछाहू।मिलिहहिं रामु मिटहि दुख दाहू।।
करत मनोरथ जस जियँ जाके।जाहिं सनेह सुराँ सब छाके।।
सिथिल अंग पग मग डगि डोलहिं।बिहबल बचन पेम बस बोलहिं।।
रामसखाँ तेहि समय देखावा।सैल सिरोमनि सहज सुहावा।।
जासु समीप सरित पय तीरा।सीय समेत बसहिं दोउ बीरा।।
देखि करहिं सब दंड प्रनामा।कहि जय जानकि जीवन रामा।।
प्रेम मगन अस राज समाजू।जनु फिरि अवध चले रघुराजू।।
maṁgala saguna hohiṁ saba kāhū |pharakahiṁ sukhada bilocana bāhū ||
bharatahi sahita samāja uchāhū |milihahiṁ rāmu miṭahi dukha dāhū ||
karata manoratha jasa jiyã jāke |jāhiṁ saneha surā̃ saba chāke ||
sithila aṁga paga maga ḍagi ḍolahiṁ |bihabala bacana pema basa bolahiṁ ||
rāmasakhā̃ tehi samaya dekhāvā |saila siromani sahaja suhāvā ||
jāsu samīpa sarita paya tīrā |sīya sameta basahiṁ dou bīrā ||
dekhi karahiṁ saba daṁḍa pranāmā |kahi jaya jānaki jīvana rāmā ||
prema magana asa rāja samājū |janu phiri avadha cale raghurājū ||
ಎಲ್ಲರಿಗೂ ಮಂಗಳ ಶಕುನಗಳು ಕಾಣಿಸಿಕೊಂಡವು, ಅವರ ಕಣ್ಣುಗಳು ಮತ್ತು ತೋಳುಗಳು ಸುಖವನ್ನು ಸೂಚಿಸುತ್ತಾ ನಡುಕಿದವು. ಭರತನು ಮತ್ತು ಸಮಸ್ತ ಸಮೂಹವು ಉತ್ಸಾಹದಿಂದ ತುಂಬಿಹೋದರು: ನಾವು ರಾಮನನ್ನು ಭೇಟಿಯಾಗುವೆವು, ನಮ್ಮ ದುಃಖದ ಸುಡುವ ನೋವು ಕಳೆಯುವುದು. ಪ್ರತಿಯೊಬ್ಬರು ತಮ್ಮ ಹೃದಯದಲ್ಲಿ ತಾವು ಬಯಸಿದ ಕಾರ್ಯಗಳನ್ನು ಇಟ್ಟುಕೊಂಡರು, ಎಲ್ಲರೂ ಪ್ರೀತಿ ಎಂಬ ಮದ್ಯದಲ್ಲಿ ಮೈಮರುಳಿದವರಂತೆ ಹೋದರು. ಅವರ ಅಂಗಾಂಗಗಳು ಸಡಿಲವಾದವು, ಕಾಲುಗಳು ದಾರಿಯಲ್ಲಿ ತಡಬಡಿದವು; ಪ್ರೀತಿಯ ವಶವಾಗಿ ತಡಬಡಿಸುತ್ತಾ ಮಾತನಾಡಿದರು. ಆ ಸಮಯದಲ್ಲಿ ರಾಮನ ಸ್ನೇಹಿತನಾದ ಗುಹ, ಸಹಜವಾಗಿ ಸುಂದರವಾದ ಪರ್ವತಶಿಖರವನ್ನು ತೋರಿಸಿದನು. ಅದರ ಸಮೀಪದಲ್ಲಿ, ಪಯಸ್ವಿನೀ ನದಿಯ ದಡದಲ್ಲಿ, ಇಬ್ಬರು ವೀರರು ಸೀತೆಯೊಂದಿಗೆ ವಾಸಿಸುತ್ತಿದ್ದರು. ಅದನ್ನು ನೋಡಿ ಎಲ್ಲರೂ ದಂಡ ಪ್ರಣಾಮ ಮಾಡಿ, ಜಾನಕಿಯ ಪ್ರಾಣನಾದ ರಾಮನಿಗೆ ಜಯ ಎಂದರು. ರಾಜನ ಸಮೂಹವು ಪ್ರೀತಿಯಲ್ಲಿ ಅಷ್ಟು ಮುಳುಗಿತ್ತು, ರಘು ರಾಜ ಮತ್ತೆ ಅಯೋಧ್ಯೆಗೆ ಹಿಂತಿರುಗಿ ಬರುತ್ತಿದ್ದಾನೆಂದು ತೋರಿತು.
ದೋಹಾ 225
भरत प्रेमु तेहि समय जस तस कहि सकइ न सेषु।कबिहिं अगम जिमि ब्रह्मसुखु अह मम मलिन जनेषु।।225।।
bharata premu tehi samaya jasa tasa kahi sakai na seṣu |kabihiṁ agama jimi brahmasukhu aha mama malina janeṣu ||225||
ಆ ಸಮಯದಲ್ಲಿ ಭರತನು ಹೊಂದಿದ್ದ ಪ್ರೇಮವನ್ನು, ಅದು ಹೇಗಿತ್ತೋ ಹಾಗೆಯೇ ಶೇಷನಿಂದಲೂ ವರ್ಣಿಸಲಾಗಲಿಲ್ಲ. ಕವಿಗಳಿಗೆ ಅದು ಎಷ್ಟು ನಿಲುಕದ್ದೋ, ಅಷ್ಟು ನಿಲುಕದ್ದು ಬ್ರಹ್ಮಾನಂದ, 'ನಾನು' 'ನನ್ನದು' ಎಂಬ ಮಲಿನತ್ವ ಹೊಂದಿರುವ ನನ್ನಂತಹವರಿಗೆ.
ಚೌಪಾಯಿ 226.1-4
सकल सनेह सिथिल रघुबर कें।गए कोस दुइ दिनकर ढरकें।।
जलु थलु देखि बसे निसि बीतें।कीन्ह गवन रघुनाथ पिरीतें।।
उहाँ रामु रजनी अवसेषा।जागे सीयँ सपन अस देखा।।
सहित समाज भरत जनु आए।नाथ बियोग ताप तन ताए।।
सकल मलिन मन दीन दुखारी।देखीं सासु आन अनुहारी।।
सुनि सिय सपन भरे जल लोचन।भए सोचबस सोच बिमोचन।।
लखन सपन यह नीक न होई।कठिन कुचाह सुनाइहि कोई।।
अस कहि बंधु समेत नहाने।पूजि पुरारि साधु सनमाने।।
sakala saneha sithila raghubara keṁ |gae kosa dui dinakara ḍharakeṁ ||
jalu thalu dekhi base nisi bīteṁ |kīnha gavana raghunātha pirīteṁ ||
uhā̃ rāmu rajanī avaseṣā |jāge sīyã sapana asa dekhā ||
sahita samāja bharata janu āe |nātha biyoga tāpa tana tāe ||
sakala malina mana dīna dukhārī |dekhīṁ sāsu āna anuhārī ||
suni siya sapana bhare jala locana |bhae socabasa soca bimocana ||
lakhana sapana yaha nīka na hoī |kaṭhina kucāha sunāihi koī ||
asa kahi baṁdhu sameta nahāne |pūji purāri sādhu sanamāne ||
ರಘುಬರನ ಮೇಲಿನ ಪ್ರೀತಿಯಿಂದ ಬಲಹೀನರಾದ ಎಲ್ಲರೂ ಕೇವಲ ಎರಡು ಕೋಸ್ ದೂರ ಹೋದಾಗ ಸೂರ್ಯನು ಅಸ್ತಮಿಸಲು ಆರಂಭಿಸಿದನು. ನೀರು ಮತ್ತು ಭೂಮಿ ಇರುವ ಸ್ಥಳವನ್ನು ನೋಡಿ ಅಲ್ಲಿ ರಾತ್ರಿ ಕಳೆದರು; ರಾತ್ರಿ ಕಳೆದ ಮೇಲೆ ರಘುನಾಥನ ಮೇಲಿನ ಪ್ರೀತಿಯಿಂದ ಭರತನು ಮತ್ತೆ ಪಯಣ ಹೊರಟನು. ಅಲ್ಲಿ ರಾತ್ರಿಯ ಕೊಂಚ ಭಾಗ ಉಳಿದಿರುವಾಗ ರಾಮನು ಎಚ್ಚರಿಸಿದನು; ಸೀತೆಯು ಹೀಗೆಂಬ ಕನಸು ಕಂಡಳು. ಭರತನು ತನ್ನ ಸಮಾಜದೊಂದಿಗೆ ಬಂದಂತೆ ಕಂಡಿತು; ಅವನ ದೇಹವು ತನ್ನ ಸ್ವಾಮಿಯನ್ನು ಬಿಟ್ಟ ವಿಯೋಗದ ಉರಿಯಿಂದ ಸುಟ್ಟುಹೋಯಿತು. ಎಲ್ಲರೂ ಮನಸ್ಸಿನಿಂದ ಮುಗುಳ್ದವರಾಗಿ, ದೀನರಾಗಿ, ದುಃಖಿತರಾಗಿದ್ದರು; ತನ್ನ ಅತ್ತೆಯರನ್ನು ಬದಲಾದ ಮುಖಗಳೊಂದಿಗೆ ನೋಡಿದಳು. ಸೀತೆಯ ಕನಸನ್ನು ಕೇಳಿ ಅವನ ಕಣ್ಣುಗಳು ನೀರಿನಿಂದ ತುಂಬಿದವು; ಇತರರ ಚಿಂತೆಯನ್ನು ಪೋಗೊಳಿಸುವವನೇ ಚಿಂತೆಗೆ ಒಳಗಾದನು. "ಲಕ್ಷ್ಮಣ, ಈ ಕನಸು ಒಳ್ಳೆಯದಲ್ಲ; ಯಾರೋ ಒಬ್ಬರು ಕಠಿಣವಾದ ಕೆಟ್ಟ ಸುದ್ದಿಯನ್ನು ತರುವರು." ಹೀಗೆ ಹೇಳಿ, ತಮ್ಮನೊಂದಿಗೆ ಸ್ನಾನ ಮಾಡಿ, ತ್ರಿಪುರಾಂತಕನಾದ ಶಿವನನ್ನು ಪೂಜಿಸಿ, ಸಾಧುಗಳನ್ನು ಗೌರವಿಸಿದನು.
ಛಂದ 226
सनमानि सुर मुनि बंदि बैठे उत्तर दिसि देखत भए।नभ धूरि खग मृग भूरि भागे बिकल प्रभु आश्रम गए।।
तुलसी उठे अवलोकि कारनु काह चित सचकित रहे।सब समाचार किरात कोलन्हि आइ तेहि अवसर कहे।।
sanamāni sura muni baṁdi baiṭhe uttara disi dekhata bhae |nabha dhūri khaga mṛga bhūri bhāge bikala prabhu āśrama gae ||
tulasī uṭhe avaloki kāranu kāha cita sacakita rahe |saba samācāra kirāta kolanhi āi tehi avasara kahe ||
ದೇವರು ಮತ್ತು ಮುನಿಗಳನ್ನು ಗೌರವಿಸಿ ಅವರಿಗೆ ವಂದಿಸಿ, ಸ್ವಾಮಿ ಕುಳಿತು ಉತ್ತರ ದಿಕ್ಕಿನತ್ತ ನೋಡಿದನು. ಆಕಾಶದಲ್ಲಿ ಧೂಳು ತುಂಬಿರುವುದನ್ನು, ಅನೇಕ ಪಕ್ಷಿಗಳು ಮತ್ತು ಜಿಂಕೆಗಳು ಭಯದಿಂದ ಓಡುತ್ತಿರುವುದನ್ನು ನೋಡಿದನು; ಕಲಕಿದ ಸ್ವಾಮಿ ಆಶ್ರಮಕ್ಕೆ ಹೋದನು. ತುಲಸೀದಾಸರು ಹೇಳುತ್ತಾರೆ: ಅವರು ಎದ್ದು ಸುತ್ತಲೂ ನೋಡಿದರು, ಕಾರಣವೇನೆಂದು ಮನಸ್ಸು ಕಲಕಿದಂತೆ ಇದ್ದರು. ಆ ಕ್ಷಣದಲ್ಲಿ ಕಿರಾತರು ಕೋಲರು ಬಂದು ಎಲ್ಲ ಸುದ್ದಿಗಳನ್ನು ಹೇಳಿದರು.
ಸೋರಠಾ 226
सुनत सुमंगल बैन मन प्रमोद तन पुलक भर।सरद सरोरुह नैन तुलसी भरे सनेह जल।।226।।
sunata sumaṁgala baina mana pramoda tana pulaka bhara |sarada saroruha naina tulasī bhare saneha jala ||226||
ಆ ಅತ್ಯಂತ ಶುಭವಾದ ಮಾತುಗಳನ್ನು ಕೇಳಿ, ಅವನ ಮನಸ್ಸು ಆನಂದದಿಂದ ತುಂಬಿತು, ದೇಹವು ರೋಮಾಂಚನಗೊಂಡಿತು. ಶರದೃತುವಿನ ಕಮಲಗಳಂತಿರುವ ಕಣ್ಣುಗಳು ಪ್ರೀತಿಯ ನೀರಿನಿಂದ ತುಂಬಿದವು ಎಂದು ತುಳಸೀದಾಸರು ಹೇಳುತ್ತಾರೆ.
ಚೌಪಾಯಿ 227.1-4
बहुरि सोचबस भे सियरवनू।कारन कवन भरत आगवनू।।
एक आइ अस कहा बहोरी।सेन संग चतुरंग न थोरी।।
सो सुनि रामहि भा अति सोचू।इत पितु बच इत बंधु सकोचू।।
भरत सुभाउ समुझि मन माहीं।प्रभु चित हित थिति पावत नाही।।
समाधान तब भा यह जाने।भरतु कहे महुँ साधु सयाने।।
लखन लखेउ प्रभु हृदयँ खभारू।कहत समय सम नीति बिचारू।।
बिनु पूँछ कछु कहउँ गोसाईं।सेवकु समयँ न ढीठ ढिठाई।।
तुम्ह सर्बग्य सिरोमनि स्वामी।आपनि समुझि कहउँ अनुगामी।।
bahuri socabasa bhe siyaravanū |kārana kavana bharata āgavanū ||
eka āi asa kahā bahorī |sena saṁga caturaṁga na thorī ||
so suni rāmahi bhā ati socū |ita pitu baca ita baṁdhu sakocū ||
bharata subhāu samujhi mana māhīṁ |prabhu cita hita thiti pāvata nāhī ||
samādhāna taba bhā yaha jāne |bharatu kahe mahũ sādhu sayāne ||
lakhana lakheu prabhu hṛdayã khabhārū |kahata samaya sama nīti bicārū ||
binu pū̃cha kachu kahaũ gosāīṁ |sevaku samayã na ḍhīṭha ḍhiṭhāī ||
tumha sarbagya siromani svāmī |āpani samujhi kahaũ anugāmī ||
ಆಮೇಲೆ ಸೀತೆಯ ಸ್ವಾಮಿ ರಾಮ ಚಿಂತೆಯಲ್ಲಿ ಮುಳುಗಿದರು; ಭರತನು ಬರುವುದಕ್ಕೆ ಕಾರಣವೇನು? ಆಗ ಒಬ್ಬನು ಬಂದು, ಭರತನ ಜೊತೆ ನಾಲ್ಕು ಅಂಗಗಳ ದೊಡ್ಡ ಸೈನ್ಯವಿದೆ ಎಂದನು. ಅದನ್ನು ಕೇಳಿ ರಾಮರು ಬಹಳ ಚಿಂತಿಸಿದರು; ಒಂದು ಕಡೆ ತಂದೆಯ ಮಾತು, ಇನ್ನೊಂದು ಕಡೆ ಸೋದರನ ಸಂಕೋಚ. ಭರತನ ಸ್ವಭಾವವನ್ನು ಮನಸ್ಸಿನಲ್ಲಿ ತಿಳಿದು, ಅವನ ಹಿತಕ್ಕೆ ಸಂಬಂಧಿಸಿ ಪ್ರಭುವಿನ ಮನಸ್ಸಿಗೆ ಸ್ಥಿರತೆ ದೊರೆಯಲಿಲ್ಲ. ಆಗ ಇದು ನಿಶ್ಚಯವಾಯಿತು - ಭರತನು ಒಳ್ಳೆಯವನು ಜ್ಞಾನಿಯು ಎಂದು ಹೇಳಲ್ಪಡುತ್ತಾನೆ. ಲಕ್ಷ್ಮಣನು ಪ್ರಭುವಿನ ಹೃದಯದ ಭಾರವನ್ನು ನೋಡಿದನು; ಸಮಯಕ್ಕೆ ನೀತಿಗೆ ತಕ್ಕಂತೆ ತನ್ನ ಆಲೋಚನೆಗಳನ್ನು ಹೇಳಿದನು. "ಸ್ವಾಮೀ, ನನ್ನನ್ನು ಕೇಳದೆ ನಾನು ಕೆಲವನ್ನು ಹೇಳುತ್ತೇನೆ; ಸರಿಯಾದ ಸಮಯದಲ್ಲಿ ಸೇವಕನ ಧೈರ್ಯ ಧಿಕ್ಕಾರವಲ್ಲ." "ನೀನು ಸರ್ವಜ್ಞರಲ್ಲಿ ಶ್ರೇಷ್ಠ, ನನ್ನ ಸ್ವಾಮೀ; ನಾನು ನಿನ್ನ ಅನುಯಾಯಿ, ನನ್ನ ಅರಿವಿನಂತೆ ಹೇಳುತ್ತೇನೆ."
ದೋಹಾ 227
नाथ सुहृद सुठि सरल चित सील सनेह निधान।सब पर प्रीति प्रतीति जियँ जानिअ आपु समान।।227।।
nātha suhṛda suṭhi sarala cita sīla saneha nidhāna |saba para prīti pratīti jiyã jānia āpu samāna ||227||
ಸ್ವಾಮಿ, ನೀನು ನಿಜವಾದ ಮಿತ್ರ, ಅತ್ಯಂತ ಸರಳ ಮನಸ್ಸಿನವ, ಸದ್ಗುಣ ಮತ್ತು ಪ್ರೀತಿಯ ಭಂಡಾರ. ಎಲ್ಲರ ಮೇಲೆ ಪ್ರೀತಿ ವಿಶ್ವಾಸಗಳನ್ನು ಇಟ್ಟು, ನಿನ್ನ ಹೃದಯದಲ್ಲಿ ಎಲ್ಲರನ್ನೂ ನಿನ್ನಂತೆಯೇ ತಿಳಿಯುತ್ತೀಯ.
ಚೌಪಾಯಿ 228.1-4
बिषई जीव पाइ प्रभुताई।मूढ़ मोह बस होहिं जनाई।।
भरतु नीति रत साधु सुजाना।प्रभु पद प्रेम सकल जगु जाना।।
तेऊ आजु राम पदु पाई।चले धरम मरजाद मेटाई।।
कुटिल कुबंध कुअवसरु ताकी।जानि राम बनवास एकाकी।।
करि कुमंत्रु मन साजि समाजू।आए करै अकंटक राजू।।
कोटि प्रकार कलपि कुटलाई।आए दल बटोरि दोउ भाई।।
जौं जियँ होति न कपट कुचाली।केहि सोहाति रथ बाजि गजाली।।
भरतहि दोसु देइ को जाएँ।जग बौराइ राज पदु पाएँ।।
biṣaī jīva pāi prabhutāī |mūṛha moha basa hohiṁ janāī ||
bharatu nīti rata sādhu sujānā |prabhu pada prema sakala jagu jānā ||
teū āju rāma padu pāī |cale dharama marajāda meṭāī ||
kuṭila kubaṁdha kuavasaru tākī |jāni rāma banavāsa ekākī ||
kari kumaṁtru mana sāji samājū |āe karai akaṁṭaka rājū ||
koṭi prakāra kalapi kuṭalāī |āe dala baṭori dou bhāī ||
jauṁ jiyã hoti na kapaṭa kucālī |kehi sohāti ratha bāji gajālī ||
bharatahi dosu dei ko jāẽ |jaga baurāi rāja padu pāẽ ||
ಲೌಕಿಕ ಜೀವಿಗಳು ಅಧಿಕಾರ ಪಡೆದೊಡನೆ ಮೂಢರಾಗಿ ಮೋಹದಲ್ಲಿ ಮುಳುಗಿ ತಮ್ಮನ್ನು ತಾವು ತೋರಿಸಿಕೊಳ್ಳುತ್ತಾರೆ. ಭರತನು ನೀತಿಯಲ್ಲಿ ನಿರತನಾದವನು, ಸಜ್ಜನ, ಜ್ಞಾನಿ, ಪ್ರಭುವಿನ ಪಾದಗಳ ಮೇಲೆ ಅವನ ಪ್ರೇಮವನ್ನು ಸಮಸ್ತ ಲೋಕ ತಿಳಿದಿತ್ತು. ಆದರೂ ಅವನು ಇಂದು ರಾಮನ ಪೀಠವನ್ನು ಪಡೆದು, ಧರ್ಮದ ಮರ್ಯಾದೆಗಳನ್ನು ಅಳಿಸಲು ಹೊರಟನು. ವಕ್ರ ಮತ್ತು ಕುತಂತ್ರಶಾಲಿ, ರಾಮನು ಒಬ್ಬನೇ ವನವಾಸದಲ್ಲಿದ್ದಾನೆಂದು ತಿಳಿದು ಕೆಟ್ಟ ಸಮಯಕ್ಕಾಗಿ ಕಾಯ್ದನು. ಕೆಟ್ಟ ಸಂಚನ್ನು ಮನಸ್ಸಿನಲ್ಲಿ ರಚಿಸಿ, ತನ್ನ ಸೈನ್ಯವನ್ನು ಸಂಗ್ರಹಿಸಿ, ಮುಳ್ಳಿಲ್ಲದೆ ಆಳಲು ಬಂದನು. ಕೋಟಿ ವಿಧಗಳಲ್ಲಿ ದುಷ್ಟತನವನ್ನು ಸಂಕಲ್ಪಿಸಿ, ಇಬ್ಬರು ಸಹೋದರರು ತಮ್ಮ ಸೈನ್ಯಗಳನ್ನು ಸಂಗ್ರಹಿಸಿ ಬಂದರು. ಅವನ ಹೃದಯದಲ್ಲಿ ಕಪಟವೂ ಕೆಟ್ಟ ನಡತೆಯೂ ಇಲ್ಲವಾದರೆ, ರಥಗಳು, ಕುದುರೆಗಳು, ಆನೆಗಳ ಸಾಲುಗಳು ಯಾರಿಗೆ ಇಷ್ಟವಾಗುವುವು? ಭರತನಿಗೆ ದೋಷವನ್ನು ಆರೋಪಿಸಲು ಯಾರು ಹೋಗಲಿ? ರಾಜ್ಯಪೀಠವನ್ನು ಪಡೆದೊಡನೆ ಜಗತ್ತೇ ಹುಚ್ಚಾಗುತ್ತದೆ.
ದೋಹಾ 228
ससि गुर तिय गामी नघुषु चढ़ेउ भूमिसुर जान।लोक बेद तें बिमुख भा अधम न बेन समान।।228।।
sasi gura tiya gāmī naghuṣu caṛheu bhūmisura jāna |loka beda teṁ bimukha bhā adhama na bena samāna ||228||
ಚಂದ್ರನು ತನ್ನ ಗುರುವಿನ ಹೆಂಡತಿಯೊಂದಿಗೆ ವ್ಯಭಿಚಾರ ಮಾಡಿದನು, ನಹುಷನು ಬ್ರಾಹ್ಮಣರು ಹೊರುವ ಪಲ್ಲಕ್ಕಿಯಲ್ಲಿ ಏರಿದನು. ವೇನನು ಲೋಕ ಮತ್ತು ವೇದಗಳಿಂದ ಮುಖ ತಿರುಗಿಸಿದನು, ವೇನನಂತೆ ನೀಚನಾದವನು ಬೇರೊಬ್ಬನೂ ಇಲ್ಲ.
ಚೌಪಾಯಿ 229.1-4
सहसबाहु सुरनाथु त्रिसंकू।केहि न राजमद दीन्ह कलंकू।।
भरत कीन्ह यह उचित उपाऊ।रिपु रिन रंच न राखब काऊ।।
एक कीन्हि नहिं भरत भलाई।निदरे रामु जानि असहाई।।
समुझि परिहि सोउ आजु बिसेषी।समर सरोष राम मुखु पेखी।।
एतना कहत नीति रस भूला।रन रस बिटपु पुलक मिस फूला।।
प्रभु पद बंदि सीस रज राखी।बोले सत्य सहज बलु भाषी।।
अनुचित नाथ न मानब मोरा।भरत हमहि उपचार न थोरा।।
कहँ लगि सहिअ रहिअ मनु मारें।नाथ साथ धनु हाथ हमारें।।
sahasabāhu suranāthu trisaṁkū |kehi na rājamada dīnha kalaṁkū ||
bharata kīnha yaha ucita upāū |ripu rina raṁca na rākhaba kāū ||
eka kīnhi nahiṁ bharata bhalāī |nidare rāmu jāni asahāī ||
samujhi parihi sou āju biseṣī |samara saroṣa rāma mukhu pekhī ||
etanā kahata nīti rasa bhūlā |rana rasa biṭapu pulaka misa phūlā ||
prabhu pada baṁdi sīsa raja rākhī |bole satya sahaja balu bhāṣī ||
anucita nātha na mānaba morā |bharata hamahi upacāra na thorā ||
kahã lagi sahia rahia manu māreṁ |nātha sātha dhanu hātha hamāreṁ ||
ಸಹಸ್ರಬಾಹು, ದೇವತೆಗಳ ಒಡೆಯನಾದ ಇಂದ್ರ, ತ್ರಿಶಂಕು - ಇವರಲ್ಲಿ ಯಾರನ್ನು ರಾಜ್ಯಾಧಿಕಾರದ ಗರ್ವವು ಅವಮಾನದಿಂದ ಮುದ್ರೆ ಹಾಕಲಿಲ್ಲ? ಭರತನು ಈ ಸಮುಚಿತ ಉಪಾಯವನ್ನು ಮಾಡಿದನು - ಶತ್ರುವಿನ ಸಾಲದಲ್ಲಿ ಸ್ವಲ್ಪ ಗುರುತೂ ಸಹ ಉಳಿಯದಂತೆ ಬಿಡಲಾರನು. ಆದರೆ ಒಂದರಲ್ಲಿ ಭರತನು ಒಳ್ಳೆಯದನ್ನು ಮಾಡಲಿಲ್ಲ - ರಾಮನನ್ನು ಸಹಾಯವಿಲ್ಲದವನೆಂದು ತಿಳಿದು ಅಗೌರವ ತೋರಿದನು. ಅದನ್ನು ಇಂದು ವಿಶೇಷವಾಗಿ ಅವನು ಅರಿತುಕೊಳ್ಳುವನು - ಯುದ್ಧದಲ್ಲಿ ಕೋಪದಿಂದ ಕೂಡಿದ ರಾಮನ ಮುಖವನ್ನು ನೋಡಿದಾಗ. ಇಷ್ಟು ಹೇಳುತ್ತಾ, ಅವನು ನೀತಿಯ ಸಿಹಿಯನ್ನು ಮರೆತನು - ಯುದ್ಧಾನಂದದ ವೃಕ್ಷವು ರೋಮಾಂಚನದಂತೆ ಅರಳಿತು. ಪ್ರಭುವಿನ ಪಾದಗಳಿಗೆ ನಮಿಸಿ, ಅವುಗಳ ಧೂಳನ್ನು ತಲೆಯ ಮೇಲಿರಿಸಿ, ಸತ್ಯವನ್ನು ನುಡಿದನು - ತನ್ನ ಸಹಜ ಬಲವನ್ನು ಘೋಷಿಸಿ. "ನಾಥನೇ, ನನ್ನದು ಅನುಚಿತವೆಂದು ಭಾವಿಸಬೇಡ. ಭರತನು ನಮಗೆ ಸ್ವಲ್ಪ ಹಾನಿ ಮಾಡಿಲ್ಲ." "ಎಷ್ಟು ಕಾಲ ಸಹಿಸಿ ಮನಸ್ಸನ್ನು ಒತ್ತಿ ಇರಬೇಕು? ನಾಥನೇ, ನೀನು ನಮ್ಮೊಂದಿಗಿದ್ದು, ಬಿಲ್ಲು ನಮ್ಮ ಕೈಯಲ್ಲಿದ್ದಾಗ."
ದೋಹಾ 229
छत्रि जाति रघुकुल जनमु राम अनुग जगु जान।लातहुँ मारें चढ़ति सिर नीच को धूरि समान।।229।।
chatri jāti raghukula janamu rāma anuga jagu jāna |lātahũ māreṁ caṛhati sira nīca ko dhūri samāna ||229||
ನಾನು ಕ್ಷತ್ರಿಯ ಜಾತಿಯವನು, ರಘು ವಂಶದಲ್ಲಿ ಜನಿಸಿದವನು, ಜಗತ್ತು ನನ್ನನ್ನು ರಾಮನ ಅನುಚರನೆಂದು ತಿಳಿಯುತ್ತದೆ. ಧೂಳಿಯಂತೆ ನೀಚನಾದವನು ಯಾರು? ಆದರೂ ಅದನ್ನು ಒದೆಯುವಾಗ, ತಲೆಯ ಮೇಲೆ ಏರುತ್ತದೆ.
Frequently Asked Questions
परंपरानुसार भरत-चरित (दोहा 220–229 के आसपास) का पाठ ‘निष्काम सेवा’ और ‘भ्रातृ-प्रेम’ की सिद्धि देता है; मन का राज-मद/अहंकार गलता है और राम-दर्शन की लालसा (स्मरण-रुचि) प्रबल होती है—यही इसका मुख्य फल माना जाता है।
साधारणतः ‘श्रीराम जय राम जय जय राम’ या ‘श्रीरामचंद्र कृपालु भजु मन’ को समपुट/जप-रूप में जोड़ा जाता है; भरत-प्रसंग में कई परंपराएँ ‘राम पद प्रेम’ की वृद्धि हेतु ‘सीय राममय सब जग जानी’ भाव-स्मरण को भी समपुट-सदृश रखती हैं।
Ask anything about Prakarana 23 of the Ramcharitmanas
Answers come straight from the texts, with the shlokas they draw on. Ask in your own words.
A free sign-in with Google or Apple keeps your chat saved across web and the app.
Read Ramcharitmanas in the Vedapath app
Scan the QR code to open this directly in the app, with word-by-word meanings, Awadhi recitation where available, and more.
