त्याग-धर्म का सोपान: राजसत्ता, कुलधर्म, और व्यक्तिगत अहं (राजमद) के बीच विवेक का उदय। इस काण्ड में ‘घर’ (अयोध्या) बाह्य-स्थान नहीं, अंतःकरण का राज्य है—जहाँ राम-आज्ञा के सामने वासनात्मक प्रतिरोध (लक्ष्मण का रोष) भी शुद्ध होकर मर्यादा-भक्ति में ढलता है, और भरत-चरित्र ‘अनासक्ति’ का आदर्श बनकर मुक्ति-सीढ़ी का दृढ़ पायदान होता है।
នៅក្នុងបំណែកដែលខូចនេះ (ប្រហែលទោហា ២៣០-២៣៩) រលកនៃវីររសៈ គឺការជំរុញរបស់លក្ស្មណៈចូលទៅក្នុងសង្គ្រាម បានប្រែទៅជាសាន្តរសៈ និងទៅជាទាស្យៈឬសេចក្តីស្រឡាញ់រវាងបងប្អូន។ សំឡេងសួគ៌ (អាកាសវាឣី) ខណៈពេលសរសើរកម្លាំងរបស់លក្ស្មណៈ ក៏បង្ហាញពីតម្រូវការនៃការយល់ឃើញខាងសីលធម៌៖ ការវាយតម្លៃអ្វីដែលត្រឹមត្រូវ និងមិនត្រឹមត្រូវ ការសោកស្តាយចំពោះសកម្មភាពប្រញាប់ប្រញាប់ និងការទទួលស្គាល់អន្ទាក់ដ៏លំបាកបំផុត គឺមោទនាធម្មានុភាព។ ចម្លើយរបស់រាម តាមរយៈឧបមាច្រើន (ម៉ូស្គីតយកភ្នំមេរុ ទឹកជ្រលក់ជូរបំផ្លាញសមុទ្រទឹកដោះ) បង្ហាញពីអត្ថិភាពដែលមិនអាចទៅរួចនៃភាពស្រវឹងអំណាចរបស់ភរត។ បន្ទាប់មកការកំណត់ទីកន្លែងបានប្រែទីស្ថានសម្នាក៍ទៅជានិមិត្តសញ្ញានៃការគ្រប់គ្រងល្អ៖ ការបង្អាក់ សន្តិភាព និងការប្រឹក្សាត្រឹមត្រូវ និងចិត្តដែលស្ថិតនៅក្នុងបាទរបស់រាម។ ចុងក្រោយកើតឡើងនូវរូបភាពនៃ "ក្រុមប្រឹក្សានៃចំណេះដឹង"៖ នៅក្នុងរង្វង់របស់អ្នកប្រាជ្ញ សីតា-រាមឈរជាទម្រង់ជាក់ស្តែងនៃភក្តិ-សច្ចិទានន្ទ។ ដូច្នេះបំណែកនេះលើកអ្នកស្វែងរកពីថាមពលនៃកំហឹងទៅកាន់ការយល់ឃើញ និងពីការយល់ឃើញទៅកាន់ការសុំទោសដោយសេចក្តីស្រឡាញ់។
ចៅបៃ 230.1-4
उठि कर जोरि रजायसु मागा।मनहुँ बीर रस सोवत जागा।।
बाँधि जटा सिर कसि कटि भाथा।साजि सरासनु सायकु हाथा।।
आजु राम सेवक जसु लेऊँ।भरतहि समर सिखावन देऊँ।।
राम निरादर कर फलु पाई।सोवहुँ समर सेज दोउ भाई।।
आइ बना भल सकल समाजू।प्रगट करउँ रिस पाछिल आजू।।
जिमि करि निकर दलइ मृगराजू।लेइ लपेटि लवा जिमि बाजू।।
तैसेहिं भरतहि सेन समेता।सानुज निदरि निपातउँ खेता।।
जौं सहाय कर संकरु आई।तौ मारउँ रन राम दोहाई।।
uṭhi kara jori rajāyasu māgā |manahũ bīra rasa sovata jāgā ||
bā̃dhi jaṭā sira kasi kaṭi bhāthā |sāji sarāsanu sāyaku hāthā ||
āju rāma sevaka jasu leū̃ |bharatahi samara sikhāvana deū̃ ||
rāma nirādara kara phalu pāī |sovahũ samara seja dou bhāī ||
āi banā bhala sakala samājū |pragaṭa karaũ risa pāchila ājū ||
jimi kari nikara dalai mṛgarājū |lei lapeṭi lavā jimi bājū ||
taisehiṁ bharatahi sena sametā |sānuja nidari nipātaũ khetā ||
jauṁ sahāya kara saṁkaru āī |tau māraũ rana rāma dohāī ||
លក្ស្មណៈក្រោកឡើងផ្ចឹតដៃសុំអនុញ្ញាត ដូចជាវីរភាពបានភ្ញាក់ពីការនិន្ទ្រា លោកចងសក់ជាប់លើក្បាល ចងព្រួញនៅក្បាលចង្កេះ ព្រួនធ្នាប់និងកាន់ព្រួញក្នុងដៃ ថ្ងៃនេះខ្ញុំនឹងទទួលកិត្តិយសក្នុងនាមជាបំរើរបស់ព្រះរាម និងបង្រៀនភរតៈក្នុងសមរភូមិ បន្ទាប់ពីបានទទួលផលនៃការប្រមាថព្រះរាម ឱ្យបងប្អូនទាំងពីរនិន្ទ្រាលើគ្រែនៃសង្គ្រាម ល្អណាស់ដែលសភាទាំងអស់បានមកប្រជុំគ្នា ថ្ងៃនេះខ្ញុំនឹងបង្ហាញកំហឹងដែលស្តាក់ទុក ដូចសត្វតោខ្ទាចហ្វូងដំរី ឬដូចសត្វស្លាតចាប់បក្សីតូចនិងលួកយកទៅ ដូច្នេះខ្ញុំនឹងមើលងាយភរតៈព្រមទាំងកងទ័ពនិងប្អូនប្រុស និងវាយបក់ពួកគេនៅក្នុងសមរភូមិ បើសិនសង្ករៈមកជួយ ខ្ញុំសូមសច្ចាដោយព្រះរាមថានឹងសម្លាប់លោកក្នុងសមរភូមិផងដែរ
ទោហា 230
अति सरोष माखे लखनु लखि सुनि सपथ प्रवान।सभय लोक सब लोकपति चाहत भभरि भगान।।230।।
ati saroṣa mākhe lakhanu lakhi suni sapatha pravāna |sabhaya loka saba lokapati cāhata bhabhari bhagāna ||230||
លក្ស្មណ៍បានក្តោបក្តាប់នូវកំហឹងដ៏ខ្លាំងក្លា ហើយនៅពេលដែលពិភពលោកទាំងអស់ និងអ្នកគ្រប់គ្រងពិភពលោកទាំងអស់បានឃើញលោក និងបានឮសំពះដ៏ឧត្តមរបស់លោក គេក៏ត្រូវភ័យខ្លាច ងងឹតងងល់ ហើយប្រាថ្នាចង់ភាសខ្លួនទៅ
ចៅបៃ 231.1-4
जगु भय मगन गगन भइ बानी।लखन बाहुबलु बिपुल बखानी।।
तात प्रताप प्रभाउ तुम्हारा।को कहि सकइ को जाननिहारा।।
अनुचित उचित काजु किछु होऊ।समुझि करिअ भल कह सबु कोऊ।।
सहसा करि पाछैं पछिताहीं।कहहिं बेद बुध ते बुध नाहीं।।
सुनि सुर बचन लखन सकुचाने।राम सीयँ सादर सनमाने।।
कही तात तुम्ह नीति सुहाई।सब तें कठिन राजमदु भाई।।
जो अचवँत नृप मातहिं तेई।नाहिन साधुसभा जेहिं सेई।।
सुनहु लखन भल भरत सरीसा।बिधि प्रपंच महँ सुना न दीसा।।
jagu bhaya magana gagana bhai bānī |lakhana bāhubalu bipula bakhānī ||
tāta pratāpa prabhāu tumhārā |ko kahi sakai ko jānanihārā ||
anucita ucita kāju kichu hoū |samujhi karia bhala kaha sabu koū ||
sahasā kari pāchaiṁ pachitāhīṁ |kahahiṁ beda budha te budha nāhīṁ ||
suni sura bacana lakhana sakucāne |rāma sīyã sādara sanamāne ||
kahī tāta tumha nīti suhāī |saba teṁ kaṭhina rājamadu bhāī ||
jo acavãta nṛpa mātahiṁ teī |nāhina sādhusabhā jehiṁ seī ||
sunahu lakhana bhala bharata sarīsā |bidhi prapaṁca mahã sunā na dīsā ||
ពិភពលោកជ្រមុជក្នុងភាពភ័យខ្លាច ហើយសំឡេងមួយបានលាន់មកពីមេឃ សរសើរកម្លាំងដៃរបស់លក្ស្មណ៍យ៉ាងច្រើន បុត្រសំឡាញ់ នរណាអាចនិយាយពីអំណាចនិងឥទ្ធិពលរបស់អ្នកបាន ហើយនរណាអាចយល់ដឹងបានពេញលេញ កិច្ចការអ្វីដែលខុសឬត្រូវ គួរធ្វើបន្ទាប់ពីពិចារណាឱ្យល្អិតល្អន់ ទាំងអស់គ្នានិយាយដូច្នេះ អ្នកដែលធ្វើដោយប្រញាប់ប្រញាល់ហើយក្រោយមកសោកស្ដាយ គម្ពីរវេទនិយាយថាអ្នកមានប្រាជ្ញាមិនចាត់ទុកគេថាជាអ្នកមានប្រាជ្ញា បានឮពាក្យរបស់ទេព លក្ស្មណ៍មានការអៀនខ្មាស ហើយព្រះរាមនិងនាងសីតាបានផ្ដល់កិត្តិយសដល់លោកដោយការគោរព បងប្អូនសំឡាញ់ អ្នកបាននិយាយពាក្យដែលសមហេតុសមផល ប៉ុន្តែក្នុងរបស់ទាំងអស់ ការស្រវឹងនៃអំណាចគឺពិបាកបំផុតក្នុងការលើកលែង ស្ដេចដែលមិនដែលចូលរួមជាមួយពួកសិស្សាចារ្យ ក្លាយជាឆ្កួតនៅពេលដែលភ្លក់វា ស្ដាប់មើល លក្ស្មណ៍ អ្នកដែលល្អដូចភរត ខ្ញុំមិនដែលឮហើយមិនដែលឃើញក្នុងការបង្កើតទាំងអស់របស់ព្រះព្រហ្ម
ទោហា 231
भरतहि होइ न राजमदु बिधि हरि हर पद पाइ।कबहुँ कि काँजी सीकरनि छीरसिंधु बिनसाइ।।231।।
bharatahi hoi na rājamadu bidhi hari hara pada pāi |kabahũ ki kā̃jī sīkarani chīrasiṁdhu binasāi ||231||
ភរត ទោះបីទទួលបានតំណែងរបស់ព្រះព្រហ្ម ព្រះវិស្ណុ ឬព្រះសិវៈ ក៏សេចក្ដីអួតអាងនៃរាជ្យាធិរាជនឹងមិនកើតឡើងដល់ទ្រង់ទេ។ តើមហាសមុទ្រទឹកដោះអាចខូចទៅបានដោយស្រទៈទឹកជ្រលក់បានទេឬទេ។
ចៅបៃ 232.1-4
तिमिरु तरुन तरनिहि मकु गिलई।गगनु मगन मकु मेघहिं मिलई।।
गोपद जल बूड़हिं घटजोनी।सहज छमा बरु छाड़ै छोनी।।
मसक फूँक मकु मेरु उड़ाई।होइ न नृपमदु भरतहि भाई।।
लखन तुम्हार सपथ पितु आना।सुचि सुबंधु नहिं भरत समाना।।
सगुन खीरु अवगुन जलु ताता।मिलइ रचइ परपंचु बिधाता।।
भरतु हंस रबिबंस तड़ागा।जनमि कीन्ह गुन दोष बिभागा।।
गहि गुन पय तजि अवगुन बारी।निज जस जगत कीन्हि उजिआरी।।
कहत भरत गुन सीलु सुभाऊ।पेम पयोधि मगन रघुराऊ।।
timiru taruna taranihi maku gilaī |gaganu magana maku meghahiṁ milaī ||
gopada jala būṛahiṁ ghaṭajonī |sahaja chamā baru chāṛai chonī ||
masaka phū̃ka maku meru uṛāī |hoi na nṛpamadu bharatahi bhāī ||
lakhana tumhāra sapatha pitu ānā |suci subaṁdhu nahiṁ bharata samānā ||
saguna khīru avaguna jalu tātā |milai racai parapaṁcu bidhātā ||
bharatu haṁsa rabibaṁsa taṛāgā |janami kīnha guna doṣa bibhāgā ||
gahi guna paya taji avaguna bārī |nija jasa jagata kīnhi ujiārī ||
kahata bharata guna sīlu subhāū |pema payodhi magana raghurāū ||
ភាពងងឹតអាចលេបព្រះអាទិត្យវ័យក្មេង ហើយផ្ទៃមេឃអាចរលាយទៅក្នុងពពក និងលេបបញ្ចូលគ្នា អាគស្ទីយដែលកើតពីក្អមអាចលិចក្នុងទឹកដានជើងគោ ហើយផែនដីអាចបោះបង់ចោលការអត់ធ្មត់ដោយធម្មជាតិរបស់នាង ខ្យល់ដង្ហើមនៃយីងអាចបក់ភ្នំព្រះមេរុឲ្យរួច ប៉ុន្តែមានៈនៃការជាស្តេចមិនអាចកើតឡើងក្នុងភរតៈបានទេ អូន้อង លក្សមណៈ ខ្ញុំសូមស្បថដោយអ្នកនិងដោយបិតារបស់យើង គ្មានបងប្អូនណាដែលបរិសុទ្ធិនិងល្អដូចភរតៈទេ គុណធម៌គឺទឹកដោះ អូន้อងជាទីស្រឡាញ់ ហើយអាក្រក់គឺទឹក ព្រះបរមសត្ថាបានលាយពួកវាចូលគ្នា ហើយបង្កើតពិភពលោកនៃមាយា ភរតៈគឺព្រាមក្នុងបឹងនៃវង្សព្រះអាទិត្យ តាំងពីកំណើតលោកបានបែងចែកគុណធម៌និងអាក្រក់ ទទួលយកទឹកដោះនៃគុណធម៌ និងបោះបង់ទឹកនៃអាក្រក់ លោកបានបំភ្លឺពិភពលោកដោយពន្លឺនៃកិត្តិយសរបស់លោកផ្ទាល់ ខណៈព្រះអង្គទ្រង់ពោលអំពីគុណធម៌ ចរិតនិងសភាពនៃភរតៈ ព្រះរាជានៃវង្សរាហ៊ូទ្រង់លិចជ្រាយក្នុងមហាសមុទ្រនៃការស្រឡាញ់
ទោហា 232
सुनि रघुबर बानी बिबुध देखि भरत पर हेतु।सकल सराहत राम सो प्रभु को कृपानिकेतु।।232।।
suni raghubara bānī bibudha dekhi bharata para hetu |sakala sarāhata rāma so prabhu ko kṛpāniketu ||232||
បានស្តាប់ពាក្យរបស់ព្រះរាម ដែលជាអ្នកប្រសិតក្នុងវង្សរគ្គុ និងបានឃើញសេចក្តីស្រឡាញ់ចំពោះភរត ពួកទេវតាទាំងអស់តែងសរសើរព្រះអង្គ ថា "នរណានឹងជាព្រះអម្ចាស់ដូចព្រះរាម ដែលជាលំនៅនៃការអាណិតអាសូរបែបនេះបាន"
ចៅបៃ 233.1-4
जौं न होत जग जनम भरत को।सकल धरम धुर धरनि धरत को।।
कबि कुल अगम भरत गुन गाथा।को जानइ तुम्ह बिनु रघुनाथा।।
लखन राम सियँ सुनि सुर बानी।अति सुखु लहेउ न जाइ बखानी।।
इहाँ भरतु सब सहित सहाए।मंदाकिनीं पुनीत नहाए।।
सरित समीप राखि सब लोगा।मागि मातु गुर सचिव नियोगा।।
चले भरतु जहँ सिय रघुराई।साथ निषादनाथु लघु भाई।।
समुझि मातु करतब सकुचाहीं।करत कुतरक कोटि मन माहीं।।
रामु लखनु सिय सुनि मम नाऊँ।उठि जनि अनत जाहिं तजि ठाऊँ।।
jauṁ na hota jaga janama bharata ko |sakala dharama dhura dharani dharata ko ||
kabi kula agama bharata guna gāthā |ko jānai tumha binu raghunāthā ||
lakhana rāma siyã suni sura bānī |ati sukhu laheu na jāi bakhānī ||
ihā̃ bharatu saba sahita sahāe |maṁdākinīṁ punīta nahāe ||
sarita samīpa rākhi saba logā |māgi mātu gura saciva niyogā ||
cale bharatu jahã siya raghurāī |sātha niṣādanāthu laghu bhāī ||
samujhi mātu karataba sakucāhīṁ |karata kutaraka koṭi mana māhīṁ ||
rāmu lakhanu siya suni mama nāū̃ |uṭhi jani anata jāhiṁ taji ṭhāū̃ ||
បើភរតៈមិនបានកើតក្នុងពិភពលោក នរណានឹងទទួលបន្ទុកនៃធម៌លើផែនដីនេះ? រឿងរ៉ាវគុណធម៌របស់ភរតៈគឺលើសពីការឈានដល់របស់កវីទាំងអស់ នរណាម្នាក់ ឱ ព្រះអង្គម្ចាស់នៃរាគូ អាចដឹងបានក្រៅពីព្រះអង្គ? លក្សណ៍ រាម និងសីតា បានឮពាក្យរបស់ទេវតាទាំងឡាយ មានចិត្តត្រេកអរខ្លាំងពន់ប្រមាណដែលមិនអាចពណ៌នាបាន នៅទីនេះភរតៈព្រមដោយបរិវារទាំងអស់បានងូតទឹកក្នុងមណ្ឌាគិនីដ៏បរិសុទ្ធដោយចិត្តរីករាយ ទុកប្រជារាស្ត្រទាំងអស់នៅជិតទន្លេ ហើយសូមលាមាតាទាំងឡាយ គ្រូ និងរដ្ឋមន្ត្រី ភរតៈចេញដំណើរទៅកាន់ទីកន្លែងដែលសីតា និងព្រះអង្គម្ចាស់នៃរាគូគង់នៅ ដោយមានស្តេចនៃនិសាទ និងប្អូនប្រុសតាមដង្ហើមក្បួរ នឹកឃើញកិរិយារបស់មាតា ក៏ពោរពេញដោយការខ្មាសអៀន ហើយក្នុងចិត្តកើតមានចម្ងល់រាប់មិនអស់ កាលឮនាមរបស់ខ្ញុំ រាម លក្សណ៍ និងសីតា អាចនឹងក្រោកឡើងហើយចាកចេញពីទីនេះទៅកន្លែងផ្សេង
ទោហា 233
मातु मते महुँ मानि मोहि जो कछु करहिं सो थोर।अघ अवगुन छमि आदरहिं समुझि आपनी ओर।।233।।
mātu mate mahũ māni mohi jo kachu karahiṁ so thora |agha avaguna chami ādarahiṁ samujhi āpanī ora ||233||
អ្វីដែលពួកគាត់នឹងធ្វើដល់ខ្ញុំ ដោយចាត់ទុកខ្ញុំជាភាគីនៃផែនការមាតាខ្ញុំ នោះក៏នៅតិចពេក ឬមួយក៏អភ័យទោសអាបត្តិនិងគុណវិបត្តិរបស់ខ្ញុំ ហើយស្វាគមន៍ខ្ញុំ ដោយគិតដល់សេចក្តីសប្បុរសភាពរបស់ខ្លួនឯង
ចៅបៃ 234.1-4
जौं परिहरहिं मलिन मनु जानी।जौ सनमानहिं सेवकु मानी।।
मोरें सरन रामहि की पनही।राम सुस्वामि दोसु सब जनही।।
जग जस भाजन चातक मीना।नेम पेम निज निपुन नबीना।।
अस मन गुनत चले मग जाता।सकुच सनेहँ सिथिल सब गाता।।
फेरत मनहुँ मातु कृत खोरी।चलत भगति बल धीरज धोरी।।
जब समुझत रघुनाथ सुभाऊ।तब पथ परत उताइल पाऊ।।
भरत दसा तेहि अवसर कैसी।जल प्रबाहँ जल अलि गति जैसी।।
देखि भरत कर सोचु सनेहू।भा निषाद तेहि समयँ बिदेहू।।
jauṁ pariharahiṁ malina manu jānī |jau sanamānahiṁ sevaku mānī ||
moreṁ sarana rāmahi kī panahī |rāma susvāmi dosu saba janahī ||
jaga jasa bhājana cātaka mīnā |nema pema nija nipuna nabīnā ||
asa mana gunata cale maga jātā |sakuca sanehã sithila saba gātā ||
pherata manahũ mātu kṛta khorī |calata bhagati bala dhīraja dhorī ||
jaba samujhata raghunātha subhāū |taba patha parata utāila pāū ||
bharata dasā tehi avasara kaisī |jala prabāhã jala ali gati jaisī ||
dekhi bharata kara socu sanehū |bhā niṣāda tehi samayã bidehū ||
បើទ្រង់បណ្តេញខ្ញុំចេញ ដោយទ្រង់ជ្រាបថាចិត្តរបស់ខ្ញុំមានមន្ទិល ឬបើទ្រង់ផ្តល់កិត្តិយសដល់ខ្ញុំ ដោយទ្រង់រាប់ខ្ញុំជាអ្នកបម្រើ ទីពឹងរបស់ខ្ញុំមានតែស្បែកជើងរបស់ព្រះរាមប៉ុណ្ណោះ ព្រះរាមគឺជាម្ចាស់ដែលមានព្រះហឫទ័យសប្បុរស កំហុសទាំងអស់ស្ថិតនៅលើអ្នកបម្រើ បក្សីចាតក និងត្រីគឺជាឆ្នាក់នៃការសរសើរក្នុងពិភពលោក ដោយសារការសន្យា និងការស្រឡាញ់របស់ពួកវាមានជំនាញ និងថ្មីជានិច្ច ដោយគិតដូច្នេះក្នុងចិត្ត ទ្រង់ក៏ដើរតាមផ្លូវ រាងកាយទាំងអស់ធូរស្បើយដោយការខ្មាស និងការស្រឡាញ់ ដូចជាការធ្វើខុសរបស់ព្រះមាតាកំពុងបង្វិលទ្រង់ត្រឡប់ ខណៈកម្លាំងនៃភក្តភាពរបស់ទ្រង់ដូចជាគោដែលមានកម្លាំង កំពុងអូសទ្រង់ឱ្យបន្តទៅមុខដោយសេចក្តីស្វិតស្វិន ពេលទ្រង់នឹកឃើញព្រះសុភាពនៃព្រះអង្គជាម្ចាស់នៃរាជវង្សរាគោ ព្រះបាទារបស់ទ្រង់ក៏ប្រញាប់ប្រញាល់តាមផ្លូវ ស្ថានភាពរបស់ភរតាមានលក្ខណៈដូចម្តេចនៅពេលនោះ ប្រៀបដូចជាសត្វល្អិតទឹកត្រូវបណ្តាតាមខ្សលទឹក ឃើញសេចក្តីព្រួយ និងការស្រឡាញ់របស់ភរត និសាទក្នុងពេលនោះក៏វិលមុខ បាត់ស្មារតីក្នុងរាងកាយទាំងអស់
ទោហា 234
लगे होन मंगल सगुन सुनि गुनि कहत निषादु।मिटिहि सोचु होइहि हरषु पुनि परिनाम बिषादु।।234।।
lage hona maṁgala saguna suni guni kahata niṣādu |miṭihi socu hoihi haraṣu puni parināma biṣādu ||234||
មង្គលល្អនានាចាប់ផ្តើមកើតមានឡើង។ បានឮហើយ និងពិចារណាហើយ និសាទ បាននិយាយថា ការព្រួយបារម្ភរបស់អ្នកនឹងរលត់បាត់ ហើយភាពរីករាយនឹងកើតមាន ប៉ុន្តែនៅទីបំផុត ទុក្ខសោកនឹងកើតឡើងវិញ។
ចៅបៃ 235.1-4
सेवक बचन सत्य सब जाने।आश्रम निकट जाइ निअराने।।
भरत दीख बन सैल समाजू।मुदित छुधित जनु पाइ सुनाजू।।
ईति भीति जनु प्रजा दुखारी।त्रिबिध ताप पीड़ित ग्रह मारी।।
जाइ सुराज सुदेस सुखारी।होहिं भरत गति तेहि अनुहारी।।
राम बास बन संपति भ्राजा।सुखी प्रजा जनु पाइ सुराजा।।
सचिव बिरागु बिबेकु नरेसू।बिपिन सुहावन पावन देसू।।
भट जम नियम सैल रजधानी।सांति सुमति सुचि सुंदर रानी।।
सकल अंग संपन्न सुराऊ।राम चरन आश्रित चित चाऊ।।
sevaka bacana satya saba jāne |āśrama nikaṭa jāi niarāne ||
bharata dīkha bana saila samājū |mudita chudhita janu pāi sunājū ||
īti bhīti janu prajā dukhārī |tribidha tāpa pīṛita graha mārī ||
jāi surāja sudesa sukhārī |hohiṁ bharata gati tehi anuhārī ||
rāma bāsa bana saṁpati bhrājā |sukhī prajā janu pāi surājā ||
saciva birāgu bibeku naresū |bipina suhāvana pāvana desū ||
bhaṭa jama niyama saila rajadhānī |sāṁti sumati suci suṁdara rānī ||
sakala aṁga saṁpanna surāū |rāma carana āśrita cita cāū ||
ភរតៈទ្រង់ជ្រាបថាពាក្យរបស់បម្រើទាំងអស់គឺពិត ហើយទ្រង់យាងទៅជិតអាស្រម ភរតៈទ្រង់ទតឃើញការប្រជុំនៃព្រៃនិងភ្នំ ទ្រង់ត្រេកអរដូចមនុស្សដែលឃ្លានបានរកអាហារល្អ ដូចប្រជារាស្ត្រដែលរងទុក្ខដោយភ័យនិងការភ័យខ្លាច ដែលរងទុក្ខដោយទុក្ខភ្លើងបីយ៉ាងនិងគ្រោះផ្កាយអាក្រក់ ដែលទៅកាន់ប្រទេសដែលមានស្តេចល្អនិងដែនដីល្អហើយបានសេចក្តីសុខ ចិត្តរបស់ភរតៈក៏ដូច្នោះដែរ ព្រៃដែលព្រះរាមទ្រង់គង់រុងរឿងដោយសិរីសួស្តី ដូចប្រជារាស្ត្រដែលសុខសប្បាយបានជួបស្តេចល្អ វិរាគៈនិងវិវេកគឺជាសេនាបតី ហើយព្រៃដ៏ស្រស់ស្អាតបរិសុទ្ធិគឺជាដែនដី យមនិងនិយមគឺជាទាហាន ភ្នំគឺជារាជធានី សន្តិនិងសុមតិគឺជាមហេសីដ៏បរិសុទ្ធិនិងស្រស់ស្អាត ស្តេចនោះគ្រប់គ្រាន់ក្នុងអវយវៈទាំងអស់នៃអំណាច ហើយចិត្តរបស់ទ្រង់ដែលពឹងព្រះបាទព្រះរាមពេញដោយសេចក្តីត្រេកអរ
ទោហា 235
जीति मोह महिपालु दल सहित बिबेक भुआलु।करत अकंटक राजु पुरँ सुख संपदा सुकालु।।235।।
jīti moha mahipālu dala sahita bibeka bhuālu |karata akaṁṭaka rāju purã sukha saṁpadā sukālu ||235||
បន្ទាប់ពីបានយកឈ្នះស្តេចនៃការភ្លាត់ភ្លើង ព្រមទាំងកងទ័ពរបស់ព្រះអង្គ ស្តេចនៃសតិបញ្ញា បានគ្រប់គ្រងទីក្រុងរបស់ព្រះអង្គដោយគ្មានឧបសគ្គ ហើយក្នុងទីក្រុងនោះមានសេចក្តីសុខ សេចក្តីរុងរឿង និងការប្រមូលផលដ៏សម្បូរបែប
ចៅបៃ 236.1-4
बन प्रदेस मुनि बास घनेरे।जनु पुर नगर गाउँ गन खेरे।।
बिपुल बिचित्र बिहग मृग नाना।प्रजा समाजु न जाइ बखाना।।
खगहा करि हरि बाघ बराहा।देखि महिष बृष साजु सराहा।।
बयरु बिहाइ चरहिं एक संगा।जहँ तहँ मनहुँ सेन चतुरंगा।।
झरना झरहिं मत्त गज गाजहिं।मनहुँ निसान बिबिधि बिधि बाजहिं।।
चक चकोर चातक सुक पिक गन।कूजत मंजु मराल मुदित मन।।
अलिगन गावत नाचत मोरा।जनु सुराज मंगल चहु ओरा।।
बेलि बिटप तृन सफल सफूला।सब समाजु मुद मंगल मूला।।
bana pradesa muni bāsa ghanere |janu pura nagara gāũ gana khere ||
bipula bicitra bihaga mṛga nānā |prajā samāju na jāi bakhānā ||
khagahā kari hari bāgha barāhā |dekhi mahiṣa bṛṣa sāju sarāhā ||
bayaru bihāi carahiṁ eka saṁgā |jahã tahã manahũ sena caturaṁgā ||
jharanā jharahiṁ matta gaja gājahiṁ |manahũ nisāna bibidhi bidhi bājahiṁ ||
caka cakora cātaka suka pika gana |kūjata maṁju marāla mudita mana ||
aligana gāvata nācata morā |janu surāja maṁgala cahu orā ||
beli biṭapa tṛna saphala saphūlā |saba samāju muda maṁgala mūlā ||
តំបន់ព្រៃដែលមានទីលំនៅរបស់ពួកសត្វមុនីច្រើន ដូចជាទីក្រុង នគរ ភូមិ និងស្រុក បក្សីនិងសត្វតេរៈច្រើនពិសេសនិងគ្រប់ប្រភេទ ដូចជាប្រជារាស្ត្រ មិនអាចពណ៌នាបានពីក្រុមនោះ គ្រី ដំរី សិង្ហ ខ្លា ជ្រូក ក្របី និងគោ ឃើញហើយសរសើរតាមភាពត្រចះត្រចង់នៃក្បួននោះ លះបង់សត្រូវ ដើរស៊ីស្មៅជាមួយគ្នា ដូចជាកងទ័ពបួនកង នៅគ្រប់ទីកន្លែង ទឹកភ្នំហូរច្រោះ ដំរីមាន់គ្រហឹមលាន ដូចជាស្គរច្រើនប្រភេទលាន់ឮ ហ្វូងបក្សីចក្វៈ ចក្រៈ ចាតកៈ សុក និងពិកៈ លាន់ឮពីរោះ ហង្សដែលមានរូបល្អមានចិត្តរីករាយ ហ្វូងឃ្មុំច្រៀង និងត្រយ៉ូររាំ ដូចជានគរក្សត្រល្អមានមង្គលគ្រប់ទិស ពួងឈើ ដើមឈើ និងស្មៅ មានផ្លែនិងផ្កា ក្រុមទាំងអស់នោះជាឫសគល់នៃសេចក្តីត្រេកអរនិងមង្គល
ទោហា 236
राम सैल सोभा निरखि भरत हृदयँ अति पेमु।तापस तप फलु पाइ जिमि सुखी सिरानें नेमु।।236।।
rāma saila sobhā nirakhi bharata hṛdayã ati pemu |tāpasa tapa phalu pāi jimi sukhī sirāneṁ nemu ||236||
ពេលមើលឃើញនូវសម្រស់នៃភ្នំរបស់រាម ចិត្តរបស់ភរតះបានបំពេញដោយសេចក្តីស្រឡាញ់យ៉ាងខ្លាំង។ ដូចជាអ្នកតាឥសីទទួលបានផលនៃការធ្វើតបៈ គាត់មានសេចក្តីសុខ ហើយសច្ចាប្រណិធានរបស់គាត់ត្រូវបានបំពេញ។
ចៅបៃ 237.1-4
तब केवट ऊँचें चढ़ि धाई।कहेउ भरत सन भुजा उठाई।।
नाथ देखिअहिं बिटप बिसाला।पाकरि जंबु रसाल तमाला।।
जिन्ह तरुबरन्ह मध्य बटु सोहा।मंजु बिसाल देखि मनु मोहा।।
नील सघन पल्ल्व फल लाला।अबिरल छाहँ सुखद सब काला।।
मानहुँ तिमिर अरुनमय रासी।बिरची बिधि सँकेलि सुषमा सी।।
ए तरु सरित समीप गोसाँई।रघुबर परनकुटी जहँ छाई।।
तुलसी तरुबर बिबिध सुहाए।कहुँ कहुँ सियँ कहुँ लखन लगाए।।
बट छायाँ बेदिका बनाई।सियँ निज पानि सरोज सुहाई।।
taba kevaṭa ū̃ceṁ caṛhi dhāī |kaheu bharata sana bhujā uṭhāī ||
nātha dekhiahiṁ biṭapa bisālā |pākari jaṁbu rasāla tamālā ||
jinha tarubaranha madhya baṭu sohā |maṁju bisāla dekhi manu mohā ||
nīla saghana pallva phala lālā |abirala chāhã sukhada saba kālā ||
mānahũ timira arunamaya rāsī |biracī bidhi sãkeli suṣamā sī ||
e taru sarita samīpa gosā̃ī |raghubara paranakuṭī jahã chāī ||
tulasī tarubara bibidha suhāe |kahũ kahũ siyã kahũ lakhana lagāe ||
baṭa chāyā̃ bedikā banāī |siyã nija pāni saroja suhāī ||
នៅពេលនោះ កេវតបានឡើងទៅខ្ពស់ ហើយរត់ទៅ ដោយលើកដៃឡើង គាត់បាននិយាយទៅកាន់ភរតះ។ ម្ចាស់ សូមមើលដើមឈើធំទាំងឡាយ ដើមស្វាយ ដើមជម្ពូ និងដើមតមាល។ ក្នុងចំណោមដើមឈើទាំងនោះ ដើមពោធិបានលេចឡើង។ ពេលឃើញសម្រស់ និងភាពធំរបស់វា ចិត្តរបស់គាត់ត្រូវបានទាក់ទាញ។ ស្លឹករបស់វាមានពណ៌ខ្មៅ និងក្រាស់ ផ្លែរបស់វាមានពណ៌ក្រហម។ ស្រមោលរបស់វាមិនដែលដាច់ពីគ្នា ផ្តល់នូវភាពស្រួលគ្រប់ពេលវេលា។ វាដូចជាខ្មាត់មួយដុំដែលធ្វើពីព្រឹក្សាដ៏ស្រស់ស្អាត ដូចជាព្រះបរមករបានបង្កើតវាដោយសម្រស់ដែលប្រមូលផ្តុំគ្នា។ ដើមឈើនេះស្ថិតនៅជិតទន្លេ ជាកន្លែងដែលម្ចាស់នៃរាជវង្សរឃុមានទីលំនៅពីស្លឹក។ ដើមតុលសីជាច្រើនប្រភេទបានដុះនៅទីនោះ។ នៅទីនេះ និងទីនោះ សីតា និងនៅទីនេះ និងទីនោះ លក្ស្សមណៈបានដាំវា។ នៅក្រោមស្រមោលនៃដើមពោធិ សីតាបានធ្វើវេទិកា ដោយតុបតែងវាដោយដៃផ្កាឈូករបស់នាងផ្ទាល់។
ទោហា 237
जहाँ बैठि मुनिगन सहित नित सिय रामु सुजान।सुनहिं कथा इतिहास सब आगम निगम पुरान।।237।।
jahā̃ baiṭhi munigana sahita nita siya rāmu sujāna |sunahiṁ kathā itihāsa saba āgama nigama purāna ||237||
នៅទីនោះ ដោយអង្គុយជាមួយអ្នកតាឥសីទាំងឡាយជារៀងរាល់ថ្ងៃ សីតា និងរាមដែលមានប្រាជ្ញាបានស្តាប់រឿងរ៉ាវ និងប្រវត្តិសាស្ត្រទាំងអស់នៃអាគម វេទ និងបុរាណ។
ចៅបៃ 238.1-4
सखा बचन सुनि बिटप निहारी।उमगे भरत बिलोचन बारी।।
करत प्रनाम चले दोउ भाई।कहत प्रीति सारद सकुचाई।।
हरषहिं निरखि राम पद अंका।मानहुँ पारसु पायउ रंका।।
रज सिर धरि हियँ नयनन्हि लावहिं।रघुबर मिलन सरिस सुख पावहिं।।
देखि भरत गति अकथ अतीवा।प्रेम मगन मृग खग जड़ जीवा।।
सखहि सनेह बिबस मग भूला।कहि सुपंथ सुर बरषहिं फूला।।
निरखि सिद्ध साधक अनुरागे।सहज सनेहु सराहन लागे।।
होत न भूतल भाउ भरत को।अचर सचर चर अचर करत को।।
sakhā bacana suni biṭapa nihārī |umage bharata bilocana bārī ||
karata pranāma cale dou bhāī |kahata prīti sārada sakucāī ||
haraṣahiṁ nirakhi rāma pada aṁkā |mānahũ pārasu pāyau raṁkā ||
raja sira dhari hiyã nayananhi lāvahiṁ |raghubara milana sarisa sukha pāvahiṁ ||
dekhi bharata gati akatha atīvā |prema magana mṛga khaga jaṛa jīvā ||
sakhahi saneha bibasa maga bhūlā |kahi supaṁtha sura baraṣahiṁ phūlā ||
nirakhi siddha sādhaka anurāge |sahaja sanehu sarāhana lāge ||
hota na bhūtala bhāu bharata ko |acara sacara cara acara karata ko ||
បានឮពាក្យរបស់មិត្តភក្តិហើយ ក៏មើលទៅដើមឈើ ភ្នែករបស់ភរតៈហូរស្រក់ទឹកភ្នែក បងប្អូនទាំងពីរនាក់ដើរទៅមុខ ដោយក្រាបថ្វាយបង្គំ សូម្បីតែសរទាក៏ខ្មាសអៀនក្នុងការពណ៌នាចំណង់ចំណងលើស្នេហារបស់ពួកគេ ពួកគេត្រេកអរណេីឃើញស្នាមព្រះបាទរបស់រាម ដូចជាអ្នកក្រីក្របានរកឃើញថ្មប៉រស ពួកគេដាក់ធូលីលើព្រះសិរសា ហើយទាំងចាប់ផ្តិតនៅលើព្រះហឫទ័យនិងភ្នែក ហើយទទួលបានសេចក្តីសុខដូចជាបានជួបរាមផ្ទាល់ ឃើញសភាពរបស់ភរតៈដែលពិបាកពណ៌នា សត្វ បក្សី និងសត្វទាំងអស់ដែលមានជីវិតនិងគ្មានជីវិត តែងលិចលង់ក្នុងស្នេហា មិត្តភក្តិរបស់លោកវង្វេងផ្លូវដោយសារស្នេហា ព្រះទេវតាបានបង្ហាញផ្លូវត្រូវហើយបង្អោរផ្កាមកលើផែនដី ឃើញលោក ឥសីដែលបានសម្រេចនិងអ្នកបដិបត្តិ តែងពេញដោយសទ្ធា ហើយចាប់ផ្តើមសរសើរស្នេហាធម្មជាតិរបស់លោក បើគ្មានភក្តីភាពដូចជាភរតៈនៅលើផែនដីទេ នរណានឹងធ្វើឱ្យអ្វីដែលចល័តមិនចល័ត និងអ្វីដែលមិនចល័តឱ្យចល័តបាន
ទោហា 238
पेम अमिअ मंदरु बिरहु भरतु पयोधि गँभीर।मथि प्रगटेउ सुर साधु हित कृपासिंधु रघुबीर।।238।।
pema amia maṁdaru birahu bharatu payodhi gãbhīra |mathi pragaṭeu sura sādhu hita kṛpāsiṁdhu raghubīra ||238||
សេចក្តីស្រឡាញ់គឺជាអាមរទាំង ការបំបែកគឺជាភ្នំ។ ភរតគឺជាមហាសមុទ្រជ្រៅ។ ដោយកូរទាំងនេះ មហាសមុទ្រនៃការអន់គ្រោះ ព្រះអម្ចាស់នៃរាជវង្សរគុ បានបង្ហាញខ្លួនដើម្បីជាប្រយោជន៍ដល់ទេវតា និងពួកសន្ត។
ចៅបៃ 239.1-4
सखा समेत मनोहर जोटा।लखेउ न लखन सघन बन ओटा।।
भरत दीख प्रभु आश्रमु पावन।सकल सुमंगल सदनु सुहावन।।
करत प्रबेस मिटे दुख दावा।जनु जोगीं परमारथु पावा।।
देखे भरत लखन प्रभु आगे।पूँछे बचन कहत अनुरागे।।
सीस जटा कटि मुनि पट बाँधें।तून कसें कर सरु धनु काँधें।।
बेदी पर मुनि साधु समाजू।सीय सहित राजत रघुराजू।।
बलकल बसन जटिल तनु स्यामा।जनु मुनि बेष कीन्ह रति कामा।।
कर कमलनि धनु सायकु फेरत।जिय की जरनि हरत हँसि हेरत।।
sakhā sameta manohara joṭā |lakheu na lakhana saghana bana oṭā ||
bharata dīkha prabhu āśramu pāvana |sakala sumaṁgala sadanu suhāvana ||
karata prabesa miṭe dukha dāvā |janu jogīṁ paramārathu pāvā ||
dekhe bharata lakhana prabhu āge |pū̃che bacana kahata anurāge ||
sīsa jaṭā kaṭi muni paṭa bā̃dheṁ |tūna kaseṁ kara saru dhanu kā̃dheṁ ||
bedī para muni sādhu samājū |sīya sahita rājata raghurājū ||
balakala basana jaṭila tanu syāmā |janu muni beṣa kīnha rati kāmā ||
kara kamalani dhanu sāyaku pherata |jiya kī jarani harata hãsi herata ||
គូបងប្អូនដ៏ស្រស់ស្អាតព្រមដោយមិត្តភក្តិ លក្ស្មណ៍មិនអាចមើលឃើញបាន ដោយសារម៉ាននៃព្រៃក្រាស់បិទបាំង ភរតាបានមើលឃើញអាស្រមដ៏បរិសុទ្ធនៃព្រះអម្ចាស់ ជាលំនៅដ៏គួរឱ្យស្រលាញ់ពេញដោយមង្គលទាំងពួង ពេលចូលទៅ ភ្លើងនៃទុក្ខសោកក៏រលត់ ដូចយោគីបានដល់នូវធម្មរដ្ឋដ៏ឧត្តម ភរតាបានមើលឃើញលក្ស្មណ៍នៅខាងមុខព្រះអម្ចាស់ ឆ្លើយសំណួរនិងនិយាយពាក្យពេញដោយសេចក្តីស្រលាញ់ សក់ស្អិតជាចង្កោមលើព្រះសិរ សំពត់ឫស្សីចងព្រះកេស បំពង់ព្រួញចងរឹត ព្រួញនៅក្នុងព្រះហស្ត និងធ្នូនៅលើព្រះស្មា លើវេទី ក្នុងសភានៃឫស្សីនិងសាធុជន ព្រះរាជានៃរាជវង្សរាគូទ្រង់រុងរឿងព្រមដោយនាងសីតា ស្លៀកសំពត់សំបកឈើ សក់ស្អិត ព្រះកាយសម្បុរខ្មៅ ដូចជារតីនិងកាមស្លៀកពាក់រូបភាពជាឥសី ទ្រង់បង្វិលធ្នូនិងព្រួញក្នុងព្រះហស្តដ៏ស្រដៀងនឹងផ្កាឈូក ហើយដោយភ្នែកដែលញញឹមទ្រង់បានបណ្តេញការឆេះនៃចិត្ត
ទោហា 239
लसत मंजु मुनि मंडली मध्य सीय रघुचंदु।ग्यान सभाँ जनु तनु धरे भगति सच्चिदानंदु।।239।।
lasata maṁju muni maṁḍalī madhya sīya raghucaṁdu |gyāna sabhā̃ janu tanu dhare bhagati saccidānaṁdu ||239||
ក្នុងចំណោមវង់មណ្ឌលនៃឥសីដ៏ស្រស់ស្អាត នាងសីតា និងព្រះរាមច័ន្ទនៃរាជវង្សរគហុទោះរុងរិត ដូចជាភក្តិ និងសច្ច-ចិត្ត-អានន្ទទ្រង់ទទួលយករូបកាយ ក្នុងសភានៃប្រាជ្ញា
परंपरागत मान्यता में भरत-चरित्र और राजमद-निवारण वाले प्रसंग का पाठ क्रोध, अहं, और भ्रातृ-कलह के संस्कारों को शांत करता है; सेवकभाव, विनय, और ‘मर्यादा’ की बुद्धि दृढ़ होती है—विशेषतः घर-परिवार/सत्ता-संबंधी विवादों में मन को धर्म-मार्ग पर स्थिर करने वाला माना जाता है।
सामान्य मानस-पारायण परंपरा में रामनाम-सम्पुट (जैसे ‘श्रीराम जय राम जय जय राम’) या ‘राम’ नाम का जप-सम्पुट जोड़ा जाता है; भरत-प्रसंग में कुछ परंपराएँ ‘भरत चरित करहु बिसेसा’ (मानस-भाव-सम्पुट) रूप से भी स्मरण कराती हैं, पर निश्चित एकरूप ‘अनिवार्य’ सम्पुट सम्प्रदायानुसार बदलता है।
Answers come straight from the texts, with the shlokas they draw on. Ask in your own words.
A free sign-in with Google or Apple keeps your chat saved across web and the app.