Tyāga-śikṣā (instruction in renunciation) and Dharma-parīkṣā (testing of righteousness): the sādhaka learns that true ‘Ayodhyā’ (the unconquerable inner city of peace) is entered not by possession of kingdom, but by surrender to Rāma’s maryādā. This sopāna turns grief into bhakti by transmuting political injustice into spiritual resolve—especially through Bharata’s spotless love and the community’s lament that becomes kīrtan-like praise.
ಅಯೋಧ್ಯಾ ಕಾಂಡವು ಮಾನಸದ ವಿರಹ ಮತ್ತು ಧರ್ಮದ ಮಹಾ ಕುಂಭಭಟ್ಟಿಯಾಗಿದೆ. ಇದರ ಪ್ರಧಾನ ರಸ ಕರుణೆ; ಆದರೆ ತುಲಸಿ ನಿರಂತರವಾಗಿ ಅಳಲನ್ನು ಭಕ್ತಿಯ ಮಾಧುರ್ಯವಾಗಿ ಪರಿವರ್ತಿಸುತ್ತಾರೆ—ವಿಯೋಗದ ವೇದನೆ ಭಕ್ತಿಯ ಚಲಕಶಕ್ತಿಯಾಗುತ್ತದೆ. ತತ್ತ್ವದ ದೃಷ್ಟಿಯಿಂದ ಇದು ಆ ತಿರುವು: ಸಗುಣ ರಾಮನ ಮಾನವೀಯವಾಗಿ ಗ್ರಾಹ್ಯವಾದ ನಿರ್ಣಯಗಳು (ಪಿತೃ-ಆಜ್ಞಾಪಾಲನೆ, ವನವಾಸ) ನಿರ್ಗುಣನ ಅಗ್ರಾಹ್ಯ ವಿಧಿಗತಿಯನ್ನು (ಬಿಧಿ-ಗತಿ) ಪ್ರಕಟಿಸುತ್ತವೆ; ಆದರೆ ಅದು ವಿಧಿವಾದಕ್ಕೆ ಕುಸಿಯುವುದಿಲ್ಲ. ಈ ಕಾಂಡವು ‘ಮರ್ಯಾದೆ’ಯೇ ಮೋಕ್ಷಮುಖಿ ಎಂದು ಬೋಧಿಸುತ್ತದೆ—ರಾಮನ ಸಂಯಮವೇ ಕ್ರಿಯೆಯಲ್ಲಿ ಮುಕ್ತಿ. ಭರತನು ಭಕ್ತ-ಆದರ್ಶವಾಗಿ ಉದಯಿಸುತ್ತಾನೆ—ಅಷ್ಟು ನಿರ್ಮಲ, ದೋಷಾರೋಪವೂ ಅಂಟುವುದಿಲ್ಲ; ಅವನ ಪ್ರಯಾಣ ಅಂತಃಕರಣದ ತೀರ್ಥಯಾತ್ರೆ. ಕಥನವು ಮರುಮರು ಸಾಮಾಜಿಕ ಅಶಾಂತಿಯನ್ನು (ಕೈಕೇಯಿಯ ವರ, ಜನರ ಆಕ್ರೋಶ) ಆಂತರಿಕ ಕ್ರಮದ ವೇದಿಕೆಯಾಗಿಸುತ್ತದೆ: ವಿನಯ, ಸ್ವಯಂ-ಪರಿಶೀಲನೆ, ಮತ್ತು ರಾಮಪಾದಗಳಲ್ಲಿ ಅಚಲ ರತಿ. ಹೀಗಾಗಿ ಅಯೋಧ್ಯೆ ಆ ಸೋಪಾನದ ಮೆಟ್ಟಿಲಾಗುತ್ತದೆ—ಸಾಧಕನು ವನವಾಸವನ್ನು ಒಳಗೇ ತಪಸ್ಸಾಗಿ ಹೊತ್ತುಕೊಳ್ಳಲು, ವಿಪತ್ತನ್ನೂ ಕೃಪೆಯಾಗಿ ಓದಲು ಕಲಿಯುವ ಮೆಟ್ಟಿಲು.
ಚೌಪಾಯಿ 200.1-4
लालन जोगु लखन लघु लोने।भे न भाइ अस अहहिं न होने।।
पुरजन प्रिय पितु मातु दुलारे।सिय रघुबरहि प्रानपिआरे।।
मृदु मूरति सुकुमार सुभाऊ।तात बाउ तन लाग न काऊ।।
ते बन सहहिं बिपति सब भाँती।निदरे कोटि कुलिस एहिं छाती।।
राम जनमि जगु कीन्ह उजागर।रूप सील सुख सब गुन सागर।।
पुरजन परिजन गुर पितु माता।राम सुभाउ सबहि सुखदाता।।
बैरिउ राम बड़ाई करहीं।बोलनि मिलनि बिनय मन हरहीं।।
सारद कोटि कोटि सत सेषा।करि न सकहिं प्रभु गुन गन लेखा।।
lālana jogu lakhana laghu lone |bhe na bhāi asa ahahiṁ na hone ||
purajana priya pitu mātu dulāre |siya raghubarahi prānapiāre ||
mṛdu mūrati sukumāra subhāū |tāta bāu tana lāga na kāū ||
te bana sahahiṁ bipati saba bhā̃tī |nidare koṭi kulisa ehiṁ chātī ||
rāma janami jagu kīnha ujāgara |rūpa sīla sukha saba guna sāgara ||
purajana parijana gura pitu mātā |rāma subhāu sabahi sukhadātā ||
bairiu rāma baṛāī karahīṁ |bolani milani binaya mana harahīṁ ||
sārada koṭi koṭi sata seṣā |kari na sakahiṁ prabhu guna gana lekhā ||
ಲಕ್ಷ್ಮಣ, ಚಿಕ್ಕವನಾಗಿ ಸುಂದರನಾಗಿ, ಪ್ರೀತಿಯಿಂದ ಸಾಕಲು ಯೋಗ್ಯನಾದವನು. ಅಂತಹ ಸಹೋದರ ಹುಟ್ಟಿಲ್ಲ, ಈಗ ಇಲ್ಲ, ಮುಂದೆ ಆಗಲೂ ಇಲ್ಲ. ನಗರದ ಜನರಿಗೆ ಪ್ರಿಯ, ತಂದೆ ತಾಯಿ ಇಬ್ಬರ ದಾಲಚಂದ, ಸೀತೆ ಮತ್ತು ರಘುವಂಶದ ಶ್ರೇಷ್ಠ ರಾಮನಿಗೆ ಪ್ರಾಣದಷ್ಟು ಪ್ರಿಯ. ಮೃದುವಾದ ರೂಪ ಮತ್ತು ಸುಕುಮಾರ ಸ್ವಭಾವ ಹೊಂದಿದವನು, ನನ್ನ ಮಗ; ಬಿಸಿಯ ಗಾಳಿಯೂ ಸಹ ಅವನ ದೇಹವನ್ನು ಸ್ಪರ್ಶಿಸಿಲ್ಲ. ಅಂತಹವನು ಕಾಡಿನಲ್ಲಿ ಎಲ್ಲ ವಿಧದ ಕಷ್ಟಗಳನ್ನು ಸಹಿಸಬೇಕು. ನನ್ನ ಈ ಹೃದಯ ಕೋಟಿ ವಜ್ರಾಯುಧಗಳನ್ನು ನಾಚಿಸಿದೆ. ರಾಮ ಹುಟ್ಟಿ ಲೋಕವನ್ನು ಪ್ರಕಾಶಮಾನಗೊಳಿಸಿದನು; ಸೌಂದರ್ಯ, ಶೀಲ, ಸುಖ ಮತ್ತು ಎಲ್ಲ ಗುಣಗಳ ಸಾಗರ. ನಗರದ ಜನರಿಗೆ, ಕುಟುಂಬದವರಿಗೆ, ಗುರುವಿಗೆ, ತಂದೆ ತಾಯಿಗೆ, ಎಲ್ಲರಿಗೂ ರಾಮನ ಸ್ವಭಾವ ಸುಖವನ್ನು ಕೊಡುತ್ತದೆ. ಶತ್ರುಗಳೂ ಸಹ ರಾಮನನ್ನು ಹೊಗಳುತ್ತಾರೆ; ಅವನ ಮಾತು, ಭೇಟಿಯ ವಿಧಾನ, ವಿನಯ ಎಲ್ಲರ ಮನಸ್ಸನ್ನು ಸೆಳೆಯುತ್ತವೆ. ಕೋಟಿ ಕೋಟಿ ಸರಸ್ವತಿಯರು, ನೂರು ಕೋಟಿ ಶೇಷರು ಪ್ರಭುವಿನ ಗುಣಗಳ ಲೆಕ್ಕವನ್ನು ಮಾಡಲಾಗದು.
ದೋಹಾ 200
सुखस्वरुप रघुबंसमनि मंगल मोद निधान।ते सोवत कुस डासि महि बिधि गति अति बलवान।।200।।
sukhasvarupa raghubaṁsamani maṁgala moda nidhāna |te sovata kusa ḍāsi mahi bidhi gati ati balavāna ||200||
ಆನಂದದ ಸ್ವರೂಪ, ರಘು ವಂಶದ ಮಣಿ, ಮಂಗಳ ಮತ್ತು ಆನಂದದ ನಿಧಾನ, ಅವನು ಭೂಮಿಯ ಮೇಲೆ ಕುಶ ಹುಲ್ಲನ್ನು ಹಾಸಿ ಮಲಗಿದ್ದಾನೆ. ನಿಜವಾಗಿ ವಿಧಿಯ ಗತಿ ಅತ್ಯಂತ ಬಲಶಾಲಿ.
ಚೌಪಾಯಿ 201.1-4
राम सुना दुखु कान न काऊ।जीवनतरु जिमि जोगवइ राऊ।।
पलक नयन फनि मनि जेहि भाँती।जोगवहिं जननि सकल दिन राती।।
ते अब फिरत बिपिन पदचारी।कंद मूल फल फूल अहारी।।
धिग कैकेई अमंगल मूला।भइसि प्रान प्रियतम प्रतिकूला।।
मैं धिग धिग अघ उदधि अभागी।सबु उतपातु भयउ जेहि लागी।।
कुल कलंकु करि सृजेउ बिधाताँ।साइँदोह मोहि कीन्ह कुमाताँ।।
सुनि सप्रेम समुझाव निषादू।नाथ करिअ कत बादि बिषादू।।
राम तुम्हहि प्रिय तुम्ह प्रिय रामहि।यह निरजोसु दोसु बिधि बामहि।।
rāma sunā dukhu kāna na kāū |jīvanataru jimi jogavai rāū ||
palaka nayana phani mani jehi bhā̃tī |jogavahiṁ janani sakala dina rātī ||
te aba phirata bipina padacārī |kaṁda mūla phala phūla ahārī ||
dhiga kaikeī amaṁgala mūlā |bhaisi prāna priyatama pratikūlā ||
maiṁ dhiga dhiga agha udadhi abhāgī |sabu utapātu bhayau jehi lāgī ||
kula kalaṁku kari sṛjeu bidhātā̃ |sāĩdoha mohi kīnha kumātā̃ ||
suni saprema samujhāva niṣādū |nātha karia kata bādi biṣādū ||
rāma tumhahi priya tumha priya rāmahi |yaha nirajosu dosu bidhi bāmahi ||
ರಾಮನು ತನ್ನ ಕಿವಿಗಳಿಂದ ದುಃಖವನ್ನು ಎಂದಿಗೂ ಕೇಳಲಿಲ್ಲ; ಜೀವಮರವನ್ನು ಕಾಪಾಡುವಂತೆ ರಾಜನು ಅವನನ್ನು ಕಾಪಾಡಿದನು. ಕಣ್ಣಿನ ರೆಪ್ಪೆ ಕಣ್ಣನ್ನು ಕಾಪಾಡುವಂತೆಯೂ, ಹಾವು ತನ್ನ ಹುಡಿಗೆಯಲ್ಲಿರುವ ಮಣಿಯನ್ನು ಕಾಪಾಡುವಂತೆಯೂ, ಎಲ್ಲಾ ತಾಯಂದಿರು ಹಗಲು ರಾತ್ರಿ ಅವನನ್ನು ಕಾಪಾಡಿದರು. ಅವನು ಈಗ ಕಾಡಿನಲ್ಲಿ ನಡೆದಾಡುತ್ತಿದ್ದಾನೆ, ಗೆಡ್ಡೆ, ಬೇರು, ಹಣ್ಣು, ಹೂವು ತಿಂದು ಬದುಕುತ್ತ. ಕೈಕೇಯಿ, ಅಶುಭಗಳ ಬೇರೇ, ನಿನಗೆ ನಿಂದೆ! ಪ್ರಾಣಕ್ಕಿಂತ ಪ್ರಿಯನಾದವನಿಗೆ ನೀನು ವಿರೋಧಿಯಾದರು. ಪಾಪಸಾಗರನಾದ ಈ ಅದೃಷ್ಟಹೀನ ನಾನೇ ನಿಂದೆಗೆ ಅರ್ಹ, ನನ್ನಿಂದವೇ ಈ ಎಲ್ಲಾ ಆಪತ್ತು ಸಂಭವಿಸಿತು. ಸೃಷ್ಟಿಕರ್ತ ನನ್ನನ್ನು ಕುಲದ ಕಳಂಕವಾಗಿ ಮಾಡಿದನು; ನನ್ನ ದುಷ್ಟ ತಾಯಿ ನನ್ನನ್ನು ನನ್ನ ಒಡೆಯನಿಗೆ ದ್ರೋಹಿಯಾಗಿಸಿದಳು. ಇದನ್ನು ಕೇಳಿದ ನಿಷಾದನು ಪ್ರೀತಿಯಿಂದ ಅವನನ್ನು ಸಮಾಧಾನಿಸಿದನು: ಒಡೆಯನೇ, ವ್ಯರ್ಥವಾಗಿ ಏಕೆ ದುಃಖಿಸುತ್ತೀರಿ? ರಾಮ ನಿಮಗೆ ಪ್ರಿಯ, ನೀವು ರಾಮನಿಗೆ ಪ್ರಿಯ. ಇದರಲ್ಲಿ ಯಾರಿಗೂ ನಿಂದೆ ಇಲ್ಲ; ದೋಷ ಪ್ರತಿಕೂಲವಾದ ವಿಧಿಯ ಮೇಲಿದೆ.
ಛಂದ 201
बिधि बाम की करनी कठिन जेंहिं मातु कीन्ही बावरी।तेहि राति पुनि पुनि करहिं प्रभु सादर सरहना रावरी।।
तुलसी न तुम्ह सो राम प्रीतमु कहतु हौं सौहें किएँ।परिनाम मंगल जानि अपने आनिए धीरजु हिएँ।।
bidhi bāma kī karanī kaṭhina jeṁhiṁ mātu kīnhī bāvarī |tehi rāti puni puni karahiṁ prabhu sādara sarahanā rāvarī ||
tulasī na tumha so rāma prītamu kahatu hauṁ sauheṁ kiẽ |parināma maṁgala jāni apane ānie dhīraju hiẽ ||
ಪ್ರತಿಕೂಲ ವಿಧಿಯ ಮಾಡುವಿಕೆ ಕಠಿಣ, ಏಕೆಂದರೆ ಅದು ನಿಮ್ಮ ತಾಯಿಯನ್ನು ಹುಚ್ಚಾಗಿಸಿತು. ಆ ರಾತ್ರಿ ಪ್ರಭು ನಿಮ್ಮನ್ನು ಕುರಿತು ಮತ್ತೆ ಮತ್ತೆ ಗೌರವದಿಂದ ಹೊಗಳಿದರು. ತುಲಸೀದಾಸ್ ಹೇಳುತ್ತಾರೆ: ರಾಮನಿಗೆ ನೀವಿಷ್ಟೇ ಪ್ರಿಯರು, ಬೇರೆ ಯಾರೂ ಇಲ್ಲ. ಇದನ್ನು ಪ್ರಮಾಣವಾಗಿ ಹೇಳುತ್ತೇನೆ. ಫಲ ಒಳ್ಳೆಯದು ಎಂದು ತಿಳಿದು, ನಿಮ್ಮ ಹೃದಯದಲ್ಲಿ ಧೈರ್ಯವನ್ನು ತಾಳಿ.
ಸೋರಠಾ 201
अंतरजामी रामु सकुच सप्रेम कृपायतन।चलिअ करिअ बिश्रामु यह बिचारि दृढ़ आनि मन।।201।।
aṁtarajāmī rāmu sakuca saprema kṛpāyatana |calia karia biśrāmu yaha bicāri dṛṛha āni mana ||201||
ರಾಮನು ಅಂತರ್ಯಾಮಿ, ನಾಚಿಕೆಯಿಂದ ಮತ್ತು ಪ್ರೀತಿಯಿಂದ ಕೂಡಿದ ಕೃಪೆಯ ಧಾಮ. ಇದನ್ನು ಮನಸ್ಸಿನಲ್ಲಿ ದೃಢವಾಗಿ ಯೋಚಿಸಿ, ಬನ್ನಿ, ನಾವು ವಿಶ್ರಾಂತಿ ಪಡೋಣ.
ಚೌಪಾಯಿ 202.1-5
सखा बचन सुनि उर धरि धीरा।बास चले सुमिरत रघुबीरा।।
यह सुधि पाइ नगर नर नारी।चले बिलोकन आरत भारी।।
परदखिना करि करहिं प्रनामा।देहिं कैकइहि खोरि निकामा।।
भरी भरि बारि बिलोचन लेंहीं।बाम बिधाताहि दूषन देहीं।।
एक सराहहिं भरत सनेहू।कोउ कह नृपति निबाहेउ नेहू।।
निंदहिं आपु सराहि निषादहि।को कहि सकइ बिमोह बिषादहि।।
एहि बिधि राति लोगु सबु जागा।भा भिनुसार गुदारा लागा।।
गुरहि सुनावँ चढ़ाइ सुहाईं।नईं नाव सब मातु चढ़ाईं।।
दंड चारि महँ भा सबु पारा।उतरि भरत तब सबहि सँभारा।।
sakhā bacana suni ura dhari dhīrā |bāsa cale sumirata raghubīrā ||
yaha sudhi pāi nagara nara nārī |cale bilokana ārata bhārī ||
paradakhinā kari karahiṁ pranāmā |dehiṁ kaikaihi khori nikāmā ||
bharī bhari bāri bilocana leṁhīṁ |bāma bidhātāhi dūṣana dehīṁ ||
eka sarāhahiṁ bharata sanehū |kou kaha nṛpati nibāheu nehū ||
niṁdahiṁ āpu sarāhi niṣādahi |ko kahi sakai bimoha biṣādahi ||
ehi bidhi rāti logu sabu jāgā |bhā bhinusāra gudārā lāgā ||
gurahi sunāvã caṛhāi suhāīṁ |naīṁ nāva saba mātu caṛhāīṁ ||
daṁḍa cāri mahã bhā sabu pārā |utari bharata taba sabahi sãbhārā ||
ತನ್ನ ಸ್ನೇಹಿತನ ಮಾತುಗಳನ್ನು ಕೇಳಿ ಹೃದಯದಲ್ಲಿ ಧೈರ್ಯವನ್ನು ಧರಿಸಿ, ರಘುವಂಶದ ವೀರನಾದ ರಾಮನನ್ನು ಸ್ಮರಿಸುತ್ತಾ, ಭರತನು ತನ್ನ ವಾಸಸ್ಥಾನಕ್ಕೆ ಹೋದನು. ಇದನ್ನು ತಿಳಿದ ನಗರದ ಪುರುಷರು, ಸ್ತ್ರೀಯರು, ಭಾರೀ ದುಃಖದಿಂದ ಆಕ್ರಾಂತರಾಗಿ, ಅವನನ್ನು ನೋಡಲು ಹೊರಟರು. ಅವರು ಪ್ರದಕ್ಷಿಣೆ ಮಾಡಿ ನಮಸ್ಕರಿಸಿದರು, ಕೈಕೇಯಿಯನ್ನು ಆಪವಾದವಿಲ್ಲದೆ ನಿಂದಿಸಿದರು. ಅವರ ಕಣ್ಣುಗಳು ಮತ್ತೆ ಮತ್ತೆ ಕಣ್ಣೀರಿನಿಂದ ತುಂಬಿದವು, ದುಷ್ಟ ವಿಧಿಯನ್ನು ನಿಂದಿಸಿದರು. ಕೆಲವರು ಭರತನ ಪ್ರೀತಿಯನ್ನು ಹೊಗಳಿದರು, ಇನ್ನು ಕೆಲವರು ರಾಜನು ತನ್ನ ಪ್ರೀತಿಯನ್ನು ಅಂತ್ಯದವರೆಗೆ ನಿಲ್ಲಿಸಿದನು ಎಂದರು. ಅವರು ತಮ್ಮನ್ನು ತಾವು ನಿಂದಿಸಿ ನಿಷಾದನನ್ನು ಹೊಗಳಿದರು. ಅವರ ಮೋಹವನ್ನು, ದುಃಖವನ್ನು ಯಾರು ವರ್ಣಿಸಲು ಸಾಧ್ಯ? ಈ ರೀತಿ ಎಲ್ಲಾ ಜನರು ರಾತ್ರಿಯಿಡೀ ಎಚ್ಚರವಾಗಿದ್ದರು, ಬೆಳಗಾಗಗಾನೇ ನದಿ ದಾಟುವುದು ಆರಂಭವಾಯಿತು. ಗುರುವನ್ನು ಸುಂದರವಾದ ದೋಣಿಯಲ್ಲಿ ಏರಿಸಲಾಯಿತು, ಎಲ್ಲಾ ರಾಣಿ ತಾಯಂದಿರನ್ನು ಹೊಸ ದೋಣಿಯಲ್ಲಿ ಏರಿಸಲಾಯಿತು. ನಾಲ್ಕು ದಂಡಗಳಲ್ಲಿ ಎಲ್ಲರೂ ದಾಟಿದರು, ನಂತರ ಭರತನು ಇಳಿದು ಎಲ್ಲರನ್ನೂ ನೋಡಿಕೊಂಡನು.
ದೋಹಾ 202
प्रातक्रिया करि मातु पद बंदि गुरहि सिरु नाइ।आगें किए निषाद गन दीन्हेउ कटकु चलाइ।।202।।
prātakriyā kari mātu pada baṁdi gurahi siru nāi |āgeṁ kie niṣāda gana dīnheu kaṭaku calāi ||202||
ಮುಂಜಾನೆಯ ಕರ್ತವ್ಯಗಳನ್ನು ಮಾಡಿ, ತಾಯಿಯ ಪಾದಗಳಿಗೆ ವಂದಿಸಿ, ಗುರುವಿಗೆ ತಲೆ ಬಾಗಿ ನಮಿಸಿದನು. ನಂತರ ನಿಷಾದರನ್ನು ಮುಂದೆ ಇಟ್ಟು, ಸೈನ್ಯವನ್ನು ಹೊರಟುಹೋಗುವಂತೆ ಮಾಡಿದನು.
ಚೌಪಾಯಿ 203.1-4
कियउ निषादनाथु अगुआईं।मातु पालकीं सकल चलाईं।।
साथ बोलाइ भाइ लघु दीन्हा।बिप्रन्ह सहित गवनु गुर कीन्हा।।
आपु सुरसरिहि कीन्ह प्रनामू।सुमिरे लखन सहित सिय रामू।।
गवने भरत पयोदेहिं पाए।कोतल संग जाहिं डोरिआए।।
कहहिं सुसेवक बारहिं बारा।होइअ नाथ अस्व असवारा।।
रामु पयोदेहि पायँ सिधाए।हम कहँ रथ गज बाजि बनाए।।
सिर भर जाउँ उचित अस मोरा।सब तें सेवक धरमु कठोरा।।
देखि भरत गति सुनि मृदु बानी।सब सेवक गन गरहिं गलानी।।
kiyau niṣādanāthu aguāīṁ |mātu pālakīṁ sakala calāīṁ ||
sātha bolāi bhāi laghu dīnhā |bipranha sahita gavanu gura kīnhā ||
āpu surasarihi kīnha pranāmū |sumire lakhana sahita siya rāmū ||
gavane bharata payodehiṁ pāe |kotala saṁga jāhiṁ ḍoriāe ||
kahahiṁ susevaka bārahiṁ bārā |hoia nātha asva asavārā ||
rāmu payodehi pāyã sidhāe |hama kahã ratha gaja bāji banāe ||
sira bhara jāũ ucita asa morā |saba teṁ sevaka dharamu kaṭhorā ||
dekhi bharata gati suni mṛdu bānī |saba sevaka gana garahiṁ galānī ||
ನಿಷಾದರ ಒಡೆಯನನ್ನು ಮುಂದೆ ಹೋಗಿಸಿದನು, ಎಲ್ಲ ರಾಣಿಯರನ್ನು ಪಲ್ಲಕ್ಕಿಗಳಲ್ಲಿ ಹೊರಟಿಸಿದನು. ತಮ್ಮನನ್ನು ಕರೆದು ಅವರೊಂದಿಗೆ ಕಳುಹಿಸಿದನು, ಗುರುವನ್ನು ಬ್ರಾಹ್ಮಣರೊಂದಿಗೆ ಹೊರಟಿಸಿದನು. ತಾನೇ ಗಂಗೆಗೆ ವಂದಿಸಿದನು, ಲಕ್ಷ್ಮಣನೊಂದಿಗೆ ಸೀತಾರಾಮನನ್ನು ಸ್ಮರಿಸಿದನು. ಭರತನು ಕಾಲ್ನಡಿಗೆಯಲ್ಲಿ ಹೋದನು, ಕುದುರೆಗಳು ಪಗಡಿಗಳಿಂದ ಎಳೆದುಕೊಂಡು ಹೋದವು. ಅವನ ಒಳ್ಳೆಯ ಸೇವಕರು ಮತ್ತೆ ಮತ್ತೆ, ಸ್ವಾಮಿ, ಕುದುರೆ ಏರಿ ಎಂದರು. ರಾಮನು ಕಾಲ್ನಡಿಗೆಯಲ್ಲಿ ಹೋದನು. ನನಗಾಗಿ ರಥಗಳು, ಆನೆಗಳು, ಕುದುರೆಗಳು ಮಾಡಲ್ಪಟ್ಟವೇ? ನನ್ನ ತಲೆಯ ಮೇಲೆ ನಡೆಯುವುದೇ ನನಗೆ ತಕ್ಕುದು. ಎಲ್ಲಕ್ಕಿಂತ ಸೇವಕನ ಧರ್ಮವು ಕಠಿಣವಾದದ್ದು. ಭರತನ ನಡೆಯನ್ನು ನೋಡಿ ಅವನ ಮೃದುವಾದ ಮಾತುಗಳನ್ನು ಕೇಳಿ, ಎಲ್ಲ ಸೇವಕರು ದುಃಖದಿಂದ ಕರಗಿದರು.
ದೋಹಾ 203
भरत तीसरे पहर कहँ कीन्ह प्रबेसु प्रयाग।कहत राम सिय राम सिय उमगि उमगि अनुराग।।203।।
bharata tīsare pahara kahã kīnha prabesu prayāga |kahata rāma siya rāma siya umagi umagi anurāga ||203||
ಮೂರನೇ ಜಾಮದಲ್ಲಿ ಭರತನು ಪ್ರಯಾಗವನ್ನು ಪ್ರವೇಶಿಸಿದನು, ಪ್ರೀತಿ ಮತ್ತೆ ಮತ್ತೆ ಉಕ್ಕಿ ಹರಿಯುತ್ತಾ, ರಾಮ, ಸೀತೇ! ರಾಮ, ಸೀತೇ! ಎಂದು ಹೇಳುತ್ತಾ ಬಂದನು.
ಚೌಪಾಯಿ 204.1-4
झलका झलकत पायन्ह कैंसें।पंकज कोस ओस कन जैसें।।
भरत पयादेहिं आए आजू।भयउ दुखित सुनि सकल समाजू।।
खबरि लीन्ह सब लोग नहाए।कीन्ह प्रनामु त्रिबेनिहिं आए।।
सबिधि सितासित नीर नहाने।दिए दान महिसुर सनमाने।।
देखत स्यामल धवल हलोरे।पुलकि सरीर भरत कर जोरे।।
सकल काम प्रद तीरथराऊ।बेद बिदित जग प्रगट प्रभाऊ।।
मागउँ भीख त्यागि निज धरमू।आरत काह न करइ कुकरमू।।
अस जियँ जानि सुजान सुदानी।सफल करहिं जग जाचक बानी।।
jhalakā jhalakata pāyanha kaiṁseṁ |paṁkaja kosa osa kana jaiseṁ ||
bharata payādehiṁ āe ājū |bhayau dukhita suni sakala samājū ||
khabari līnha saba loga nahāe |kīnha pranāmu tribenihiṁ āe ||
sabidhi sitāsita nīra nahāne |die dāna mahisura sanamāne ||
dekhata syāmala dhavala halore |pulaki sarīra bharata kara jore ||
sakala kāma prada tīratharāū |beda bidita jaga pragaṭa prabhāū ||
māgaũ bhīkha tyāgi nija dharamū |ārata kāha na karai kukaramū ||
asa jiyã jāni sujāna sudānī |saphala karahiṁ jaga jācaka bānī ||
ಆತನ ಪಾದಗಳಲ್ಲಿ ಬೊಬ್ಬೆಗಳು ಹೊಳೆದವು, ಕಮಲದ ಮೊಗ್ಗಿನ ಮೇಲೆ ಮಂಜಿನ ಹನಿಗಳಂತೆ. "ಭರತನು ಇಂದು ಕಾಲ್ನಡಿಗೆಯಿಂದ ಬಂದಿದ್ದಾನೆ" ಎಂದು ಕೇಳಿ, ಸಮಸ್ತ ಸಭೆಯು ದುಃಖಿತವಾಯಿತು. ಎಲ್ಲರೂ ಸ್ನಾನ ಮಾಡಿದರು ಎಂದು ತಿಳಿದು ವಿಚಾರಿಸಿದನು, ನಂತರ ತ್ರಿವೇಣಿಗೆ ಬಂದು ನಮಸ್ಕರಿಸಿದನು. ಬಿಳಿಯ, ಕರಿಯ ನೀರಿನಲ್ಲಿ ವಿಧಿಪ್ರಕಾರ ಸ್ನಾನ ಮಾಡಿ, ದಾನ ನೀಡಿ, ಬ್ರಾಹ್ಮಣರನ್ನು ಗೌರವಿಸಿದನು. ಕರಿಯ, ಬಿಳಿಯ ಅಲೆಗಳು ಒಟ್ಟಿಗೆ ಬೀಸುತ್ತಿರುವುದನ್ನು ನೋಡಿ, ಭರತನ ದೇಹ ನವಿರೇರಿತು, ಕೈಗಳನ್ನು ಜೋಡಿಸಿದನು. "ತೀರ್ಥಗಳ ರಾಜನೇ, ಎಲ್ಲ ಕಾಮನೆಗಳನ್ನು ನೀಡುವವನೇ, ನಿನ್ನ ಶಕ್ತಿ ವೇದಗಳಿಂದ ತಿಳಿದದ್ದು, ಜಗತ್ತಿಗೆ ಸ್ಪಷ್ಟವಾದದ್ದು." "ನನ್ನ ಧರ್ಮವನ್ನು ಬಿಟ್ಟು ನಾನು ಭಿಕ್ಷೆ ಬೇಡುತ್ತೇನೆ. ಆರ್ತಿಯಲ್ಲಿರುವವನು ಯಾವ ದುಷ್ಕರ್ಮವನ್ನು ಮಾಡದಿರಲ್ಲ?" "ಇದನ್ನು ಹೃದಯದಲ್ಲಿ ತಿಳಿದು, ಜ್ಞಾನಿಗಳು, ದಾನಿಗಳು ಜಗತ್ತಿನಲ್ಲಿ ಯಾಚಕನ ಮಾತುಗಳನ್ನು ಫಲಗೊಳಿಸುತ್ತಾರೆ."
ದೋಹಾ 204
अरथ न धरम न काम रुचि गति न चहउँ निरबान।जनम जनम रति राम पद यह बरदानु न आन।।204।।
aratha na dharama na kāma ruci gati na cahaũ nirabāna |janama janama rati rāma pada yaha baradānu na āna ||204||
ಅರ್ಥ, ಧರ್ಮ, ಕಾಮಗಳಲ್ಲಿ ನನಗೆ ಇಷ್ಟವಿಲ್ಲ; ಯಾವ ಗತಿಯನ್ನೂ ಮುಕ್ತಿಯನ್ನೂ ಬಯಸುವುದಿಲ್ಲ. ಜನ್ಮ ಜನ್ಮದಲ್ಲಿ ರಾಮನ ಪಾದಕಮಲಗಳಲ್ಲಿ ಭಕ್ತಿ ಉಂಟಾಗಲಿ. ಇದೇ ನಾನು ಕೇಳುವ ವರ, ಬೇರೊಂದಲ್ಲ.
ಚೌಪಾಯಿ 205.1-4
जानहुँ रामु कुटिल करि मोही।लोग कहउ गुर साहिब द्रोही।।
सीता राम चरन रति मोरें।अनुदिन बढ़उ अनुग्रह तोरें।।
जलदु जनम भरि सुरति बिसारउ।जाचत जलु पबि पाहन डारउ।।
चातकु रटनि घटें घटि जाई।बढ़े प्रेमु सब भाँति भलाई।।
कनकहिं बान चढ़इ जिमि दाहें।तिमि प्रियतम पद नेम निबाहें।।
भरत बचन सुनि माझ त्रिबेनी।भइ मृदु बानि सुमंगल देनी।।
तात भरत तुम्ह सब बिधि साधू।राम चरन अनुराग अगाधू।।
बाद गलानि करहु मन माहीं।तुम्ह सम रामहि कोउ प्रिय नाहीं।।
jānahũ rāmu kuṭila kari mohī |loga kahau gura sāhiba drohī ||
sītā rāma carana rati moreṁ |anudina baṛhau anugraha toreṁ ||
jaladu janama bhari surati bisārau |jācata jalu pabi pāhana ḍārau ||
cātaku raṭani ghaṭeṁ ghaṭi jāī |baṛhe premu saba bhā̃ti bhalāī ||
kanakahiṁ bāna caṛhai jimi dāheṁ |timi priyatama pada nema nibāheṁ ||
bharata bacana suni mājha tribenī |bhai mṛdu bāni sumaṁgala denī ||
tāta bharata tumha saba bidhi sādhū |rāma carana anurāga agādhū ||
bāda galāni karahu mana māhīṁ |tumha sama rāmahi kou priya nāhīṁ ||
ರಾಮನು ನನ್ನನ್ನು ಕುಟಿಲನೆಂದು ಭಾವಿಸಲಿ, ಲೋಕವು ನನ್ನನ್ನು ಗುರುವಿಗೂ ಸ್ವಾಮಿಗೂ ದ್ರೋಹಿ ಎಂದು ಹೇಳಲಿ. ನಿನ್ನ ಕೃಪೆಯಿಂದ ಸೀತಾರಾಮರ ಪಾದಗಳಲ್ಲಿ ನನ್ನ ಪ್ರೀತಿ ದಿನಾನುದಿನ ಬೆಳೆಯಲಿ. ಮೋಡ ತನ್ನ ಜೀವಮಾನವಿಡೀ ಚಾತಕ ಪಕ್ಷಿಯನ್ನು ಮರೆಯಲಿ, ಅದು ನೀರು ಬೇಡಿದಾಗ ಮಿಂಚುಗಳನ್ನೂ ಕಲ್ಲುಗಳನ್ನೂ ಎಸೆಯಲಿ. ಆದರೂ ಚಾತಕ ಪಕ್ಷಿಯ ಕೂಗು ಕಡಿಮೆಯಾದರೆ ಅದು ಕುಗ್ಗುತ್ತದೆ; ಅದರ ಪ್ರೀತಿ ಬೆಳೆದರೆ ಎಲ್ಲ ರೀತಿಯಲ್ಲೂ ಒಳ್ಳೆಯದನ್ನು ಪಡೆಯುತ್ತದೆ. ಚಿನ್ನವು ಬೆಂಕಿಯಲ್ಲಿ ಸುಡುವಾಗ ಉತ್ತಮವಾದ ಕಾಂತಿಯನ್ನು ಪಡೆಯುವಂತೆ, ಪ್ರಿಯತಮನ ಪಾದಗಳಲ್ಲಿ ಭಕ್ತಿಯ ವ್ರತವು ನಿಷ್ಠೆಯಿಂದ ಪಾಲಿಸಿದಾಗ ಹೊಳೆಯುತ್ತದೆ. ಭರತನ ಮಾತುಗಳನ್ನು ಕೇಳಿ, ತ್ರಿವೇಣಿಯ ಮಧ್ಯದಿಂದ ಮೃದುವಾದ, ಮಂಗಳಕರವಾದ ಒಂದು ವಾಣಿ ಬಂತು. "ತಾತ ಭರತನೇ, ನೀನು ಎಲ್ಲ ರೀತಿಯಲ್ಲೂ ಸಾಧು, ರಾಮನ ಪಾದಗಳಲ್ಲಿ ನಿನ್ನ ಅನುರಾಗ ಅಗಾಧ. ನೀನು ಮನಸ್ಸಿನಲ್ಲಿ ವ್ಯರ್ಥವಾಗಿ ಪಶ್ಚಾತ್ತಾಪ ಮಾಡಿಕೊಳ್ಳುತ್ತಿದ್ದೀಯ. ರಾಮನಿಗೆ ನಿನ್ನಂತೆ ಪ್ರಿಯನಾದವನು ಬೇರೆ ಯಾರೂ ಇಲ್ಲ."
ದೋಹಾ 205
तनु पुलकेउ हियँ हरषु सुनि बेनि बचन अनुकूल।भरत धन्य कहि धन्य सुर हरषित बरषहिं फूल।।205।।
tanu pulakeu hiyã haraṣu suni beni bacana anukūla |bharata dhanya kahi dhanya sura haraṣita baraṣahiṁ phūla ||205||
ತ್ರಿವೇಣಿಯ ಅನುಕೂಲವಾದ ಮಾತುಗಳನ್ನು ಕೇಳಿ, ಭರತನ ದೇಹವು ಪುಳಕಿಸಿತು, ಅವನ ಹೃದಯವು ಆನಂದಿಸಿತು. ದೇವತೆಗಳು ಸಂತೋಷಗೊಂಡು, 'ಭರತ ಧನ್ಯ, ಧನ್ಯ' ಎಂದು ಹೇಳಿ, ಹೂವುಗಳನ್ನು ಮಳೆಯಾಗಿ ಸುರಿಸಿದರು.
ಚೌಪಾಯಿ 206.1-4
प्रमुदित तीरथराज निवासी।बैखानस बटु गृही उदासी।।
कहहिं परसपर मिलि दस पाँचा।भरत सनेह सीलु सुचि साँचा।।
सुनत राम गुन ग्राम सुहाए।भरद्वाज मुनिबर पहिं आए।।
दंड प्रनामु करत मुनि देखे।मूरतिमंत भाग्य निज लेखे।।
धाइ उठाइ लाइ उर लीन्हे।दीन्हि असीस कृतारथ कीन्हे।।
आसनु दीन्ह नाइ सिरु बैठे।चहत सकुच गृहँ जनु भजि पैठे।।
मुनि पूँछब कछु यह बड़ सोचू।बोले रिषि लखि सीलु सँकोचू।।
सुनहु भरत हम सब सुधि पाई।बिधि करतब पर किछु न बसाई।।
pramudita tīratharāja nivāsī |baikhānasa baṭu gṛhī udāsī ||
kahahiṁ parasapara mili dasa pā̃cā |bharata saneha sīlu suci sā̃cā ||
sunata rāma guna grāma suhāe |bharadvāja munibara pahiṁ āe ||
daṁḍa pranāmu karata muni dekhe |mūratimaṁta bhāgya nija lekhe ||
dhāi uṭhāi lāi ura līnhe |dīnhi asīsa kṛtāratha kīnhe ||
āsanu dīnha nāi siru baiṭhe |cahata sakuca gṛhã janu bhaji paiṭhe ||
muni pū̃chaba kachu yaha baṛa socū |bole riṣi lakhi sīlu sãkocū ||
sunahu bharata hama saba sudhi pāī |bidhi karataba para kichu na basāī ||
ತೀರ್ಥರಾಜನಾದ ಪ್ರಯಾಗದ ನಿವಾಸಿಗಳು ಆನಂದಭರಿತರಾದರು: ವನವಾಸ ಮುನಿಗಳು, ಚಿಕ್ಕ ಬ್ರಹ್ಮಚಾರಿಗಳು, ಗೃಹಸ್ಥರು, ಉದಾಸೀನರು. ಹತ್ತು ಐದು ಜನರಾಗಿ ಸೇರಿ, ಒಬ್ಬರೊಂದಿಗೊಬ್ಬರು, "ಭರತನ ಪ್ರೀತಿ, ಸ್ವಭಾವ, ಪವಿತ್ರತೆ ನಿಜವಾದವು" ಎಂದರು. ರಾಮನ ಅನೇಕ ಸುಂದರ ಗುಣಗಳನ್ನು ಕೇಳುತ್ತಾ, ಭರತ ಭರದ್ವಾಜ ಮಹಾಮುನಿಯ ಬಳಿಗೆ ಬಂದನು. ಮುನಿ ಅವನು ದಂಡ ಪ್ರಣಾಮ ಮಾಡುವುದನ್ನು ನೋಡಿ, ತನ್ನ ಭಾಗ್ಯ ಮೂರ್ತಿರೂಪವೆಂದು ಎಣಿಸಿದನು. ಓಡಿಹೋಗಿ ಅವನನ್ನು ಎತ್ತಿ ಎದೆಗೆ ಅಣಿದನು, ಆಶೀರ್ವಾದ ನೀಡಿ ಅವನನ್ನು ಕೃತಾರ್ಥನನ್ನಾಗಿಸಿದನು. ಮುನಿ ಆಸನ ನೀಡಿದನು; ತಲೆ ಬಾಗಿ ಅವನು ಕುಳಿತನು, ಸಿಬ್ಬಿನಿಂದ ಮನೆಯೊಳಗೆ ಓಡಿ ಅಡಗಿಕೊಳ್ಳಬೇಕೆಂದಂತೆ. ಮುನಿ ಏನಾದರೂ ಕೇಳ್ಬೀಕನೋ ಎಂದು ದೊಡ್ಡ ಚಿಂತೆ ಅವನಿಗೆ; ಅವನ ವಿನಯ, ಸಂಕೋಚ ನೋಡಿ ಮುನಿ ಮಾತನಾಡಿದನು. "ಕೇಳು ಭರತ, ನಾವು ಎಲ್ಲವನ್ನೂ ತಿಳಿದಿದ್ದೇವೆ. ವಿಧಿ ಮಾಡಿದ ಕೃತ್ಯಗಳ ಮೇಲೆ ಯಾರಿಗೂ ಏನೂ ಅಧಿಕಾರವಿಲ್ಲ."
ದೋಹಾ 206
तुम्ह गलानि जियँ जनि करहु समुझी मातु करतूति।तात कैकइहि दोसु नहिं गई गिरा मति धूति।।206।।
tumha galāni jiyã jani karahu samujhī mātu karatūti |tāta kaikaihi dosu nahiṁ gaī girā mati dhūti ||206||
ತಾಯಿಯ ಮಾಡಿದ ಕೆಲಸಗಳನ್ನು ಯೋಚಿಸಿ ಹೃದಯದಲ್ಲಿ ಸಂಕಟಪಡಬೇಡ. ಮಗನೇ, ಕೈಕೇಯಿಗೆ ತಪ್ಪಿಲ್ಲ; ಸರಸ್ವತಿ ಬಂದು ಅವಳ ಮನಸನ್ನು ಮೋಹಿಸಿದಳು.
ಚೌಪಾಯಿ 207.1-4
यहउ कहत भल कहिहि न कोऊ।लोकु बेद बुध संमत दोऊ।।
तात तुम्हार बिमल जसु गाई।पाइहि लोकउ बेदु बड़ाई।।
लोक बेद संमत सबु कहई।जेहि पितु देइ राजु सो लहई।।
राउ सत्यब्रत तुम्हहि बोलाई।देत राजु सुखु धरमु बड़ाई।।
राम गवनु बन अनरथ मूला।जो सुनि सकल बिस्व भइ सूला।।
सो भावी बस रानि अयानी।करि कुचालि अंतहुँ पछितानी।।
तहँउँ तुम्हार अलप अपराधू।कहै सो अधम अयान असाधू।।
करतेहु राजु त तुम्हहि न दोषू।रामहि होत सुनत संतोषू।।
yahau kahata bhala kahihi na koū |loku beda budha saṁmata doū ||
tāta tumhāra bimala jasu gāī |pāihi lokau bedu baṛāī ||
loka beda saṁmata sabu kahaī |jehi pitu dei rāju so lahaī ||
rāu satyabrata tumhahi bolāī |deta rāju sukhu dharamu baṛāī ||
rāma gavanu bana anaratha mūlā |jo suni sakala bisva bhai sūlā ||
so bhāvī basa rāni ayānī |kari kucāli aṁtahũ pachitānī ||
tahãũ tumhāra alapa aparādhū |kahai so adhama ayāna asādhū ||
karatehu rāju ta tumhahi na doṣū |rāmahi hota sunata saṁtoṣū ||
ನೀನು ಹೀಗೆ ಹೇಳಿದರೂ ಯಾರೂ ಅದನ್ನು ಒಳ್ಳೆಯದೆಂದು ಹೇಳಲಾರರು; ಜ್ಞಾನಿಗಳು ಒಪ್ಪಿಕೊಂಡ ಲೋಕ ಸಂಪ್ರದಾಯವೂ ವೇದವೂ ಎರಡೂ ಇದಕ್ಕೆ ವಿರುದ್ಧವಾಗಿ ನಿಲ್ಲುತ್ತವೆ. ಮಗನೇ, ನಿನ್ನ ನಿರ್ಮಲ ಕೀರ್ತಿ ಹಾಡಲ್ಪಡುವುದು, ಲೋಕವೂ ವೇದವೂ ನಿನಗೆ ಮಹತ್ವದ ಸ್ತುತಿ ನೀಡುವುವು. ಲೋಕವೂ ವೇದವೂ ಒಪ್ಪುವುದನ್ನು ಎಲ್ಲರೂ ಹೇಳುವರು: ತಂದೆ ಯಾರಿಗೆ ರಾಜ್ಯವನ್ನು ಕೊಡುತ್ತಾನೋ, ಅವನೇ ಅದನ್ನು ಪಡೆಯುತ್ತಾನೆ. ಸತ್ಯವ್ರತನಾದ ರಾಜ ನಿನ್ನನ್ನು ಕರೆದು, ಸುಖ, ಧರ್ಮ, ಗೌರವಗಳೊಂದಿಗೆ ರಾಜ್ಯವನ್ನು ನಿನಗೆ ಕೊಡುತ್ತಿದ್ದನು. ರಾಮನ ಕಾಡಿಗೆ ಹೋಗುವುದೇ ಎಲ್ಲ ಅನರ್ಥಗಳಿಗೆ ಬೇರು, ಅದನ್ನು ಕೇಳಿ ಸಮಸ್ತ ಪ್ರಪಂಚವೂ ದುಃಖದಿಂದ ಭೇದಿಸಲ್ಪಟ್ಟಿತು. ಅಜ್ಞಾನಿಯಾದ ರಾಣಿ, ವಿಧಿಯ ವಶದಲ್ಲಿ, ಆ ದುಷ್ಟ ಕೃತ್ಯವನ್ನು ಮಾಡಿ, ಕೊನೆಯಲ್ಲಿ ಪಶ್ಚಾತ್ತಾಪ ಪಟ್ಟಳು. ಇದರಲ್ಲೂ ನಿನ್ನ ಅಪರಾಧ ಬಹಳ ಸ್ವಲ್ಪ; ಬೇರೆ ರೀತಿ ಹೇಳುವವನು ಅಧಮ, ಅಜ್ಞಾನಿ, ದುಷ್ಟ. ನೀನು ಆಳಿದ್ದರೆ, ನಿನಗೆ ದೋಷವಿರಲಿಲ್ಲ, ರಾಮನು ಕೇಳಿ ಸಂತೋಷಪಡುತ್ತಿದ್ದನು.
ದೋಹಾ 207
अब अति कीन्हेहु भरत भल तुम्हहि उचित मत एहु।सकल सुमंगल मूल जग रघुबर चरन सनेहु।।207।।
aba ati kīnhehu bharata bhala tumhahi ucita mata ehu |sakala sumaṁgala mūla jaga raghubara carana sanehu ||207||
ಈಗ, ಭರತನೇ, ನೀನು ಅತ್ಯಂತ ಒಳ್ಳೆಯದನ್ನು ಮಾಡಿದೆ; ಈ ಸಂಕಲ್ಪ ನಿನಗೆ ತಕ್ಕದ್ದು. ಈ ಜಗತ್ತಿನಾದ್ಯಂತ, ರಘುವಂಶದ ಶ್ರೇಷ್ಠನಾದ ರಾಮನ ಪಾದಕಮಲಗಳ ಮೇಲಿನ ಪ್ರೀತಿಯೇ ಎಲ್ಲ ಶುಭಗಳಿಗೆ ಮೂಲ.
ಚೌಪಾಯಿ 208.1-4
सो तुम्हार धनु जीवनु प्राना।भूरिभाग को तुम्हहि समाना।।
यह तम्हार आचरजु न ताता।दसरथ सुअन राम प्रिय भ्राता।।
सुनहु भरत रघुबर मन माहीं।पेम पात्रु तुम्ह सम कोउ नाहीं।।
लखन राम सीतहि अति प्रीती।निसि सब तुम्हहि सराहत बीती।।
जाना मरमु नहात प्रयागा।मगन होहिं तुम्हरें अनुरागा।।
तुम्ह पर अस सनेहु रघुबर कें।सुख जीवन जग जस जड़ नर कें।।
यह न अधिक रघुबीर बड़ाई।प्रनत कुटुंब पाल रघुराई।।
तुम्ह तौ भरत मोर मत एहू।धरें देह जनु राम सनेहू।।
so tumhāra dhanu jīvanu prānā |bhūribhāga ko tumhahi samānā ||
yaha tamhāra ācaraju na tātā |dasaratha suana rāma priya bhrātā ||
sunahu bharata raghubara mana māhīṁ |pema pātru tumha sama kou nāhīṁ ||
lakhana rāma sītahi ati prītī |nisi saba tumhahi sarāhata bītī ||
jānā maramu nahāta prayāgā |magana hohiṁ tumhareṁ anurāgā ||
tumha para asa sanehu raghubara keṁ |sukha jīvana jaga jasa jaṛa nara keṁ ||
yaha na adhika raghubīra baṛāī |pranata kuṭuṁba pāla raghurāī ||
tumha tau bharata mora mata ehū |dhareṁ deha janu rāma sanehū ||
ಅದೇ ನಿನ್ನ ಸಂಪತ್ತು, ನಿನ್ನ ಜೀವನ, ನಿನ್ನ ಪ್ರಾಣ. ನಿನಗೆ ಸಮಾನವಾಗಿ ಮಹಾ ಭಾಗ್ಯವಂತನು ಯಾರು? ಇದು ನಿನಗೆ ಆಶ್ಚರ್ಯವಲ್ಲ ಮಗನೇ, ನೀನು ದಶರಥನ ಮಗ, ರಾಮನ ಪ್ರಿಯ ಸೋದರ. ಕೇಳು ಭರತ, ರಘುವರನ ಮನದಲ್ಲಿ ಪ್ರೀತಿಯ ಪಾತ್ರವಾಗಿ ನಿನಗೆ ಸಮಾನನಾದವನು ಬೇರೆ ಇಲ್ಲ. ಲಕ್ಷ್ಮಣ, ರಾಮ, ಸೀತೆ ನಿನ್ನ ಮೇಲೆ ಬಹಳ ಪ್ರೀತಿ ಹೊಂದಿದ್ದಾರೆ. ರಾತ್ರಿ ಎಲ್ಲವೂ ನಿನ್ನನ್ನು ಹೊಗಳುತ್ತಲೇ ಕಳೆಯಿತು. ಪ್ರಯಾಗದಲ್ಲಿ ಸ್ನಾನ ಮಾಡುತ್ತಿರುವಾಗ ಅವರ ರಹಸ್ಯವನ್ನು ತಿಳಿದೆನು. ನಿನ್ನ ಮೇಲಿನ ಅನುರಾಗದಲ್ಲಿ ಅವರು ಮಗ್ನರಾಗಿದ್ದರು. ನಿನ್ನ ಮೇಲೆ ರಘುವರನ ಪ್ರೀತಿ ಇಷ್ಟು, ಈ ಜಗತ್ತಿನಲ್ಲಿ ಒಬ್ಬ ಮೂರ್ಖ ಮನುಷ್ಯನಿಗೆ ಜೀವನದ ಸುಖ ಎಷ್ಟು ಪ್ರಿಯವೋ ಅಷ್ಟು. ಇದು ರಘುವೀರನಿಗೆ ದೊಡ್ಡ ಹಿರಿಮೆ ಅಲ್ಲ, ರಘುನಾಥನು ಶರಣಾಗತರನ್ನು ಅವರ ಕುಟುಂಬದೊಂದಿಗೆ ಪಾಲಿಸುವವನು. ಆದರೆ ಭರತ, ಇದು ನನ್ನ ಅಭಿಪ್ರಾಯ: ನೀನು ರಾಮನ ಪ್ರೀತಿಯೇ ದೇಹ ಧರಿಸಿದಂತೆ ಇದ್ದೀಯ.
ದೋಹಾ 208
तुम्ह कहँ भरत कलंक यह हम सब कहँ उपदेसु।राम भगति रस सिद्धि हित भा यह समउ गनेसु।।208।।
tumha kahã bharata kalaṁka yaha hama saba kahã upadesu |rāma bhagati rasa siddhi hita bhā yaha samau ganesu ||208||
ಭರತ, ಇದು ನಿನಗೆ ಒಂದು ಕಳಂಕವಾಗಿ ಕಾಣುತ್ತದೆ, ಆದರೆ ನಮ್ಮೆಲ್ಲರಿಗೂ ಇದು ಒಂದು ಉಪದೇಶವಾಗಿದೆ. ರಾಮನ ಭಕ್ತಿಯ ಆನಂದವನ್ನು ಪಡೆಯುವುದಕ್ಕಾಗಿ ಈ ಸಮಯವು ಒಂದು ಮಂಗಳಕರವಾದ ಗಣೇಶನಾಗಿ, ವಿಘ್ನಗಳನ್ನು ನಿವಾರಿಸುವವನಾಗಿ ಆಯಿತು.
ಚೌಪಾಯಿ 209.1-4
नव बिधु बिमल तात जसु तोरा।रघुबर किंकर कुमुद चकोरा।।
उदित सदा अँथइहि कबहूँ ना।घटिहि न जग नभ दिन दिन दूना।।
कोक तिलोक प्रीति अति करिही।प्रभु प्रताप रबि छबिहि न हरिही।।
निसि दिन सुखद सदा सब काहू।ग्रसिहि न कैकइ करतबु राहू।।
पूरन राम सुपेम पियूषा।गुर अवमान दोष नहिं दूषा।।
राम भगत अब अमिअँ अघाहूँ।कीन्हेहु सुलभ सुधा बसुधाहूँ।।
भूप भगीरथ सुरसरि आनी।सुमिरत सकल सुंमगल खानी।।
दसरथ गुन गन बरनि न जाहीं।अधिकु कहा जेहि सम जग नाहीं।।
nava bidhu bimala tāta jasu torā |raghubara kiṁkara kumuda cakorā ||
udita sadā ãthaihi kabahū̃ nā |ghaṭihi na jaga nabha dina dina dūnā ||
koka tiloka prīti ati karihī |prabhu pratāpa rabi chabihi na harihī ||
nisi dina sukhada sadā saba kāhū |grasihi na kaikai karatabu rāhū ||
pūrana rāma supema piyūṣā |gura avamāna doṣa nahiṁ dūṣā ||
rāma bhagata aba amiã aghāhū̃ |kīnhehu sulabha sudhā basudhāhū̃ ||
bhūpa bhagīratha surasari ānī |sumirata sakala suṁmagala khānī ||
dasaratha guna gana barani na jāhīṁ |adhiku kahā jehi sama jaga nāhīṁ ||
ತಂದೆಯೇ, ನಿನ್ನ ಕೀರ್ತಿ ಹೊಸ ನಿರ್ಮಲ ಚಂದ್ರ; ರಘುವಂಶದ ಶ್ರೇಷ್ಠ ರಾಮನ ಸೇವಕರು ಅದರ ಕಮಲಗಳು ಮತ್ತು ಚಕೋರ ಪಕ್ಷಿಗಳು. ಅದು ಎಪ್ಪೋತು ಉದಯಿಸಿದೆ, ಎಂದಿಗೂ ಅಸ್ತಮಿಸದು. ಲೋಕ ಆಕಾಶದಲ್ಲಿ ಅದು ಕ್ಷೀಣಿಸದು, ಬದಲಾಗಿ ದಿನದಿನಕ್ಕೆ ದ್ವಿಗುಣವಾಗಿ ಬೆಳೆಯುತ್ತದೆ. ಮೂರು ಲೋಕಗಳ ಚಕ್ವಾ ಪಕ್ಷಿಗಳು ಅದರ ಮೇಲೆ ಅತ್ಯಧಿಕ ಪ್ರೀತಿ ತೋರುತ್ತವೆ, ಪ್ರಭುವಿನ ಪ್ರತಾಪದ ಸೂರ್ಯ ಅದರ ಸೌಂದರ್ಯವನ್ನು ಕಸಿದುಕೊಳ್ಳದು. ರಾತ್ರಿ ಹಗಲು ಎಪ್ಪೋತು ಎಲ್ಲರಿಗೂ ಸುಖ ನೀಡುವುದು; ಕೈಕೇಯಿಯ ಕೃತ್ಯದ ರಾಹು ಅದನ್ನು ನುಂಗದು. ಅದು ರಾಮನ ನಿರ್ಮಲ ಪ್ರೀತಿಯ ಅಮೃತದಿಂದ ತುಂಬಿದೆ, ಗುರುವನ್ನು ಅವಮಾನಿಸಿದ ದೋಷ ಅದನ್ನು ಕಳಂಕಿಸದು. ರಾಮನ ಭಕ್ತರು ಈಗ ಈ ಅಮೃತದಿಂದ ತೃಪ್ತರಾಗುತ್ತಾರೆ, ನೀನು ಇಡೀ ಭೂಮಿಗೆ ಅಮೃತವನ್ನು ಸುಲಭವಾಗಿ ಪಡೆಯುವಂತೆ ಮಾಡಿದೆ. ರಾಜ ಭಗೀರಥ ದಿವ್ಯ ನದಿಯಾದ ಗಂಗೆಯನ್ನು ತಂದನು, ಅದರ ಸ್ಮರಣವೇ ಎಲ್ಲ ಮಂಗಳಗಳ ಖನಿ. ದಶರಥನ ಗುಣಗಳ ಸಮೂಹವನ್ನು ವರ್ಣಿಸಲು ಸಾಧ್ಯವಿಲ್ಲ. ಅವನಿಗೆ ಸಮಾನನು ಲೋಕದಲ್ಲಿ ಇಲ್ಲದಿದ್ದಾಗ ಹೆಚ್ಚೇನು ಹೇಳುವುದು?
ದೋಹಾ 209
जासु सनेह सकोच बस राम प्रगट भए आइ।जे हर हिय नयननि कबहुँ निरखे नहीं अघाइ।।209।।
jāsu saneha sakoca basa rāma pragaṭa bhae āi |je hara hiya nayanani kabahũ nirakhe nahīṁ aghāi ||209||
ಇವನ ಪ್ರೀತಿ ಮತ್ತು ಸಂಕೋಚದಿಂದ ರಾಮನು ಇಲ್ಲಿಗೆ ಬಂದು ಪ್ರತ್ಯಕ್ಷನಾದನು, ಆ ರಾಮನನ್ನು ಶಿವನು ತನ್ನ ಹೃದಯದ ಕಣ್ಣುಗಳಿಂದ ಎಂದಿಗೂ ನೋಡಿದರೂ ತೃಪ್ತಿ ಹೊಂದಲಿಲ್ಲ.
Ayodhya Kāṇḍa is the Manas’ great crucible of viraha and dharma. Its dominant rasa is karuṇā, yet Tulsidas continually converts lament into mādhurya of devotion: the pain of separation becomes a devotional engine. Theologically, it is the pivot where Saguna Rāma’s humanly legible decisions (obedience to father, forest-exile) disclose the Nirguna’s inscrutable ordinance (bidhि gati) without collapsing into fatalism. The kāṇḍa teaches that maryādā is itself mokṣa-ward: Rāma’s restraint is liberation in action. Bharata emerges as the bhakta-ideal—so pure that even blame cannot cling; his journey is a pilgrimage of conscience. The narrative repeatedly frames social disorder (Kaikeyī’s boon, public outrage) as a stage for inner order: humility, self-reproach, and unwavering rati at Rāma’s feet. Thus Ayodhya becomes the staircase step where the seeker learns to carry exile inwardly as tapas and to read calamity as grace.
Paramparā holds that reciting Bharata’s Prayāga-prayer and Bharadvāja’s absolution (Doha 204–207 region) purifies ‘glāni’ (self-blame), steadies the mind in विपत्ति, and grants ‘राम पद रति’—the inner fruit of Ayodhya Kāṇḍa: steadfast devotion that does not bargain even for mokṣa.
A common samput used in many Rāma-bhakti recitations here is: “श्रीराम जय राम जय जय राम” (inserted between units). In some Manas-kathā traditions, the refrain “राम सिया राम सिया राम जय जय राम” is favored, resonating with Doha 203’s ‘कहत राम सिय राम सिय’ cadence.
Answers come straight from the texts, with the shlokas they draw on. Ask in your own words.
A free sign-in with Google or Apple keeps your chat saved across web and the app.