Tyāga-śikṣā (instruction in renunciation) and Dharma-parīkṣā (testing of righteousness): the sādhaka learns that true ‘Ayodhyā’ (the unconquerable inner city of peace) is entered not by possession of kingdom, but by surrender to Rāma’s maryādā. This sopāna turns grief into bhakti by transmuting political injustice into spiritual resolve—especially through Bharata’s spotless love and the community’s lament that becomes kīrtan-like praise.
អយោធ្យា កណ្ឌ គឺជាស្រទាប់ប្រែប្រួលដ៏អស្ចារ្យនៃវិរហៈ និងធម៌ក្នុងរាមចរិតមានស។ រសជាតិសំខាន់គឺករុណា ប៉ុន្តែតុលសីទាសបន្តបំប្លែងទុក្ខវេទនាទៅជាផ្អែមល្ហែមនៃភក្ដិភាព៖ ការឈឺចាប់នៃការបែកបាក់ក្លាយជាអំណាចដែលជំរុញភក្ដិ។ នៅលើទឹកដីទេវវិទ្យា នេះជាចំណុចបត់បែនដែលជម្រើសរបស់រាមាជាមនុស្សដែលអាចយល់បានដូចជាការគោរពបិតា និងការទទួលយកនិរទេសទៅក្នុងព្រៃ បង្ហាញពីបញ្ជាដែលមិនអាចយល់បាននៃព្រះនិរគុណដោយមិនធ្លាក់ទៅក្នុងលទ្ធិនិយម។ កណ្ឌនេះបង្រៀនថាមរ្យាដាផ្ទាល់ខ្លួននាំទៅរកមោក្ខៈ៖ ការសង្រ្កោសរបស់រាមាគឺជាមុក្តីដែលបានអនុវត្ត។ ភរតល្លីក្លាយជាភក្ដិជនដ៏ល្អឥតខ្ចោះ ដែលសូម្បីតែការដាក់ទោសក៏មិនអាចចូលទៅជាប់នឹងគាត់បានដែរ។ ដំណើររបស់គាត់ក្លាយជាការធ្វើធម្យានទៅកាន់សតិសម្បជ្ញៈ។ រឿងរ៉ាវបានបង្ហាញម្តងហើយម្តងទៀតនូវការរំខានសង្គមដូចជាអំណោយរបស់កៃកេយី និងការខឹងសម្បារបស់ប្រជាជន ជាវេទិកាសម្រាប់របៀបខាងក្នុង៖ ការអន់ចិត្ត ការស្តីបន្ទោសខ្លួនឯង និងរតីដែលមិនប្រែប្រួលនៅត្រង់ព្រះបាទរាមា។ ដូច្នេះអយោធ្យាក្លាយជាជណ្ដើរដែលអ្នកស្វែងរករៀនទទួលយកនិរទេសខាងក្នុងជាតបស៍ និងអានគ្រោះមហន្តរាយជាព្រះគុណ។
ចៅបៃ 200.1-4
लालन जोगु लखन लघु लोने।भे न भाइ अस अहहिं न होने।।
पुरजन प्रिय पितु मातु दुलारे।सिय रघुबरहि प्रानपिआरे।।
मृदु मूरति सुकुमार सुभाऊ।तात बाउ तन लाग न काऊ।।
ते बन सहहिं बिपति सब भाँती।निदरे कोटि कुलिस एहिं छाती।।
राम जनमि जगु कीन्ह उजागर।रूप सील सुख सब गुन सागर।।
पुरजन परिजन गुर पितु माता।राम सुभाउ सबहि सुखदाता।।
बैरिउ राम बड़ाई करहीं।बोलनि मिलनि बिनय मन हरहीं।।
सारद कोटि कोटि सत सेषा।करि न सकहिं प्रभु गुन गन लेखा।।
lālana jogu lakhana laghu lone |bhe na bhāi asa ahahiṁ na hone ||
purajana priya pitu mātu dulāre |siya raghubarahi prānapiāre ||
mṛdu mūrati sukumāra subhāū |tāta bāu tana lāga na kāū ||
te bana sahahiṁ bipati saba bhā̃tī |nidare koṭi kulisa ehiṁ chātī ||
rāma janami jagu kīnha ujāgara |rūpa sīla sukha saba guna sāgara ||
purajana parijana gura pitu mātā |rāma subhāu sabahi sukhadātā ||
bairiu rāma baṛāī karahīṁ |bolani milani binaya mana harahīṁ ||
sārada koṭi koṭi sata seṣā |kari na sakahiṁ prabhu guna gana lekhā ||
លក្ស្មណៈដែលនៅក្មេងនិងស្អាតសមគួរត្រូវបានអាណិតអាសូរ បងប្អូនដូចគាត់មិនដែលកើតមក ឥឡូវនេះក៏មិនមាន ហើយនឹងមិនមានទៀតដែរ គាត់ជាទីស្រឡាញ់របស់អ្នកទីក្រុង ជាកូនសំណព្វរបស់បិតាមាតា និងជាបេះដូងជីវិតរបស់សីតា និងរាមដ៏ឧត្តមនៃរាជវង្សរគ្ហុ រូបរាងទន់ភ្លន់និងសភាពអាណិត ឱ្យកូនអើយ ខ្យល់ក្តៅក៏មិនដែលប៉ះពាល់រាងកាយរបស់គាត់ បុគ្គលដូចគាត់ត្រូវតែស៊ូទ្រាំនឹងទុក្ខក្រជាច្រើនប្រការក្នុងព្រៃ បេះដូងរបស់ខ្ញុំនេះបានធ្វើឱ្យរន្ទះរាប់លាខ្ម័យអាម៉ាស់ រាមដោយការប្រសូតរបស់ព្រះអង្គបានធ្វើឱ្យពិភពលោករុងរឿង ព្រះអង្គជាសមុទ្រនៃសិរីសួស្តី សេចក្តីល្អ សេចក្តីសុខ និងគុណធម៌គ្រប់ប្រការ ចំពោះអ្នកទីក្រុង ញាតិកិណ្ឌ គ្រូប្រដាប់ និងបិតាមាតា ចំពោះគ្រប់គ្នា សភាពរបស់រាមប្រទានសេចក្តីសុខ សូម្បីតែសត្រូវក៏សរសើររាម ពាក្យសំដី ការជួបប្រទះ និងការអាត្មាព្រះអង្គឈ្លាន់ចិត្តគ្រប់គ្នា សរស្វតីរាប់លាននិងសេសៈរាប់រយលាន មិនអាចធ្វើបញ្ជីគុណធម៌ដ៏សន្ធាន់របស់ព្រះអម្ចាស់បានឡើយ
ទោហា 200
सुखस्वरुप रघुबंसमनि मंगल मोद निधान।ते सोवत कुस डासि महि बिधि गति अति बलवान।।200।।
sukhasvarupa raghubaṁsamani maṁgala moda nidhāna |te sovata kusa ḍāsi mahi bidhi gati ati balavāna ||200||
រតនៈនៃវង្សរគុ រូបភាពនៃសេចក្តីសុខ ឃ្លាំងនៃភាពរីករាយនិងសុភមង្គល ព្រះអង្គទ្រង់គង់នៅលើស្មៅកុស នេះគឺជាអំណាចនៃព្រហ្មវិហារធម៌។
ចៅបៃ 201.1-4
राम सुना दुखु कान न काऊ।जीवनतरु जिमि जोगवइ राऊ।।
पलक नयन फनि मनि जेहि भाँती।जोगवहिं जननि सकल दिन राती।।
ते अब फिरत बिपिन पदचारी।कंद मूल फल फूल अहारी।।
धिग कैकेई अमंगल मूला।भइसि प्रान प्रियतम प्रतिकूला।।
मैं धिग धिग अघ उदधि अभागी।सबु उतपातु भयउ जेहि लागी।।
कुल कलंकु करि सृजेउ बिधाताँ।साइँदोह मोहि कीन्ह कुमाताँ।।
सुनि सप्रेम समुझाव निषादू।नाथ करिअ कत बादि बिषादू।।
राम तुम्हहि प्रिय तुम्ह प्रिय रामहि।यह निरजोसु दोसु बिधि बामहि।।
rāma sunā dukhu kāna na kāū |jīvanataru jimi jogavai rāū ||
palaka nayana phani mani jehi bhā̃tī |jogavahiṁ janani sakala dina rātī ||
te aba phirata bipina padacārī |kaṁda mūla phala phūla ahārī ||
dhiga kaikeī amaṁgala mūlā |bhaisi prāna priyatama pratikūlā ||
maiṁ dhiga dhiga agha udadhi abhāgī |sabu utapātu bhayau jehi lāgī ||
kula kalaṁku kari sṛjeu bidhātā̃ |sāĩdoha mohi kīnha kumātā̃ ||
suni saprema samujhāva niṣādū |nātha karia kata bādi biṣādū ||
rāma tumhahi priya tumha priya rāmahi |yaha nirajosu dosu bidhi bāmahi ||
ព្រះរាមមិនដែលបានឮទុក្ខដោយត្រចៀកទេ ព្រះរាជាបានថែរក្សាព្រះអង្គដូចជាថែរក្សាដើមឈើនៃជីវិត ព្រះមាតាទាំងអស់បានថែរក្សាព្រះអង្គទាំងថ្ងៃទាំងយប់ ដូចជាបនបាយថែរក្សាភ្នែក និងដូចជាពស់ថែរក្សាត្បូកនៅក្នុងព្រាន ឥឡូវនេះព្រះអង្គត្រាច់ចរណ៍ក្នុងព្រៃដោយថ្មើងជើង ចិញ្ចឹមជីវិតដោយដំឡូង ឫស ផល និងផ្កា ស្អប់ចក្កេយី ឫសគ្រឹះនៃសេចក្តីអាម៉ិស ដែលបានក្លាយជាសត្រូវនឹងអ្នកដែលជាទីស្រឡាញ់ជាងជីវិត ស្អប់ខ្ញុំ អ្នកអាក្រក់ មហាសមុទ្រនៃបាប ដែលគ្រោះថ្នាក់ទាំងអស់បានកើតឡើងពីព្រោះ ព្រះបរមសាស្ត្របានបង្កើតខ្ញុំឲ្យជាការខ្មេចនៃត្រកូល និងមាតាអាក្រក់បានធ្វើឲ្យខ្ញុំជាអ្នកក្បត់នៃព្រះស្វាមី និសាទបានឮហើយបានបបួលប្រាប់ដោយសេចក្តីស្រឡាញ់ថា ព្រះម្ចាស់ ព្រោះអ្វីទើបទ្រង់សោកស្តាយឥតប្រយោជន៍ ព្រះរាមជាទីស្រឡាញ់នៃអ្នក និងអ្នកជាទីស្រឡាញ់នៃព្រះរាម ក្នុងរឿងនេះមិនមានទោសនរណាទេ ទោសនោះស្ថិតនៅត្រង់ព្រហ្មវិបាកអាក្រក់
ឆន្ទ 201
बिधि बाम की करनी कठिन जेंहिं मातु कीन्ही बावरी।तेहि राति पुनि पुनि करहिं प्रभु सादर सरहना रावरी।।
तुलसी न तुम्ह सो राम प्रीतमु कहतु हौं सौहें किएँ।परिनाम मंगल जानि अपने आनिए धीरजु हिएँ।।
bidhi bāma kī karanī kaṭhina jeṁhiṁ mātu kīnhī bāvarī |tehi rāti puni puni karahiṁ prabhu sādara sarahanā rāvarī ||
tulasī na tumha so rāma prītamu kahatu hauṁ sauheṁ kiẽ |parināma maṁgala jāni apane ānie dhīraju hiẽ ||
ការងាររបស់ព្រះព្រហ្មដែលមានអំណាចប្រកបដោយគ្រោះគឺតក្កវិធាន ដែលបានធ្វើឱ្យមាតារបស់អ្នកឆ្កួត នៅយប់នោះឯង ព្រះអម្ចាស់ទ្រង់បាននិយាយអំពីអ្នកម្ដងហើយម្ដងទៀតដោយការគោរពនិងការសរសើរ តុលសីទាសពោធថា មិនមាននរណាជាទីស្នេហារបស់ព្រះរាមដូចអ្នកឡើយ ខ្ញុំពោលដោយការសច្ចា ដោយដឹងថាផលចុងក្រោយនឹងនាំមកនូវសេចក្ដីល្អ ចូរមានសេចក្ដីអត្ដសទ្ធានិងរក្សាការអាន់ចិត្តក្នុងព្រះហឫទ័យ
សោរឋា 201
अंतरजामी रामु सकुच सप्रेम कृपायतन।चलिअ करिअ बिश्रामु यह बिचारि दृढ़ आनि मन।।201।।
aṁtarajāmī rāmu sakuca saprema kṛpāyatana |calia karia biśrāmu yaha bicāri dṛṛha āni mana ||201||
ព្រះរាមទ្រង់ជ្រាបគ្រប់ព្រះហឫទ័យ ទ្រង់ពោរពេញដោយការអៀនខ្មាសនិងសេចក្តីស្រលាញ់ ជាទីកន្លែងនៃការអាណិតអាសូរ ចូរពិចារណារឿងនេះឱ្យមាំមួនក្នុងចិត្ត ហើយមកចុះ យើងទៅសម្រាកទៅ
ចៅបៃ 202.1-5
सखा बचन सुनि उर धरि धीरा।बास चले सुमिरत रघुबीरा।।
यह सुधि पाइ नगर नर नारी।चले बिलोकन आरत भारी।।
परदखिना करि करहिं प्रनामा।देहिं कैकइहि खोरि निकामा।।
भरी भरि बारि बिलोचन लेंहीं।बाम बिधाताहि दूषन देहीं।।
एक सराहहिं भरत सनेहू।कोउ कह नृपति निबाहेउ नेहू।।
निंदहिं आपु सराहि निषादहि।को कहि सकइ बिमोह बिषादहि।।
एहि बिधि राति लोगु सबु जागा।भा भिनुसार गुदारा लागा।।
गुरहि सुनावँ चढ़ाइ सुहाईं।नईं नाव सब मातु चढ़ाईं।।
दंड चारि महँ भा सबु पारा।उतरि भरत तब सबहि सँभारा।।
sakhā bacana suni ura dhari dhīrā |bāsa cale sumirata raghubīrā ||
yaha sudhi pāi nagara nara nārī |cale bilokana ārata bhārī ||
paradakhinā kari karahiṁ pranāmā |dehiṁ kaikaihi khori nikāmā ||
bharī bhari bāri bilocana leṁhīṁ |bāma bidhātāhi dūṣana dehīṁ ||
eka sarāhahiṁ bharata sanehū |kou kaha nṛpati nibāheu nehū ||
niṁdahiṁ āpu sarāhi niṣādahi |ko kahi sakai bimoha biṣādahi ||
ehi bidhi rāti logu sabu jāgā |bhā bhinusāra gudārā lāgā ||
gurahi sunāvã caṛhāi suhāīṁ |naīṁ nāva saba mātu caṛhāīṁ ||
daṁḍa cāri mahã bhā sabu pārā |utari bharata taba sabahi sãbhārā ||
បានឮពាក្យរបស់មិត្តភក្ត្ដហើយ និងយកសេចក្ដីក្លាហានទុកក្នុងចិត្ត ភរតៈក៏ចេញទៅកាន់លំនៅ ដោយរំលឹកដល់រាម វីរបុរសនៃរាជវង្សរឃុ ពេលបុរសនិងស្ត្រីក្នុងទីក្រុងបានដឹងរឿងនេះ គេក៏ចេញមកដើរ្បីមើល ដោយសេចក្ដីទុក្ខធ្ងន់ គេប្រទក្សិណដោយគោរពនិងថ្វាយបង្គំ ហើយគេបន្ទោសកៃកេយីដោយមិនបានប្រយ័ត្ន ភ្នែករបស់គេពេញដោយទឹកភ្នែកម្ដងហើយម្ដងទៀត ហើយគេត្មះតិងដល់ព្រះវិធាតាដែលប្រកបដោយការរឹងត្បឹង ខ្លះសរសើរសេចក្ដីស្រឡាញ់របស់ភរតៈ ខ្លះទៀតនិយាយថាស្តេចបានរក្សាសេចក្ដីស្រឡាញ់ដល់ទីបញ្ចប់ គេត្មះតិងខ្លួនឯងនិងសរសើរនិសាទ នរណាអាចពណ៌នាសេចក្ដីស្លន់ស្លោនិងសេចក្ដីទុក្ខរបស់គេបាន តាមរបៀបនេះ ប្រជារាស្ត្រទាំងអស់ភ្ញាក់ពន្លត់ពេញរាត្រី ហើយពេលភ្លឺរះ ការឆ្លងកាត់ក៏ចាប់ផ្ដើម គ្រូអាចារ្យត្រូវបានអញ្ជើញឡើងទូកដ៏ស្អាត ហើយម្ដាយមហេសីទាំងអស់ត្រូវបានអញ្ជើញឡើងទូកថ្មី ក្នុងរយៈពេលបួនទណ្ឌ ទាំងអស់គ្នាបានឆ្លងកាត់ហើយ ហើយភរតៈក៏ឡើងគោកនិងថែរក្សាទាំងអស់គ្នា
ទោហា 202
प्रातक्रिया करि मातु पद बंदि गुरहि सिरु नाइ।आगें किए निषाद गन दीन्हेउ कटकु चलाइ।।202।।
prātakriyā kari mātu pada baṁdi gurahi siru nāi |āgeṁ kie niṣāda gana dīnheu kaṭaku calāi ||202||
បានធ្វើពិធីព្រឹក ហើយក្រាបថ្វាយបង្គំនៅព្រះបាទព្រះមាតា ទ្រង់បានងកព្រះសិរសាដល់គ្រូ។ និសាទទាំងឡាយត្រូវបានបញ្ជូនទៅមុខ ហើយកងទ័ពត្រូវបានឲ្យចាប់ផ្តើមធ្វើដំណើរ។
ចៅបៃ 203.1-4
कियउ निषादनाथु अगुआईं।मातु पालकीं सकल चलाईं।।
साथ बोलाइ भाइ लघु दीन्हा।बिप्रन्ह सहित गवनु गुर कीन्हा।।
आपु सुरसरिहि कीन्ह प्रनामू।सुमिरे लखन सहित सिय रामू।।
गवने भरत पयोदेहिं पाए।कोतल संग जाहिं डोरिआए।।
कहहिं सुसेवक बारहिं बारा।होइअ नाथ अस्व असवारा।।
रामु पयोदेहि पायँ सिधाए।हम कहँ रथ गज बाजि बनाए।।
सिर भर जाउँ उचित अस मोरा।सब तें सेवक धरमु कठोरा।।
देखि भरत गति सुनि मृदु बानी।सब सेवक गन गरहिं गलानी।।
kiyau niṣādanāthu aguāīṁ |mātu pālakīṁ sakala calāīṁ ||
sātha bolāi bhāi laghu dīnhā |bipranha sahita gavanu gura kīnhā ||
āpu surasarihi kīnha pranāmū |sumire lakhana sahita siya rāmū ||
gavane bharata payodehiṁ pāe |kotala saṁga jāhiṁ ḍoriāe ||
kahahiṁ susevaka bārahiṁ bārā |hoia nātha asva asavārā ||
rāmu payodehi pāyã sidhāe |hama kahã ratha gaja bāji banāe ||
sira bhara jāũ ucita asa morā |saba teṁ sevaka dharamu kaṭhorā ||
dekhi bharata gati suni mṛdu bānī |saba sevaka gana garahiṁ galānī ||
ព្រះអង្គបានឲ្យព្រះនាមនៃពួកនិសាទ ដើរនៅមុខ ហើយបានឲ្យព្រះមហេសីទាំងអស់ធ្វើដំណើរក្នុងអាវាសនៈ ព្រះអង្គបានហៅព្រះអនុជឲ្យទៅតាម ហើយបានផ្តួលឲ្យគ្រូអាចារ្យធ្វើដំណើរទៅជាមួយពួកព្រាហ្មណ៍ ព្រះអង្គបានថ្វាយបង្គំទៅនៃមាតាទន្លេគង្គា ហើយរំលឹកដល់ព្រះរាម និងនាងសីតា ព្រមជាមួយព្រះលក្ស្មណ ភរត បានដើរដោយជើង ហើយសេះដែលមានអាវាសនៈត្រូវបាននាំទៅជាមួយដោយប្រើខ្សែប្រការ អ្នកបម្រើដ៏ស្មោះត្រង់បាននិយាយទៅកាន់ព្រះអង្គម្តងហើយម្តងទៀតថា ព្រះនាថ សូមស្តេចឡើងជិះសេះ ព្រះរាម បានដើរដោយជើង រថ ដំរី និងសេះ ត្រូវបានបង្កើតឡើងសម្រាប់ខ្ញុំឬ វាសមរម្យហើយដែលខ្ញុំគួរដើរដោយក្បាល ក្នុងចំណោមទាំងអស់ ការងាររបស់អ្នកបម្រើគឺធ្ងន់បំផុត កាលឃើញរបៀបដើររបស់ភរត និងបានស្តាប់ពាក្យទន់ភ្លន់របស់ព្រះអង្គ អ្នកបម្រើទាំងអស់បានរលាយស្រក់ទៅដោយសេចក្តីទុក្ខ
ទោហា 203
भरत तीसरे पहर कहँ कीन्ह प्रबेसु प्रयाग।कहत राम सिय राम सिय उमगि उमगि अनुराग।।203।।
bharata tīsare pahara kahã kīnha prabesu prayāga |kahata rāma siya rāma siya umagi umagi anurāga ||203||
ភរតបានចូលទៅកាន់ប្រយាគក្នុងថ្ងៃត្រឹមប្រឡង់ទីបី។ គាត់បាននិយាយអំពីរាមនិងសីតា អំពីរាមនិងសីតា ដោយសេចក្តីស្រឡាញ់របស់គាត់ហូរច្រោះឡើងម្តងហើយម្តងទៀត។
ចៅបៃ 204.1-4
झलका झलकत पायन्ह कैंसें।पंकज कोस ओस कन जैसें।।
भरत पयादेहिं आए आजू।भयउ दुखित सुनि सकल समाजू।।
खबरि लीन्ह सब लोग नहाए।कीन्ह प्रनामु त्रिबेनिहिं आए।।
सबिधि सितासित नीर नहाने।दिए दान महिसुर सनमाने।।
देखत स्यामल धवल हलोरे।पुलकि सरीर भरत कर जोरे।।
सकल काम प्रद तीरथराऊ।बेद बिदित जग प्रगट प्रभाऊ।।
मागउँ भीख त्यागि निज धरमू।आरत काह न करइ कुकरमू।।
अस जियँ जानि सुजान सुदानी।सफल करहिं जग जाचक बानी।।
jhalakā jhalakata pāyanha kaiṁseṁ |paṁkaja kosa osa kana jaiseṁ ||
bharata payādehiṁ āe ājū |bhayau dukhita suni sakala samājū ||
khabari līnha saba loga nahāe |kīnha pranāmu tribenihiṁ āe ||
sabidhi sitāsita nīra nahāne |die dāna mahisura sanamāne ||
dekhata syāmala dhavala halore |pulaki sarīra bharata kara jore ||
sakala kāma prada tīratharāū |beda bidita jaga pragaṭa prabhāū ||
māgaũ bhīkha tyāgi nija dharamū |ārata kāha na karai kukaramū ||
asa jiyã jāni sujāna sudānī |saphala karahiṁ jaga jācaka bānī ||
ផ្ដោករោមភ្លឺលើព្រះបាទរបស់ព្រះអង្គ ដូចជាតំណក់នំស្កៅលើកេសឈូក "ភរតៈយាងមកដោយថ្មើរជើងថ្ងៃនេះ" អស់មហាជនទាំងអស់បានឮហើយក៏សោកសង្រេង ព្រះអង្គបានសួរនិងដឹងថាមនុស្សទាំងអស់បានងូតទឹកហើយ ទើបយាងមកថ្វាយបង្គំនៅត្រីវេណី ព្រះអង្គងូតទឹកតាមពិធីក្នុងទឹកសនិងខ្មៅ ប្រទានទាន និងគោរពព្រាហ្មណ៍ កាលភរតៈទតឃើញរលកខ្មៅនិងសហូរច្របល់គ្នា ព្រះកាយរំភើបដោយអានន្ទ និងប្រណម្យហត្ថ "ឱស្ដេចស្ថានទីសក្ដិសិទ្ធិ អ្នកប្រទានគ្រប់សេចក្ដីប្រាថ្នា អានុភាពរបស់អ្នកជាទីស្គាល់ដោយវេទ និងបានបង្ហាញដល់លោកិយ" "ខ្ញុំបោះបង់ធម៌របស់ខ្លួនហើយសូមទាន មនុស្សក្នុងទុក្ខនឹងមិនធ្វើអំពើអាក្រក់អ្វីទេឬ" "ដឹងដូច្នេះក្នុងចិត្ត អ្នកប្រាជ្ញនិងចេះឲ្យក្នុងលោកិយធ្វើឲ្យពាក្យសូមទានរបស់អ្នកសូមទានបានសម្រេច"
ទោហា 204
अरथ न धरम न काम रुचि गति न चहउँ निरबान।जनम जनम रति राम पद यह बरदानु न आन।।204।।
aratha na dharama na kāma ruci gati na cahaũ nirabāna |janama janama rati rāma pada yaha baradānu na āna ||204||
ខ្ញុំមិនប្រាថ្នាទ្រព្យសម្បត្តិ ធម៌ កាម ឬការរួចរំដោះទេ។ ជាតិកបន្តបន្ទាប់ សូមឱ្យខ្ញុំមានសេចក្តីស្រឡាញ់ចំពោះព្រះបាទរាម ខ្ញុំមិនសុំពរផ្សេងទៀតទេ។
ចៅបៃ 205.1-4
जानहुँ रामु कुटिल करि मोही।लोग कहउ गुर साहिब द्रोही।।
सीता राम चरन रति मोरें।अनुदिन बढ़उ अनुग्रह तोरें।।
जलदु जनम भरि सुरति बिसारउ।जाचत जलु पबि पाहन डारउ।।
चातकु रटनि घटें घटि जाई।बढ़े प्रेमु सब भाँति भलाई।।
कनकहिं बान चढ़इ जिमि दाहें।तिमि प्रियतम पद नेम निबाहें।।
भरत बचन सुनि माझ त्रिबेनी।भइ मृदु बानि सुमंगल देनी।।
तात भरत तुम्ह सब बिधि साधू।राम चरन अनुराग अगाधू।।
बाद गलानि करहु मन माहीं।तुम्ह सम रामहि कोउ प्रिय नाहीं।।
jānahũ rāmu kuṭila kari mohī |loga kahau gura sāhiba drohī ||
sītā rāma carana rati moreṁ |anudina baṛhau anugraha toreṁ ||
jaladu janama bhari surati bisārau |jācata jalu pabi pāhana ḍārau ||
cātaku raṭani ghaṭeṁ ghaṭi jāī |baṛhe premu saba bhā̃ti bhalāī ||
kanakahiṁ bāna caṛhai jimi dāheṁ |timi priyatama pada nema nibāheṁ ||
bharata bacana suni mājha tribenī |bhai mṛdu bāni sumaṁgala denī ||
tāta bharata tumha saba bidhi sādhū |rāma carana anurāga agādhū ||
bāda galāni karahu mana māhīṁ |tumha sama rāmahi kou priya nāhīṁ ||
សូមឲ្យព្រះរាមទ្រង់ចាត់ទុកខ្ញុំថាជាមនុស្សក្បត់ ហើយសូមឲ្យពិភពលោកហៅខ្ញុំថាជាអ្នកក្បត់គ្រូនិងម្ចាស់ សូមឲ្យតែសេចក្ដីស្រឡាញ់របស់ខ្ញុំចំពោះព្រះបាទព្រះសីតា និងព្រះរាមកើនឡើងរាល់ថ្ងៃដោយព្រះគុណរបស់អ្នក ពពកអាចភ្លេចបក្សីចាតកៈពេញមួយជីវិត ហើយពេលបក្សីសូមទឹក ពពកអាចបោះចង្កិះនិងថ្មចុះមក ប៉ុន្តែបើសំឡេងបក្សីចាតកៈថយចុះ បក្សីក៏ថយចុះ ប៉ុន្តែបើសេចក្ដីស្រឡាញ់កើនឡើង បក្សីក៏ទទួលកិត្តិយសគ្រប់បែបយ៉ាង ដូចជាមាសកាន់តែភ្លឺរលោងកាលបើឆ្អិនក្នុងភ្លើង ដូច្នេះការសច្ចាប្រាថ្នានៃភាពស្មោះត្រង់ចំពោះព្រះបាទនៃអ្នកជាទីស្រឡាញ់ក៏ភ្លឺរលោងកាលបើរក្សាដោយស្មោះត្រង់ បានឮពាក្យរបស់ភរតៈ សំឡេងភ្លឺទន់ភ្លន់និងមង្គលជានិករបានលេចឡើងពីកណ្ដាលទន្លេត្រិវេនី ភរតៈជាទីស្រឡាញ់ អ្នកជាអ្នកត្រឹមត្រូវគ្រប់បែបយ៉ាង ហើយសេចក្ដីស្រឡាញ់របស់អ្នកចំពោះព្រះបាទព្រះរាមគឺមិនអាចវាស់បាន អ្នកកំពុងធ្វើទុក្ខខ្លួនឯងដោយការសោកសង្រេងក្នុងចិត្តដោយមិនចាំបាច់ គ្មាននរណាស្រឡាញ់ព្រះរាមដូចអ្នកឡើយ
ទោហា 205
तनु पुलकेउ हियँ हरषु सुनि बेनि बचन अनुकूल।भरत धन्य कहि धन्य सुर हरषित बरषहिं फूल।।205।।
tanu pulakeu hiyã haraṣu suni beni bacana anukūla |bharata dhanya kahi dhanya sura haraṣita baraṣahiṁ phūla ||205||
លឺពាក្យដ៏ស័ក្តិសមនៃត្រីវេនី រាងកាយរបស់ភរតៈក៏មានសំបោរលើស្បែក និងចិត្តរីករាយ ពួកទេវតាដែលត្រេកអរ ក៏ស្រែកថា ភរតៈជាអ្នកមានបុណ្យ មានបុណ្យ ហើយបង្អោរផ្កាចុះមក
ចៅបៃ 206.1-4
प्रमुदित तीरथराज निवासी।बैखानस बटु गृही उदासी।।
कहहिं परसपर मिलि दस पाँचा।भरत सनेह सीलु सुचि साँचा।।
सुनत राम गुन ग्राम सुहाए।भरद्वाज मुनिबर पहिं आए।।
दंड प्रनामु करत मुनि देखे।मूरतिमंत भाग्य निज लेखे।।
धाइ उठाइ लाइ उर लीन्हे।दीन्हि असीस कृतारथ कीन्हे।।
आसनु दीन्ह नाइ सिरु बैठे।चहत सकुच गृहँ जनु भजि पैठे।।
मुनि पूँछब कछु यह बड़ सोचू।बोले रिषि लखि सीलु सँकोचू।।
सुनहु भरत हम सब सुधि पाई।बिधि करतब पर किछु न बसाई।।
pramudita tīratharāja nivāsī |baikhānasa baṭu gṛhī udāsī ||
kahahiṁ parasapara mili dasa pā̃cā |bharata saneha sīlu suci sā̃cā ||
sunata rāma guna grāma suhāe |bharadvāja munibara pahiṁ āe ||
daṁḍa pranāmu karata muni dekhe |mūratimaṁta bhāgya nija lekhe ||
dhāi uṭhāi lāi ura līnhe |dīnhi asīsa kṛtāratha kīnhe ||
āsanu dīnha nāi siru baiṭhe |cahata sakuca gṛhã janu bhaji paiṭhe ||
muni pū̃chaba kachu yaha baṛa socū |bole riṣi lakhi sīlu sãkocū ||
sunahu bharata hama saba sudhi pāī |bidhi karataba para kichu na basāī ||
អ្នកនៅក្នុងប្រយាគ ដែលជាស្តេចនៃទីសក្ការៈបរិសុទ្ធ មានសេចក្តីរីករាយយ៉ាងខ្លាំង ទាំងសិស្សព្រឹទ្ធចារ្យក្នុងព្រៃ សិស្សក្មេង គ្រហស្ថ និងអ្នកតបតា ជួបគ្នាជាក្រុមដប់ឬប្រាំនាក់ និយាយគ្នាថា សេចក្តីស្រឡាញ់និងចរិយារបស់ភរត គឺស្អាតបរិសុទ្ធនិងពិតប្រាកដ បានឮគុណសម្បត្តិដ៏ស្រស់ស្អាតជាច្រើនរបស់រាម ភរតក៏បានមកដល់នៅសីលមុនីភរទ្វាជ មុនីបានឃើញទ្រង់ក្រាបថ្វាយបង្គំដោយកាយផ្តេក ហើយបានរាប់ថាជាសំណាងល្អរបស់ខ្លួនដែលមានរូបរាង លោកបានរត់ទៅលើកភរតឡើងហើយឱបក្បាលទ្រូង បានប្រទានពរ និងធ្វើឱ្យទ្រង់បានសំរេចប្រយោជន៍ មុនីប្រទានអាសនៈ ទ្រង់បានងក់ក្បាលហើយអង្គុយ ដូចជាមានសេចក្តីខ្មាសគេចង់ភាយចូលទៅក្នុងផ្ទះ សេចក្តីព្រួយបារម្ភដ៏ធំរបស់ទ្រង់គឺមុនីអាចនឹងសួរអ្វីមួយ បានឃើញសេចក្តីចំណុះនិងសេចក្តីអៀនខ្មាស មុនីក៏បាននិយាយ សូមស្តាប់ភរត យើងទាំងអស់គ្នាបានដឹងគ្រប់អស់ហើយ លើអ្វីដែលព្រះវិធានបានធ្វើ គ្មាននរណាមានអំណាចលើសពីនោះបានឡើយ
ទោហា 206
तुम्ह गलानि जियँ जनि करहु समुझी मातु करतूति।तात कैकइहि दोसु नहिं गई गिरा मति धूति।।206।।
tumha galāni jiyã jani karahu samujhī mātu karatūti |tāta kaikaihi dosu nahiṁ gaī girā mati dhūti ||206||
កុំឱ្យការសោកសង្រេងរំខានដល់ចិត្តរបស់អ្នក ពេលអ្នកពិចារណាពីការប្រព្រឹត្តរបស់មាតា ហើយបុត្រាអើយ កៃកេយីមិនមានទោសអ្វីទេ ទេវីសរស្វតី ទេវធីតានៃវាចាបានមកធ្វើឱ្យចិត្តនាងងងឹត
ចៅបៃ 207.1-4
यहउ कहत भल कहिहि न कोऊ।लोकु बेद बुध संमत दोऊ।।
तात तुम्हार बिमल जसु गाई।पाइहि लोकउ बेदु बड़ाई।।
लोक बेद संमत सबु कहई।जेहि पितु देइ राजु सो लहई।।
राउ सत्यब्रत तुम्हहि बोलाई।देत राजु सुखु धरमु बड़ाई।।
राम गवनु बन अनरथ मूला।जो सुनि सकल बिस्व भइ सूला।।
सो भावी बस रानि अयानी।करि कुचालि अंतहुँ पछितानी।।
तहँउँ तुम्हार अलप अपराधू।कहै सो अधम अयान असाधू।।
करतेहु राजु त तुम्हहि न दोषू।रामहि होत सुनत संतोषू।।
yahau kahata bhala kahihi na koū |loku beda budha saṁmata doū ||
tāta tumhāra bimala jasu gāī |pāihi lokau bedu baṛāī ||
loka beda saṁmata sabu kahaī |jehi pitu dei rāju so lahaī ||
rāu satyabrata tumhahi bolāī |deta rāju sukhu dharamu baṛāī ||
rāma gavanu bana anaratha mūlā |jo suni sakala bisva bhai sūlā ||
so bhāvī basa rāni ayānī |kari kucāli aṁtahũ pachitānī ||
tahãũ tumhāra alapa aparādhū |kahai so adhama ayāna asādhū ||
karatehu rāju ta tumhahi na doṣū |rāmahi hota sunata saṁtoṣū ||
ទោះបើជំនាងពោលដូច្នេះ ក៏គ្មាននរណានឹងពោលថាល្អទេ ដ្បិតទំនៀមទំលាប់ពិភពលោក និងគម្ពីរវេទ ដែលអ្នកប្រាជ្ញយោគយល់ទាំងពីរ តែងតំបាញ់ប្រឆាំងនឹងរឿងនេះ បុត្រា កិត្តិយសដែលគ្មានមោះគំនិតរបស់ជំនាងនឹងត្រូវគេសរសើរ ហើយទាំងពិភពលោកនិងគម្ពីរវេទនឹងលើកយកជំនាងឲ្យខ្ពស់ ទាំងពិភពលោកនិងគម្ពីរវេទយល់ព្រមនឹងអ្វីដែលអ្នកទាំងអស់គ្នាពោលថា អ្នកណាដែលឪពុកប្រគល់រាជ្យឲ្យ អ្នកនោះទើបទទួលរាជ្យ ព្រះរាជាដែលគោរពសច្ចវាចាបានហៅជំនាង ហើយប្រគល់រាជ្យ ព្រមទាំងសេចក្តីសុខ ធម៌ និងកិត្តិយស ការដែលព្រះរាមទ្រង់ចេញទៅកាន់ព្រៃជាឫសគល់នៃសេចក្តីវិបត្តិទាំងអស់ ហើយពេលបានឮរឿងនោះ ពិភពលោកទាំងមូលក៏សោកសង្រេង ព្រះមហេសីដែលល្ងង់ខ្លៅ នៅក្រោមអំណាចនៃវាសនា បានរៀបចំគម្រោងអាក្រក់នោះ ហើយនៅទីបញ្ចប់ក៏សោកស្តាយក្រោយ សូម្បីតែក្នុងរឿងនេះ កំហុសរបស់ជំនាងក៏តិចតួច អ្នកណាពោលផ្ទុយពីនេះ អ្នកនោះជាមនុស្សទាប ល្ងង់ខ្លៅ និងអាក្រក់ បើជំនាងគ្រប់គ្រងរាជ្យ ជំនាងក៏គ្មានកំហុស ហើយព្រះរាមនឹងត្រេកអរពេលបានឮរឿងនោះ
ទោហា 207
अब अति कीन्हेहु भरत भल तुम्हहि उचित मत एहु।सकल सुमंगल मूल जग रघुबर चरन सनेहु।।207।।
aba ati kīnhehu bharata bhala tumhahi ucita mata ehu |sakala sumaṁgala mūla jaga raghubara carana sanehu ||207||
ឥឡូវនេះអ្នកបានធ្វើបានយ៉ាងល្អណាស់ភរត ផ្លូវនេះសមស្របចំពោះអ្នក។ ភាពជ្រះថ្លាចំពោះព្រះបាទនៃព្រះអម្ចាស់នៃរាគវៈគឺជាឫសគល់នៃសេចក្តីល្អទាំងអស់ក្នុងលោក។
ចៅបៃ 208.1-4
सो तुम्हार धनु जीवनु प्राना।भूरिभाग को तुम्हहि समाना।।
यह तम्हार आचरजु न ताता।दसरथ सुअन राम प्रिय भ्राता।।
सुनहु भरत रघुबर मन माहीं।पेम पात्रु तुम्ह सम कोउ नाहीं।।
लखन राम सीतहि अति प्रीती।निसि सब तुम्हहि सराहत बीती।।
जाना मरमु नहात प्रयागा।मगन होहिं तुम्हरें अनुरागा।।
तुम्ह पर अस सनेहु रघुबर कें।सुख जीवन जग जस जड़ नर कें।।
यह न अधिक रघुबीर बड़ाई।प्रनत कुटुंब पाल रघुराई।।
तुम्ह तौ भरत मोर मत एहू।धरें देह जनु राम सनेहू।।
so tumhāra dhanu jīvanu prānā |bhūribhāga ko tumhahi samānā ||
yaha tamhāra ācaraju na tātā |dasaratha suana rāma priya bhrātā ||
sunahu bharata raghubara mana māhīṁ |pema pātru tumha sama kou nāhīṁ ||
lakhana rāma sītahi ati prītī |nisi saba tumhahi sarāhata bītī ||
jānā maramu nahāta prayāgā |magana hohiṁ tumhareṁ anurāgā ||
tumha para asa sanehu raghubara keṁ |sukha jīvana jaga jasa jaṛa nara keṁ ||
yaha na adhika raghubīra baṛāī |pranata kuṭuṁba pāla raghurāī ||
tumha tau bharata mora mata ehū |dhareṁ deha janu rāma sanehū ||
សេចក្ដីស្រឡាញ់នោះជាទ្រព្យសម្បត្តិ ជាជីវិត និងដង្ហើមរបស់អ្នក នរណាមានវាសនាល្អប្រសើរដូចអ្នក រឿងនេះមិនមែនជាការអស្ចារ្យសម្រាប់អ្នកទេ កូនស្ងួន ដ្បិតអ្នកជាបុត្ររបស់ទសរថ និងជាប្អូនប្រុសជាទីស្រឡាញ់របស់រាម ស្ដាប់មើ ភរតៈ ក្នុងហឫទ័យរបស់អ្នកដែលជាប្រសិតបំផុតនៃរាជវង្សរគ្គុ គ្មាននរណាស័ក្ដិសមក្នុងការទទួលសេចក្ដីស្រឡាញ់ដូចអ្នកទេ លក្ស្មណ រាម និងសីតា សុទ្ធតែមានសេចក្ដីស្រឡាញ់ចំពោះអ្នកខ្លាំងពេក ទាំងយប់ទាំងពេញកន្លងទៅដោយការសរសើរអ្នក ខ្ញុំបានដឹងការណ៍សម្ងាត់របស់ពួកទ្រង់ខណៈពួកទ្រង់ងូតទឹកនៅប្រយាគៈ ពួកទ្រង់វង្វេងស្មារតីដោយសេចក្ដីស្រឡាញ់ចំពោះអ្នក សេចក្ដីស្រឡាញ់របស់អ្នកដែលជាធំបំផុតនៃរាជវង្សរគ្គុ ចំពោះអ្នកបែបនេះ ដូចជាសេចក្ដីសុខនៃជីវិតចំពោះមនុស្សល្ងង់ក្នុងលោកនេះ រឿងនេះមិនមែនជាកិត្តិយសធំប្រសើររបស់រាម វីរបុរសនៃរាជវង្សរគ្គុទេ ដ្បិតព្រះអម្ចាស់នៃរាជវង្សរគ្គុទ្រង់អបអរអ្នកដែលសូមទ្រង់ព្រមទាំងគ្រួសារ ចំពោះអ្នកវិញ ភរតៈ គំនិតរបស់ខ្ញុំគឺ អ្នកដូចជាសេចក្ដីស្រឡាញ់របស់រាមបានយកកាយមកកាន់
ទោហា 208
तुम्ह कहँ भरत कलंक यह हम सब कहँ उपदेसु।राम भगति रस सिद्धि हित भा यह समउ गनेसु।।208।।
tumha kahã bharata kalaṁka yaha hama saba kahã upadesu |rāma bhagati rasa siddhi hita bhā yaha samau ganesu ||208||
ការរិះគន់នេះភ្ជាប់ទៅនឹងអ្នក ពារត ខណៈដែលចំពោះយើងទាំងអស់វាជាមេរៀន។ វាបានក្លាយជាពេលវេលាដ៏សមរម្យសម្រាប់ការបរិបូរណ៍នៃភាពស្មោះត្រង់ចំពោះព្រះរាម។
ចៅបៃ 209.1-4
नव बिधु बिमल तात जसु तोरा।रघुबर किंकर कुमुद चकोरा।।
उदित सदा अँथइहि कबहूँ ना।घटिहि न जग नभ दिन दिन दूना।।
कोक तिलोक प्रीति अति करिही।प्रभु प्रताप रबि छबिहि न हरिही।।
निसि दिन सुखद सदा सब काहू।ग्रसिहि न कैकइ करतबु राहू।।
पूरन राम सुपेम पियूषा।गुर अवमान दोष नहिं दूषा।।
राम भगत अब अमिअँ अघाहूँ।कीन्हेहु सुलभ सुधा बसुधाहूँ।।
भूप भगीरथ सुरसरि आनी।सुमिरत सकल सुंमगल खानी।।
दसरथ गुन गन बरनि न जाहीं।अधिकु कहा जेहि सम जग नाहीं।।
nava bidhu bimala tāta jasu torā |raghubara kiṁkara kumuda cakorā ||
udita sadā ãthaihi kabahū̃ nā |ghaṭihi na jaga nabha dina dina dūnā ||
koka tiloka prīti ati karihī |prabhu pratāpa rabi chabihi na harihī ||
nisi dina sukhada sadā saba kāhū |grasihi na kaikai karatabu rāhū ||
pūrana rāma supema piyūṣā |gura avamāna doṣa nahiṁ dūṣā ||
rāma bhagata aba amiã aghāhū̃ |kīnhehu sulabha sudhā basudhāhū̃ ||
bhūpa bhagīratha surasari ānī |sumirata sakala suṁmagala khānī ||
dasaratha guna gana barani na jāhīṁ |adhiku kahā jehi sama jaga nāhīṁ ||
កិត្តិសព្ទរបស់បុត្រជាទីស្រឡាញ់ ដូចជាព្រះច័ន្ថថ្មីភ្លឺថ្លា ហើយអ្នកបម្រើរបស់ព្រះរាម អ្នកប្រសើរក្នុងវង្សរគុ ដូចជាផ្កាឈូកនិងបក្សីចកោរា កិត្តិសព្ទនោះឡើងគ្រប់ពេលវេលានិងនឹងមិនដែលលិច នឹងមិនរសាត់នៅលើមេឃនៃលោក តែនឹងកើនឡើងទ្វេដងរាល់ថ្ងៃ បក្សីចក្វានៃត្រីភពនឹងស្រឡាញ់កិត្តិសព្ទនោះក្រៃលែង ហើយព្រះអាទិត្យនៃព្រះបារមីរបស់ព្រះអម្ចាស់នឹងមិនដណ្តើមសម្រស់របស់កិត្តិសព្ទនោះទេ ទីថ្ងៃទីយប់ជាទីត្រេកអរដល់អ្នកទាំងអស់គ្នាជានិច្ច ហើយរាហូនៃកិរិយារបស់កៃកេយីនឹងមិនលេបកិត្តិសព្ទនោះទេ កិត្តិសព្ទនោះពេញដោយអាមឫតនៃក្តីស្រឡាញ់បរិសុទ្ធចំពោះព្រះរាម ហើយទោសនៃការប្រមាថគ្រូនឹងមិនធ្វើឱ្យកិត្តិសព្ទនោះប្រែជាមានមិនល្អទេ អ្នកភក្ដីចំពោះព្រះរាមនឹងឆ្អែតដោយអាមឫតនេះឥឡូវនេះ ហើយអ្នកបានធ្វើឱ្យអាមឫតងាយស្រួលបាក៏ដល់ផែនដីទាំងមូលដែរ ស្ដេចភគីរថបាននាំយកគង្គា ដែនទីសួគ៌ មក ដែលការរំលឹកតែបន្តិចក៏ជារ៉ែនៃមង្គលទាំងពួង គុណធម៌ជាច្រើននៃទសរថមិនអាចពណ៌នាបាន តើនឹងពោលបន្ថែមអ្វីទៀត នៅពេលដែលក្នុងលោកនេះគ្មាននរណាស្មើនឹងទ្រង់ទេ
ទោហា 209
जासु सनेह सकोच बस राम प्रगट भए आइ।जे हर हिय नयननि कबहुँ निरखे नहीं अघाइ।।209।।
jāsu saneha sakoca basa rāma pragaṭa bhae āi |je hara hiya nayanani kabahũ nirakhe nahīṁ aghāi ||209||
ដោយសារសេចក្តីស្រឡាញ់ និងការស្រក់ចិត្តរបស់ភរតៈ ព្រះរាមបានយាងមក ហើយបង្ហាញខ្លួននៅទីនេះ ព្រះរាមដែលព្រះសិវៈមិនដែលឆ្អែតក្នុងការមើលឃើញដោយភ្នែកនៃហឫទ័យឡើយ
Ayodhya Kāṇḍa is the Manas’ great crucible of viraha and dharma. Its dominant rasa is karuṇā, yet Tulsidas continually converts lament into mādhurya of devotion: the pain of separation becomes a devotional engine. Theologically, it is the pivot where Saguna Rāma’s humanly legible decisions (obedience to father, forest-exile) disclose the Nirguna’s inscrutable ordinance (bidhि gati) without collapsing into fatalism. The kāṇḍa teaches that maryādā is itself mokṣa-ward: Rāma’s restraint is liberation in action. Bharata emerges as the bhakta-ideal—so pure that even blame cannot cling; his journey is a pilgrimage of conscience. The narrative repeatedly frames social disorder (Kaikeyī’s boon, public outrage) as a stage for inner order: humility, self-reproach, and unwavering rati at Rāma’s feet. Thus Ayodhya becomes the staircase step where the seeker learns to carry exile inwardly as tapas and to read calamity as grace.
Paramparā holds that reciting Bharata’s Prayāga-prayer and Bharadvāja’s absolution (Doha 204–207 region) purifies ‘glāni’ (self-blame), steadies the mind in विपत्ति, and grants ‘राम पद रति’—the inner fruit of Ayodhya Kāṇḍa: steadfast devotion that does not bargain even for mokṣa.
A common samput used in many Rāma-bhakti recitations here is: “श्रीराम जय राम जय जय राम” (inserted between units). In some Manas-kathā traditions, the refrain “राम सिया राम सिया राम जय जय राम” is favored, resonating with Doha 203’s ‘कहत राम सिय राम सिय’ cadence.
Answers come straight from the texts, with the shlokas they draw on. Ask in your own words.
A free sign-in with Google or Apple keeps your chat saved across web and the app.