Prakarana 23

Verse 449 (चौपाई)

सत्यसंध प्रभु सुर हितकारी। भरत राम आयस अनुसारी।। स्वारथ बिबस बिकल तुम्ह होहू। भरत दोसु नहिं राउर मोहू।। सुनि सुरबर सुरगुर बर बानी। भा प्रमोदु मन मिटी गलानी।। बरषि प्रसून हरषि सुरराऊ। लगे सराहन भरत सुभाऊ।। एहि बिधि भरत चले मग जाहीं। दसा देखि मुनि सिद्ध सिहाहीं।। जबहिं रामु कहि लेहिं उसासा। उमगत पेमु मनहँ चहु पासा।। द्रवहिं बचन सुनि कुलिस पषाना। पुरजन पेमु न जाइ बखाना।। बीच बास करि जमुनहिं आए। निरखि नीरु लोचन जल छाए।।

ପ୍ରଭୁ ସତ୍ୟସନ୍ଧ ଓ ଦେବଙ୍କ ହିତକାରୀ; ଭରତ ରାମଙ୍କ ଆଜ୍ଞାନୁସାରୀ। ତୁମ୍ଭେ ସ୍ୱାର୍ଥରେ ବ୍ୟାକୁଳ ଓ ବିକଳ ହୋଇଛ; ଭରତରେ କୌଣସି ଦୋଷ ନାହିଁ, ନା ତୁମ୍ଭର, ନା ମୋର। ଦେବଗୁରୁଙ୍କ ଉତ୍ତମ ବାଣୀ ଶୁଣି ଦେବରାଜ ପ୍ରମୁଦିତ ହେଲେ, ଲଜ୍ଜା ଦୂର ହେଲା। ପୁଷ୍ପବୃଷ୍ଟି କରି ଦେବରାଜ ହର୍ଷିତ ହେଲେ ଓ ଭରତଙ୍କ ସୁଭାବର ପ୍ରଶଂସା କଲେ। ଏହିପରି ଭରତ ଯାତ୍ରା କଲେ; ସେମାନଙ୍କ ଦଶା ଦେଖି ମୁନି ଓ ସିଦ୍ଧମାନେ ଆଶ୍ଚର୍ଯ୍ୟଚକିତ ହେଲେ। ଯେତେବେଳେ ରାମଙ୍କ କଥା କହନ୍ତି, ଦୀର୍ଘଶ୍ୱାସ ନିଅନ୍ତି; ଚତୁଃପାର୍ଶ୍ୱରେ ପ୍ରେମ ଉମୁଳି ଉଠେ। ସେମାନଙ୍କ ବଚନ ଶୁଣି ବଜ୍ର ଓ ପାଷାଣ ମଧ୍ୟ ଦ୍ରବିତ ହୁଅନ୍ତି; ନଗରବାସୀଙ୍କ ପ୍ରେମ ବର୍ଣ୍ଣନା କରିବା ଅସମ୍ଭବ। ମଧ୍ୟପଥରେ ବିଶ୍ରାମ କରି ଯମୁନା ତୀରରେ ପହଞ୍ଚିଲେ; ଜଳ ଦେଖି ନୟନ ଜଳରେ ଭରି ଗଲା।

Verse 450 (दोहा/सोरठा)

रघुबर बरन बिलोकि बर बारि समेत समाज। होत मगन बारिधि बिरह चढ़े बिबेक जहाज।।220।।

ରଘୁବର, ବ୍ରାହ୍ମଣ ଓ ସଭାସଦଙ୍କୁ ଦେଖି କରୁଣାସାଗର ଆନନ୍ଦରେ ମଗ୍ନ ହେଲେ ଏବଂ ବିବେକ ଜାହାଜ ବିରହ ସାଗର ପାର କରିବାକୁ ଯାତ୍ରା କଲା।

Verse 451 (चौपाई)

जमुन तीर तेहि दिन करि बासू। भयउ समय सम सबहि सुपासू।। रातहिं घाट घाट की तरनी। आईं अगनित जाहिं न बरनी।। प्रात पार भए एकहि खेंवाँ। तोषे रामसखा की सेवाँ।। चले नहाइ नदिहि सिर नाई। साथ निषादनाथ दोउ भाई।। आगें मुनिबर बाहन आछें। राजसमाज जाइ सबु पाछें।। तेहिं पाछें दोउ बंधु पयादें। भूषन बसन बेष सुठि सादें।। सेवक सुह्रद सचिवसुत साथा। सुमिरत लखनु सीय रघुनाथा।। जहँ जहँ राम बास बिश्रामा। तहँ तहँ करहिं सप्रेम प्रनामा।।

ସେଦିନ ଯମୁନା ତୀରରେ ବିଶ୍ରାମ କଲେ, ସମୟ ଶୁଭ ଥିବାରୁ ସମସ୍ତେ କଲ୍ୟାଣ ପ୍ରାପ୍ତ ହେଲେ। ରାତିରେ ଅସଂଖ୍ୟ ନୌକା ପ୍ରତ୍ୟେକ ଘାଟରେ ଆସିଲା, ଯାହାର ଗଣନା ଅସମ୍ଭବ। ପ୍ରଭାତରେ ସମସ୍ତେ ଏକା ଥରରେ ପାର ହେଲେ, ରାମସଖାଙ୍କ ସେବା ସନ୍ତୁଷ୍ଟ କଲେ। ନଦୀରେ ସ୍ନାନ କରି ମସ୍ତକ ନତ କରି ଚାଲିଲେ, ନିଷାଦନାଥ ଦୁଇ ଭାଇଙ୍କ ସହ ଗଲେ। ଆଗରେ ମୁନିବର ବାହନରେ ଥିଲେ, ରାଜସମାଜ ପଛରେ ଗଲେ। ତାଙ୍କ ପଛରେ ଦୁଇ ଭ୍ରାତା ପଦାତି ଚାଲିଲେ, ସରଳ ଅଳଙ୍କାର ଓ ବସ୍ତ୍ରରେ ସଜ୍ଜିତ। ସେବକ, ମିତ୍ର, ମନ୍ତ୍ରୀପୁତ୍ର ସାଥିରେ ଥିଲେ, ଲକ୍ଷ୍ମଣ ସୀତା ଓ ରଘୁନାଥଙ୍କୁ ସ୍ମରଣ କରୁଥିଲେ। ଯେଉଁଠାରେ ରାମ ବିଶ୍ରାମ କଲେ, ସେଠାରେ ସେମାନେ ପ୍ରେମର ସହ ପ୍ରଣାମ କଲେ।

Verse 452 (दोहा/सोरठा)

मगबासी नर नारि सुनि धाम काम तजि धाइ। देखि सरूप सनेह सब मुदित जनम फलु पाइ।।221।।

ରାମଙ୍କ ବାସସ୍ଥାନ ଶୁଣି ନର-ନାରୀ ଗୃହ ଓ କାର୍ଯ୍ୟ ତ୍ୟାଗ କରି ଧାଇଁଲେ। ତାଙ୍କ ସ୍ୱରୂପ ଦର୍ଶନ କରି ସ୍ନେହ ଓ ଆନନ୍ଦରେ ପୂର୍ଣ୍ଣ ହେଲେ, ଜନ୍ମର ଫଳ ପ୍ରାପ୍ତ ହେଲେ।

Verse 453 (चौपाई)

कहहिं सपेम एक एक पाहीं। रामु लखनु सखि होहिं कि नाहीं।। बय बपु बरन रूप सोइ आली। सीलु सनेहु सरिस सम चाली।। बेषु न सो सखि सीय न संगा। आगें अनी चली चतुरंगा।। नहिं प्रसन्न मुख मानस खेदा। सखि संदेहु होइ एहिं भेदा।। तासु तरक तियगन मन मानी। कहहिं सकल तेहि सम न सयानी।। तेहि सराहि बानी फुरि पूजी। बोली मधुर बचन तिय दूजी।। कहि सपेम सब कथाप्रसंगू। जेहि बिधि राम राज रस भंगू।। भरतहि बहुरि सराहन लागी। सील सनेह सुभाय सुभागी।।

ସେମାନେ ପରସ୍ପରଙ୍କୁ ପ୍ରେମର ସହ ପଚାରିଲେ: "ରାମ ଓ ଲକ୍ଷ୍ମଣ ସାଥୀ ସହ ଅଛନ୍ତି କି ନାହିଁ?" "ତାଙ୍କ ଶରୀର, ବର୍ଣ୍ଣ ଓ ରୂପ ସମାନ; ଚରିତ୍ର, ସ୍ନେହ ଓ ଚାଲି ସମାନ।" "କିନ୍ତୁ ଏହା ତାଙ୍କ ବେଶ ନୁହେଁ, ସୀତା ସାଥିରେ ନାହାନ୍ତି; ତଥାପି ସେ ଚତୁରଙ୍ଗ ସେନା ସହ ଆଗକୁ ବଢୁଛନ୍ତି।" "ମୁଖରେ ପ୍ରସନ୍ନତା ନାହିଁ, କେବଳ ଶୋକ; ଏଥିରେ ସନ୍ଦେହ ଅଛି, ହେ ସଖୀ।" ନାରୀମାନେ ଏହି ଯୁକ୍ତି ହୃଦୟରେ ଗ୍ରହଣ କଲେ; ସେମାନେ କହିଲେ ତାଙ୍କ ସମାନ ଜ୍ଞାନୀ ଆଉ କେହି ନାହାନ୍ତି। ସେମାନେ ତାଙ୍କ ବାଣୀର ପ୍ରଶଂସା କରି ପୂଜା କଲେ; ନାରୀମାନେ ମଧୁର ବଚନ କହିଲେ। ପ୍ରେମର ସହ ସମସ୍ତ କଥା ବର୍ଣ୍ଣନା କଲେ, କିପରି ରାମଙ୍କ ରାଜ୍ୟଭାଗ୍ୟ ଭଙ୍ଗ ହେଲା। ତାପରେ ସେମାନେ ଭରତଙ୍କ ଚରିତ୍ର, ସ୍ନେହ, ସ୍ୱଭାବ ଓ ସୌଭାଗ୍ୟର ପ୍ରଶଂସା କରିବାକୁ ଲାଗିଲେ।

Verse 454 (दोहा/सोरठा)

चलत पयादें खात फल पिता दीन्ह तजि राजु। जात मनावन रघुबरहि भरत सरिस को आजु।।222।।

ପଦାତି ଚାଲି, ଫଳ ଖାଇ, ପିତାଙ୍କ ଦତ୍ତ ରାଜ୍ୟ ତ୍ୟାଗ କରି ରଘୁବରଙ୍କୁ ଆଣିବାକୁ ଯାଉଛନ୍ତି; ଆଜି ଭରତ ସମାନ କିଏ ଅଛି?

Verse 455 (चौपाई)

भायप भगति भरत आचरनू। कहत सुनत दुख दूषन हरनू।। जो कछु कहब थोर सखि सोई। राम बंधु अस काहे न होई।। हम सब सानुज भरतहि देखें। भइन्ह धन्य जुबती जन लेखें।। सुनि गुन देखि दसा पछिताहीं। कैकइ जननि जोगु सुतु नाहीं।। कोउ कह दूषनु रानिहि नाहिन। बिधि सबु कीन्ह हमहि जो दाहिन।। कहँ हम लोक बेद बिधि हीनी। लघु तिय कुल करतूति मलीनी।। बसहिं कुदेस कुगाँव कुबामा। कहँ यह दरसु पुन्य परिनामा।। अस अनंदु अचिरिजु प्रति ग्रामा। जनु मरुभूमि कलपतरु जामा।।

ଭ୍ରାତୃଭକ୍ତି ଭରତଙ୍କ ଆଚରଣ ଥିଲା; ଏହା ଶୁଣିବା ଓ କହିବାରୁ ଦୁଃଖ ଓ ଦୋଷ ଦୂର ହୁଏ। ହେ ସଖୀ, ମୁଁ ଯାହା କହିବି ସେତଟିଏ: ରାମ ମୋର ଭ୍ରାତା କାହିଁକି ନ ହେବେ? ଆମ୍ଭେ ସମସ୍ତେ ଅନୁଜଙ୍କ ସହ ଭରତଙ୍କୁ ଦେଖୁଛୁ; ଧନ୍ୟ ସେମାନେ ଯେଉଁମାନେ ତାଙ୍କୁ ଯୋଗ୍ୟ ପୁରୁଷ ବୋଲି ଗଣନ୍ତି। ତାଙ୍କ ଗୁଣ ଶୁଣି ଓ ଦଶା ଦେଖି ସେମାନେ ପଶ୍ଚାତ୍ତାପ କରନ୍ତି; କୈକେୟୀଙ୍କ ମାତା ମାତା ହେବାର ଯୋଗ୍ୟ ନୁହନ୍ତି। କେହି କହନ୍ତି ରାଣୀଙ୍କର କୌଣସି ଦୋଷ ନାହିଁ; ବିଧି ସବୁ କରିଛନ୍ତି, ଆମ୍ଭେ ଦୁଃଖୀ ହେଉଛୁ। ଆମ୍ଭେ ଲୋକ, ବେଦ ଓ ବିଧିରୁ ହୀନ; ଅଣଚାରିତ୍ର ସ୍ତ୍ରୀଙ୍କ କୁଳ ମଳିନ। ସେମାନେ ଦୁଷ୍ଟ ଦେଶ, ଦୁଷ୍ଟ ଗ୍ରାମ, ଦୁଷ୍ଟ ଗୃହରେ ବାସ କରନ୍ତି; ଏହି ଦର୍ଶନ ପୁଣ୍ୟଫଳ କେଉଁଠି? ପ୍ରତ୍ୟେକ ଗ୍ରାମରେ ଏପରି ଆନନ୍ଦ ବିରଳ; ମରୁଭୂମିରେ କଳ୍ପବୃକ୍ଷ ଜାତ ହେଲା ପରି।

Verse 456 (दोहा/सोरठा)

भरत दरसु देखत खुलेउ मग लोगन्ह कर भागु। जनु सिंघलबासिन्ह भयउ बिधि बस सुलभ प्रयागु।।223।।

ଭରତଙ୍କ ଦର୍ଶନରେ ମାର୍ଗବାସୀଙ୍କ ହସ୍ତରେ ଥିବା ଭାଗ୍ୟ ପ୍ରକଟ ହେଲା; ବିଧିବଶତଃ ସିଂହଳବାସୀଙ୍କ ପାଇଁ ପ୍ରୟାଗ ସୁଲଭ ହେଲା ପରି।

Verse 457 (चौपाई)

निज गुन सहित राम गुन गाथा। सुनत जाहिं सुमिरत रघुनाथा।। तीरथ मुनि आश्रम सुरधामा। निरखि निमज्जहिं करहिं प्रनामा।। मनहीं मन मागहिं बरु एहू। सीय राम पद पदुम सनेहू।। मिलहिं किरात कोल बनबासी। बैखानस बटु जती उदासी।। करि प्रनामु पूँछहिं जेहिं तेही। केहि बन लखनु रामु बैदेही।। ते प्रभु समाचार सब कहहीं। भरतहि देखि जनम फलु लहहीं।। जे जन कहहिं कुसल हम देखे। ते प्रिय राम लखन सम लेखे।। एहि बिधि बूझत सबहि सुबानी। सुनत राम बनबास कहानी।।

आपण आपण गुणାଂସହିତ ରାମଙ୍କ ଗୁଣଗାଥା ଗାନ କରନ୍ତି; ଶୁଣି ଶୁଣି ରଘୁନାଥଙ୍କୁ ସ୍ମରଣ କରି ଅଗ୍ରସର ହୁଅନ୍ତି। ତୀର୍ଥ, ମୁନିଙ୍କ ଆଶ୍ରମ ଓ ଦେବାଳୟମାନ; ଦର୍ଶନ କରି ନିମଜ୍ଜନ କରନ୍ତି ଓ ପ୍ରଣାମ କରନ୍ତି। ମନରେ ମନରେ ଏହି ବର ମାଗନ୍ତି: ସୀତା ରାମଙ୍କ ଚରଣ କମଳ ପ୍ରତି ସ୍ନେହ। କିରାତ, କୋଳ, ବନବାସୀ, ବୈଖାନସ, ବଟୁ, ଯତୀ ଓ ଉଦାସୀଙ୍କୁ ଭେଟନ୍ତି। ପ୍ରଣାମ କରି ପଚାରନ୍ତି: କେଉଁ ବନରେ ଲକ୍ଷ୍ମଣ, ରାମ ଓ ବିଦେହପୁତ୍ରୀଙ୍କୁ ଦେଖିଛ? ସମସ୍ତେ ପ୍ରଭୁଙ୍କ ସମାଚାର କହନ୍ତି; ଭରତଙ୍କୁ ଦେଖି ଜନ୍ମଫଳ ପ୍ରାପ୍ତ ହୁଅନ୍ତି। ଯେଉଁମାନେ କହନ୍ତି ଆମ୍ଭେ କୁଶଳରେ ଦେଖିଛୁ, ସେମାନଙ୍କୁ ରାମ ଲକ୍ଷ୍ମଣ ସମାନ ପ୍ରିୟ ମନେ କରନ୍ତି। ଏହିପରି ସମସ୍ତେ ସର୍ବତ୍ର ପଚାରନ୍ତି, ରାମଙ୍କ ବନବାସ କାହାଣୀ ଶୁଣନ୍ତି।

Verse 458 (दोहा/सोरठा)

तेहि बासर बसि प्रातहीं चले सुमिरि रघुनाथ। राम दरस की लालसा भरत सरिस सब साथ।।224।।

ସେହି ରାତି ସେଠାରେ କଟାଇ ପ୍ରଭାତରେ ରଘୁନାଥଙ୍କୁ ସ୍ମରଣ କରି ଯାତ୍ରା କଲେ; ସମଗ୍ର ସଙ୍ଗ, ରାମଙ୍କ ଦର୍ଶନ ପାଇଁ ଭରତ ସମାନ ଲାଳସାରେ।

Verse 459 (चौपाई)

मंगल सगुन होहिं सब काहू। फरकहिं सुखद बिलोचन बाहू।। भरतहि सहित समाज उछाहू। मिलिहहिं रामु मिटहि दुख दाहू।। करत मनोरथ जस जियँ जाके। जाहिं सनेह सुराँ सब छाके।। सिथिल अंग पग मग डगि डोलहिं। बिहबल बचन पेम बस बोलहिं।। रामसखाँ तेहि समय देखावा। सैल सिरोमनि सहज सुहावा।। जासु समीप सरित पय तीरा। सीय समेत बसहिं दोउ बीरा।। देखि करहिं सब दंड प्रनामा। कहि जय जानकि जीवन रामा।। प्रेम मगन अस राज समाजू। जनु फिरि अवध चले रघुराजू।।

ସମସ୍ତଙ୍କ ପାଇଁ ମଙ୍ଗଳ ଶକୁନ ହୁଏ; ସେମାନଙ୍କ ସୁଖଦାୟକ ନୟନ ଓ ବାହୁ କମ୍ପିତ ହୁଅନ୍ତି। ଭରତ ସହିତ ସମଗ୍ର ସଭା ଉତ୍ସାହରେ ପରିପୂର୍ଣ୍ଣ; ରାମଙ୍କୁ ଭେଟିବେ ଓ ଦୁଃଖ ଦାହ ଦୂର ହେବ। ଯାହାର ହୃଦୟରେ ଯେଉଁ ମନୋରଥ ଅଛି ପୂରଣ କରନ୍ତି; ସେମାନେ ସମସ୍ତେ ଦେବତାଙ୍କ ପରି ସ୍ନେହରେ ନିମଗ୍ନ। ସେମାନଙ୍କ ଅଙ୍ଗ ଓ ପଦ ଶିଥିଳ; ପଥରେ ଲୁଣ୍ଠି ପଡନ୍ତି; ବ୍ୟାକୁଳ ହୋଇ ସ୍ନେହବଶତଃ କଥା କହନ୍ତି। ସେହି ସମୟରେ ରାମଙ୍କ ମିତ୍ରମାନେ ଏକ ସ୍ଥାନ ଦେଖାଇଲେ, ପର୍ବତଶୃଙ୍ଗର ମଣି, ସ୍ୱାଭାବିକ ସୁନ୍ଦର। ଯାହାର ନିକଟରେ ନଦୀ ପ୍ରବାହିତ ହୁଏ; ସେଠାରେ ସୀତା ସହିତ ଦୁଇ ବୀର ବାସ କରନ୍ତି। ଦର୍ଶନ କରି ସମସ୍ତେ ଦଣ୍ଡପ୍ରଣାମ କରନ୍ତି; ଜାନକୀ ଓ ରାମଙ୍କୁ ଜୟ କହନ୍ତି, ଯେ ଜୀବନ ସ୍ୱରୂପ। ଏହିପରି ରାଜସଭା ସ୍ନେହରେ ମଗ୍ନ, ମନେହୁଏ ରଘୁରାଜ ପୁଣି ଅଯୋଧ୍ୟାକୁ ଫେରିଛନ୍ତି।

Verse 460 (दोहा/सोरठा)

भरत प्रेमु तेहि समय जस तस कहि सकइ न सेषु। कबिहिं अगम जिमि ब्रह्मसुखु अह मम मलिन जनेषु।।225।।

ସେହି ସମୟରେ ଭରତଙ୍କ ସ୍ନେହ ଏପରି ଥିଲା ଯେ ନ ଯଶ ନ ଅପଯଶ ତାହା ବର୍ଣ୍ଣନା କରିପାରେ; ଶେଷ ମଧ୍ୟ ତାହା କହିପାରନ୍ତି ନାହିଁ। ଏହା ବ୍ରହ୍ମସୁଖ ପରି ଯାହାକୁ କବି ପହଞ୍ଚିପାରନ୍ତି ନାହିଁ; ହାୟ, ମୋର ନମ୍ର ଜନମାନଙ୍କ ମଧ୍ୟରେ ଏହା ମଳିନ ହୋଇଛି।

Verse 461 (चौपाई)

सकल सनेह सिथिल रघुबर कें। गए कोस दुइ दिनकर ढरकें।। जलु थलु देखि बसे निसि बीतें। कीन्ह गवन रघुनाथ पिरीतें।। उहाँ रामु रजनी अवसेषा। जागे सीयँ सपन अस देखा।। सहित समाज भरत जनु आए। नाथ बियोग ताप तन ताए।। सकल मलिन मन दीन दुखारी। देखीं सासु आन अनुहारी।। सुनि सिय सपन भरे जल लोचन। भए सोचबस सोच बिमोचन।। लखन सपन यह नीक न होई। कठिन कुचाह सुनाइहि कोई।। अस कहि बंधु समेत नहाने। पूजि पुरारि साधु सनमाने।।

ରଘୁବରଙ୍କଠାରେ ସମସ୍ତ ସ୍ନେହ ଶିଥିଳ ହେଲା; ସୂର୍ଯ୍ୟ ଅସ୍ତ ଗଲେ ଓ ଦୁଇ କୋଶ ଅତିକ୍ରମ କରାଗଲା। ଜଳ ଓ ସ୍ଥଳ ଦେଖି ରାତି କଟିଗଲା; ରଘୁନାଥ ସ୍ନେହବଶତଃ ଯାତ୍ରା କଲେ। ସେଠାରେ ରାମ ରାତିର ଅବଶିଷ୍ଟ ସମୟ କଟାଇଲେ; ସୀତା ଜାଗ୍ରତ ହୋଇ ଏପରି ସ୍ୱପ୍ନ ଦେଖିଲେ: ଭରତ ସମଗ୍ର ସଙ୍ଗ ସହିତ ଆସିଛନ୍ତି, ନାଥଙ୍କ ବିଯୋଗ ଜ୍ୱରରେ ତାଙ୍କ ଶରୀର ଶୀର୍ଣ୍ଣ ହୋଇଛି। ସମସ୍ତେ ମନରେ ମଳିନ, ଦୀନ ଓ ଦୁଃଖୀ; ଶାଶୁଙ୍କୁ କାନ୍ଦୁଥିବା ଦେଖିଲେ। ସୀତାଙ୍କ ସ୍ୱପ୍ନ ଶୁଣି ତାଙ୍କ ନୟନ ଜଳରେ ପୂର୍ଣ୍ଣ ହେଲା; ସେ ଚିନ୍ତାରେ ପଡିଗଲେ, ଯିଏ ଚିନ୍ତାରୁ ମୁକ୍ତ କରନ୍ତି। ଲକ୍ଷ୍ମଣ କହିଲେ, ଏହି ସ୍ୱପ୍ନ ଶୁଭ ନୁହେଁ; କେହି କଠିନ ଓ କୁଚାହ ସମାଚାର ଦେବେ। ଏପରି କହି ଭ୍ରାତାଙ୍କ ସହିତ ସ୍ନାନ କଲେ; ଶିବଙ୍କୁ ପୂଜା କଲେ ଓ ସାଧୁଙ୍କୁ ସମ୍ମାନ ଦେଲେ।

Verse 462 (छंद)

सनमानि सुर मुनि बंदि बैठे उत्तर दिसि देखत भए। नभ धूरि खग मृग भूरि भागे बिकल प्रभु आश्रम गए।। तुलसी उठे अवलोकि कारनु काह चित सचकित रहे। सब समाचार किरात कोलन्हि आइ तेहि अवसर कहे।।

ଦେବତା ଓ ମୁନିଙ୍କୁ ସମ୍ମାନ ଦେଇ ବସି ଉତ୍ତର ଦିଗକୁ ଦୃଷ୍ଟି ଦେଲେ। ଆକାଶରେ ଧୂଳି ଉଠିଲା, ପକ୍ଷୀ ଓ ମୃଗ ବହୁଳ ଭାବରେ ପଳାଇଲେ, ବିକଳ ହୋଇ ପ୍ରଭୁ ଆଶ୍ରମକୁ ଗଲେ। ତୁଳସୀଦାସ ଉଠି କାରଣ ଦେଖିଲେ; ସେମାନେ ଚିତ୍ତରେ ଚିନ୍ତିତ ରହିଲେ। ସମସ୍ତ ସମାଚାର କିରାତ ଓ କୋଳମାନେ ଆସି ସେହି ସମୟରେ କହିଲେ।

Verse 463 (दोहा/सोरठा)

सुनत सुमंगल बैन मन प्रमोद तन पुलक भर। सरद सरोरुह नैन तुलसी भरे सनेह जल।।226।।

ଶୁଭ ବାକ୍ୟ ଶୁଣି ମନରେ ଆନନ୍ଦ ହେଲା, ଶରୀରରେ ରୋମାଞ୍ଚ ହେଲା; ତୁଳସୀଦାସଙ୍କ ନୟନ ଶରତକାଳୀନ କମଳ ପରି ସ୍ନେହଜଳରେ ପୂର୍ଣ୍ଣ ହେଲା।

Verse 464 (चौपाई)

बहुरि सोचबस भे सियरवनू। कारन कवन भरत आगवनू।। एक आइ अस कहा बहोरी। सेन संग चतुरंग न थोरी।। सो सुनि रामहि भा अति सोचू। इत पितु बच इत बंधु सकोचू।। भरत सुभाउ समुझि मन माहीं। प्रभु चित हित थिति पावत नाही।। समाधान तब भा यह जाने। भरतु कहे महुँ साधु सयाने।। लखन लखेउ प्रभु हृदयँ खभारू। कहत समय सम नीति बिचारू।। बिनु पूँछ कछु कहउँ गोसाईं। सेवकु समयँ न ढीठ ढिठाई।। तुम्ह सर्बग्य सिरोमनि स्वामी। आपनि समुझि कहउँ अनुगामी।।

ପୁଣି ସୀତାଙ୍କ ମାତା ଚିନ୍ତାରେ ପଡିଗଲେ: ଭରତଙ୍କ ଆଗମନର କାରଣ କଣ? ଜଣେ ଆସି ପୁଣି ଏପରି କହିଲା: ତାଙ୍କ ସେନା ଚତୁରଙ୍ଗ ସହିତ ଅଳ୍ପ ନୁହେଁ। ଏହା ଶୁଣି ରାମ ଅତ୍ୟନ୍ତ ଚିନ୍ତିତ ହେଲେ; ଏକ ପକ୍ଷରେ ପିତାଙ୍କ ବଚନ, ଅନ୍ୟ ପକ୍ଷରେ ଭ୍ରାତାଙ୍କ ସଙ୍କୋଚ। ଭରତଙ୍କ ସ୍ୱଭାବ ବୁଝି ମନରେ, ପ୍ରଭୁଙ୍କ ଚିତ୍ତ ତାଙ୍କ କଲ୍ୟାଣ ପାଇଁ ସ୍ଥିର ହେଲା ନାହିଁ। ତାହାପରେ ଏହି ସଙ୍କଳ୍ପ ହେଲା: ଭରତ ସାଧୁ ଓ ଜ୍ଞାନୀଙ୍କ ମଧ୍ୟରେ କହିବେ। ଲକ୍ଷ୍ମଣ ପ୍ରଭୁଙ୍କ ହୃଦୟରେ ଭାର ଦେଖିଲେ; ଉପଯୁକ୍ତ ସମୟରେ ନୀତି ବିଚାର କରି କହିଲେ। ପଚାରିବା ବିନା କିଛି କହୁଛି, ହେ ଗୋସାଇଁ; ସେବକ ସମୟରେ ଧୃଷ୍ଟ ହୁଏ ନାହିଁ। ଆପଣ ସର୍ବଜ୍ଞମାନଙ୍କ ଶିରୋମଣି, ସ୍ୱାମୀ; ଅନୁଗାମୀ ହୋଇ ନିଜେ ବୁଝି କହୁଛି।

Verse 465 (दोहा/सोरठा)

नाथ सुह्रद सुठि सरल चित सील सनेह निधान। सब पर प्रीति प्रतीति जियँ जानिअ आपु समान।।227।।

ହେ ନାଥ, ସେ ପ୍ରକୃତରେ ଉତ୍ତମ ମିତ୍ର, ସରଳ ହୃଦୟ, ଧର୍ମମୟ ଓ ସ୍ନେହର ଭଣ୍ଡାର। ସମସ୍ତଙ୍କ ପ୍ରତି ପ୍ରେମ ଓ ବିଶ୍ୱାସ ରଖନ୍ତି; ତାଙ୍କୁ ଆପଣଙ୍କ ସମାନ ଜାଣନ୍ତୁ।

Verse 466 (चौपाई)

बिषई जीव पाइ प्रभुताई। मूढ़ मोह बस होहिं जनाई।। भरतु नीति रत साधु सुजाना। प्रभु पद प्रेम सकल जगु जाना।। तेऊ आजु राम पदु पाई। चले धरम मरजाद मेटाई।। कुटिल कुबंध कुअवसरु ताकी। जानि राम बनवास एकाकी।। करि कुमंत्रु मन साजि समाजू। आए करै अकंटक राजू।। कोटि प्रकार कलपि कुटलाई। आए दल बटोरि दोउ भाई।। जौं जियँ होति न कपट कुचाली। केहि सोहाति रथ बाजि गजाली।। भरतहि दोसु देइ को जाएँ। जग बौराइ राज पदु पाएँ।।

ବିଷାକ୍ତ ପ୍ରାଣୀମାନେ ପ୍ରଭୁତ୍ୱ ପାଇ ମୂର୍ଖ ହୁଅନ୍ତି ଓ ମୋହରେ ରହନ୍ତି। ଭରତ ନୀତିରେ ରତ, ସାଧୁ ଓ ଜ୍ଞାନୀ ଥିଲେ; ସମଗ୍ର ଜଗତ ତାଙ୍କ ପ୍ରଭୁଙ୍କ ଚରଣ ପ୍ରତି ପ୍ରେମ ଜାଣିଥିଲା। ତଥାପି ଆଜି ରାମଙ୍କ ସ୍ଥାନ ପାଇ ଧର୍ମ ଓ ମର୍ଯ୍ୟାଦା ନଷ୍ଟ କରିବାକୁ ବାହାରିଲେ। ତାଙ୍କର କୁଟିଳ ଭାଗ୍ୟ, ଅଶୁଭ ସମୟ; ଏହା ଜାଣି ରାମ ଏକାକୀ ବନବାସକୁ ଗଲେ। ମନରେ କୁମନ୍ତ୍ରଣା କରି ସଭା ସଜାଇ ଆସିଛନ୍ତି ଅବାଧ ରାଜ୍ୟ କରିବାକୁ। କୋଟି କୋଟି ଉପାୟରେ କୁଟିଳତା କରି ଦୁଇ ଭାଇଙ୍କୁ ସେନା ସହିତ ଆସିଛନ୍ତି। ଯଦି ହୃଦୟରେ ଛଳ ଓ କୁଚାଳ ନଥାନ୍ତା, ରଥ, ଅଶ୍ୱ ଓ ହାତୀ କାହିଁକି ଆବଶ୍ୟକ ହୁଅନ୍ତା? କିଏ ଭରତଙ୍କୁ ଦୋଷ ଦେବାକୁ ଯାଏ? ସେ ଜଗତକୁ ବିଭ୍ରାନ୍ତ କରି ରାଜସିଂହାସନ ଅଧିକାର କରିଛନ୍ତି।

Verse 467 (दोहा/सोरठा)

ससि गुर तिय गामी नघुषु चढ़ेउ भूमिसुर जान। लोक बेद तें बिमुख भा अधम न बेन समान।।228।।

ଯେତେବେଳେ ରାଜା ଅଶ୍ୱାରୋହୀ ରଥରେ ଆରୋହଣ କଲେ, ଲୋକେ ତାଙ୍କୁ ରାଜା ବୋଲି ଜାଣିଲେ। ସେ ଲୋକ ଓ ବେଦଠାରୁ ବିମୁଖ ହେଲେ, ଅଧମ ହେଲେ, ଘାସର ଫଳକ ସହ ସମାନ ନୁହଁନ୍ତି।

Verse 468 (चौपाई)

सहसबाहु सुरनाथु त्रिसंकू। केहि न राजमद दीन्ह कलंकू।। भरत कीन्ह यह उचित उपाऊ। रिपु रिन रंच न राखब काऊ।। एक कीन्हि नहिं भरत भलाई। निदरे रामु जानि असहाई।। समुझि परिहि सोउ आजु बिसेषी। समर सरोष राम मुखु पेखी।। एतना कहत नीति रस भूला। रन रस बिटपु पुलक मिस फूला।। प्रभु पद बंदि सीस रज राखी। बोले सत्य सहज बलु भाषी।। अनुचित नाथ न मानब मोरा। भरत हमहि उपचार न थोरा।। कहँ लगि सहिअ रहिअ मनु मारें। नाथ साथ धनु हाथ हमारें।।

ସହସ୍ରବାହୁ, ଦେବନାଥ ଓ ତ୍ରିଶଙ୍କୁ; ରାଜ୍ୟାଭିମାନରେ କିଏ କଳଙ୍କିତ ହୋଇନାହିଁ? ଭରତ ଏହି ଉପଯୁକ୍ତ ଉପାୟ ଅବଲମ୍ବନ କଲେ; ଶତ୍ରୁଠାରୁ କ୍ଷୁଦ୍ରତମ ଋଣ ମଧ୍ୟ ରଖିବେ ନାହିଁ। ଭରତ ଏକ ମଧ୍ୟ କଲ୍ୟାଣ କାର୍ଯ୍ୟ କରିନାହାନ୍ତି; ସେ ରାମଙ୍କୁ ସହାୟକହୀନ ବୋଲି ବିବେଚନା କଲେ। ଏହା ବୁଝି, ସେହି ବ୍ୟକ୍ତି ଆଜି ବିଶେଷ କ୍ରୋଧିତ ହେଲେ; ସେ ରାମଙ୍କ ମୁଖରେ ଯୁଦ୍ଧ କ୍ରୋଧ ଦେଖିଲେ। ଏତିକି କହି, ସେ ନୀତିର ସ୍ୱାଦରେ ମୋହିତ ହେଲେ; ଯୁଦ୍ଧର ସ୍ୱାଦରେ ବନବୃକ୍ଷ ପରି ରୋମାଞ୍ଚିତ ହେଲେ। ପ୍ରଭୁଙ୍କ ପାଦରେ ପ୍ରଣାମ କରି, ନିଜ ମସ୍ତକର ଧୂଳି ରଖିଲେ; ସେ ସତ୍ୟ କହିଲେ, ସ୍ୱାଭାବିକ ଶକ୍ତିରେ ପୂର୍ଣ୍ଣ। "ହେ ନାଥ, ଅନୁଚିତ କାର୍ଯ୍ୟ ମୁଁ ଗ୍ରହଣ କରିବି ନାହିଁ; ଭରତ, ତୁମ ସହିତ ମୋର ବ୍ୟବହାର ଅଳ୍ପ ନୁହେଁ। କେତେ ଦିନ ମନକୁ ମାରି ସହ୍ୟ କରିବି? ହେ ନାଥ, ଧନୁର୍ବାଣ ମୋର ହାତରେ ଅଛି।"

Verse 469 (दोहा/सोरठा)

छत्रि जाति रघुकुल जनमु राम अनुग जगु जान। लातहुँ मारें चढ़ति सिर नीच को धूरि समान।।229।।

କ୍ଷତ୍ରିୟ ଜାତିରେ ଜନ୍ମିତ, ରଘୁବଂଶରେ ଜନ୍ମ, ରାମଙ୍କ ଅନୁଚର, ଜଗତ ତାଙ୍କୁ ଜାଣେ। ଯଦି କେହି ଲାତ ମାରନ୍ତି, ମଧ୍ୟ ସେ ମସ୍ତକରେ ଧାରଣ କରନ୍ତି, ନୀଚର ଧୂଳି ସଦୃଶ।