Prakarana 21
Tyāga-śikṣā (instruction in renunciation) and Dharma-parīkṣā (testing of righteousness): the sādhaka learns that true ‘Ayodhyā’ (the unconquerable inner city of peace) is entered not by possession of kingdom, but by surrender to Rāma’s maryādā. This sopāna turns grief into bhakti by transmuting political injustice into spiritual resolve—especially through Bharata’s spotless love and the community’s lament that becomes kīrtan-like praise.
అయోధ్యాకాండ మానసంలో విరహం, ధర్మం అనే మహా అగ్నికుండం. దీని ప్రధాన రసం కరుణ; అయినా తులసీదాసులు విలాపాన్ని భక్తి-మాధుర్యంగా మారుస్తూ ఉంటారు—వియోగవేదనే భక్తికి ఇంధనం అవుతుంది. తత్త్వపరంగా ఇది సగుణ రాముని మానవోచిత నిర్ణయాలు (పితృవాక్యపాలన, వనవాసం) నిర్గుణుని అగమ్య ఆజ్ఞను (బిధి గతి) వెల్లడిచేసే మలుపు; అయితే ఇది విధివాదంగా కూలిపోదు. ఈ కాండ బోధ: మర్యాదే మోక్షదిశగా నడిపించే మార్గం—రాముని నియమబద్ధ సంయమమే కార్యరూప విముక్తి. భరతుడు భక్తాదర్శంగా అవతరిస్తాడు—అతనికి నింద కూడా అంటదు; అతని ప్రయాణం అంతఃకరణ యాత్ర. కథనం పదేపదే సామాజిక అశాంతిని (కైకేయి వరం, ప్రజా ఆగ్రహం) అంతర్గత క్రమానికి వేదికగా చూపుతుంది: వినయం, స్వనింద, రామపాదాలపై అచంచల రతి. అందువల్ల అయోధ్య ఈ సోపానంలో సాధకునికి వనవాసాన్ని అంతరంగ తపస్సుగా మోసుకెళ్లడం, విపత్తును కృపగా చదవడం నేర్పే మెట్టు అవుతుంది.
In this prakarana
People
Verses
చౌపాయి 200.1-4
लालन जोगु लखन लघु लोने।भे न भाइ अस अहहिं न होने।।
पुरजन प्रिय पितु मातु दुलारे।सिय रघुबरहि प्रानपिआरे।।
मृदु मूरति सुकुमार सुभाऊ।तात बाउ तन लाग न काऊ।।
ते बन सहहिं बिपति सब भाँती।निदरे कोटि कुलिस एहिं छाती।।
राम जनमि जगु कीन्ह उजागर।रूप सील सुख सब गुन सागर।।
पुरजन परिजन गुर पितु माता।राम सुभाउ सबहि सुखदाता।।
बैरिउ राम बड़ाई करहीं।बोलनि मिलनि बिनय मन हरहीं।।
सारद कोटि कोटि सत सेषा।करि न सकहिं प्रभु गुन गन लेखा।।
lālana jogu lakhana laghu lone |bhe na bhāi asa ahahiṁ na hone ||
purajana priya pitu mātu dulāre |siya raghubarahi prānapiāre ||
mṛdu mūrati sukumāra subhāū |tāta bāu tana lāga na kāū ||
te bana sahahiṁ bipati saba bhā̃tī |nidare koṭi kulisa ehiṁ chātī ||
rāma janami jagu kīnha ujāgara |rūpa sīla sukha saba guna sāgara ||
purajana parijana gura pitu mātā |rāma subhāu sabahi sukhadātā ||
bairiu rāma baṛāī karahīṁ |bolani milani binaya mana harahīṁ ||
sārada koṭi koṭi sata seṣā |kari na sakahiṁ prabhu guna gana lekhā ||
లక్ష్మణుడు, చిన్నవాడై సుకుమారుడై, ప్రేమతో పెంచడానికి యోగ్యుడు. అతని వంటి సోదరుడు పుట్టలేదు, ఇప్పుడు లేడు, ఇకముందు కాదు. పట్టణ ప్రజలకు ప్రియుడు, తండ్రి తల్లి యిద్దరి దాలచందము, సీతకును రఘువంశ శ్రేష్ఠుడైన రామునికిని ప్రాణప్రియుడు. మృదువైన రూపమును, సుకుమారమైన స్వభావమును కలవాడు, నా కుమారుడు; వేడి గాలి కూడా అతని శరీరాన్ని తాకలేదు. అట్టివాడు అరణ్యములో అన్ని విధముల కష్టములను భరించవలసి వచ్చింది. నా యీ హృదయము కోటి వజ్రాయుధములను సిగ్గుపడేలా చేసింది. రాముడు జన్మించి లోకమును ప్రకాశింపజేసెను; రూపము, శీలము, సుఖము మరియు అన్ని గుణములకు సాగరుడు. పట్టణ ప్రజలకు, కుటుంబ సభ్యులకు, గురువుకు, తండ్రి తల్లికి, అందరికీ రాముని స్వభావము సుఖమును ఇచ్చెను. శత్రువులు కూడా రాముని మహిమను కీర్తించుదురు; అతని మాట, కలుచుకొను విధానము, వినయము అందరి మనస్సును హరించును. కోటి కోట్ల సరస్వతీ దేవతలు, నూఱు కోట్ల శేషులు ప్రభుని గుణముల సంఖ్యను లెక్కించలేరు.
దోహా 200
सुखस्वरुप रघुबंसमनि मंगल मोद निधान।ते सोवत कुस डासि महि बिधि गति अति बलवान।।200।।
sukhasvarupa raghubaṁsamani maṁgala moda nidhāna |te sovata kusa ḍāsi mahi bidhi gati ati balavāna ||200||
ఆనంద స్వరూపుడు, రఘు వంశ మణి, శుభం మరియు ఆనందం యొక్క నిధానము, అతడు నేలపై కుశ గడ్డిని పరచి పడుకుంటున్నాడు. నిజంగా విధి యొక్క గమనం అత్యంత బలవంతమైనది.
చౌపాయి 201.1-4
राम सुना दुखु कान न काऊ।जीवनतरु जिमि जोगवइ राऊ।।
पलक नयन फनि मनि जेहि भाँती।जोगवहिं जननि सकल दिन राती।।
ते अब फिरत बिपिन पदचारी।कंद मूल फल फूल अहारी।।
धिग कैकेई अमंगल मूला।भइसि प्रान प्रियतम प्रतिकूला।।
मैं धिग धिग अघ उदधि अभागी।सबु उतपातु भयउ जेहि लागी।।
कुल कलंकु करि सृजेउ बिधाताँ।साइँदोह मोहि कीन्ह कुमाताँ।।
सुनि सप्रेम समुझाव निषादू।नाथ करिअ कत बादि बिषादू।।
राम तुम्हहि प्रिय तुम्ह प्रिय रामहि।यह निरजोसु दोसु बिधि बामहि।।
rāma sunā dukhu kāna na kāū |jīvanataru jimi jogavai rāū ||
palaka nayana phani mani jehi bhā̃tī |jogavahiṁ janani sakala dina rātī ||
te aba phirata bipina padacārī |kaṁda mūla phala phūla ahārī ||
dhiga kaikeī amaṁgala mūlā |bhaisi prāna priyatama pratikūlā ||
maiṁ dhiga dhiga agha udadhi abhāgī |sabu utapātu bhayau jehi lāgī ||
kula kalaṁku kari sṛjeu bidhātā̃ |sāĩdoha mohi kīnha kumātā̃ ||
suni saprema samujhāva niṣādū |nātha karia kata bādi biṣādū ||
rāma tumhahi priya tumha priya rāmahi |yaha nirajosu dosu bidhi bāmahi ||
రాముడు తన చెవులతో దుఃఖమనేది ఎన్నడూ వినలేదు; జీవవృక్షాన్ని కాపాడినట్లుగా రాజు అతనిని కాపాడాడు. కనురెప్ప కన్నును కాపాడినట్లుగాను, పాము తన పడగలోని మణిని కాపాడినట్లుగాను, అన్ని తల్లులు రాత్రింబవళ్ల అతనిని కాపాడారు. అతను ఇప్పుడు అడవిలో పాదచారిగా తిరుగుతున్నాడు, గడ్డలు, వేర్లు, పండ్లు, పూలు తింటూ. కైకేయీ, అనర్థాలకు మూలమా, నినకు నింద! ప్రాణానికంటే ఇష్టమైనవానికి నువ్వు విరోధివి అయిపోయావు. పాపసముద్రమైన ఈ దౌర్భాగ్యుడినైన నేనే నిందకు అర్హుడిని, నా వల్లే ఈ అనర్థమంతా సంభవించింది. సృష్టికర్త నన్ను కులానికి కళంకంగా చేశాడు; నా దుష్ట తల్లి నన్ను నా ప్రభువుకు ద్రోహిగా చేసింది. దీనిని విన్న నిషాదుడు ప్రేమతో అతనిని ఓదార్చాడు: స్వామీ, ఎందుకు వృథా దుఃఖిస్తున్నారు? రాముడు మీకు ప్రియమైనవాడు, మీరు రామునికి ప్రియమైనవారు. ఇందులో ఎవరిపైన నింద లేదు; దోషం ప్రతికూలమైన విధిపై ఉంది.
ఛందం 201
बिधि बाम की करनी कठिन जेंहिं मातु कीन्ही बावरी।तेहि राति पुनि पुनि करहिं प्रभु सादर सरहना रावरी।।
तुलसी न तुम्ह सो राम प्रीतमु कहतु हौं सौहें किएँ।परिनाम मंगल जानि अपने आनिए धीरजु हिएँ।।
bidhi bāma kī karanī kaṭhina jeṁhiṁ mātu kīnhī bāvarī |tehi rāti puni puni karahiṁ prabhu sādara sarahanā rāvarī ||
tulasī na tumha so rāma prītamu kahatu hauṁ sauheṁ kiẽ |parināma maṁgala jāni apane ānie dhīraju hiẽ ||
ప్రతికూల విధి చేసే పనులు కఠినమైనవి, ఎందుకంటే అది మీ తల్లిని పిచ్చిదిగా చేసింది. ఆ రాత్రి ప్రభువు మీ గురించి మళ్లీ మళ్లీ గౌరవంగా పొగిడారు. తులసీదాస్ చెబుతున్నాడు: రామునికి మీతో సమానమైన ప్రియమైనవారు మరెవరు లేరు. దీనిని ప్రమాణంగా చెబుతున్నాను. ఫలితం మంచిది అని తెలుసుకొని, మీ హృదయంలో ధైర్యాన్ని తీసుకోండి.
సోరఠా 201
अंतरजामी रामु सकुच सप्रेम कृपायतन।चलिअ करिअ बिश्रामु यह बिचारि दृढ़ आनि मन।।201।।
aṁtarajāmī rāmu sakuca saprema kṛpāyatana |calia karia biśrāmu yaha bicāri dṛṛha āni mana ||201||
రాముడు అంతర్యామి, సిగ్గుతోను ప్రేమతోను కూడిన కరుణా స్థానము. దీనిని మనసులో దృఢముగా తలచి, రండి, విశ్రాంతి తీసుకుందాము.
చౌపాయి 202.1-5
सखा बचन सुनि उर धरि धीरा।बास चले सुमिरत रघुबीरा।।
यह सुधि पाइ नगर नर नारी।चले बिलोकन आरत भारी।।
परदखिना करि करहिं प्रनामा।देहिं कैकइहि खोरि निकामा।।
भरी भरि बारि बिलोचन लेंहीं।बाम बिधाताहि दूषन देहीं।।
एक सराहहिं भरत सनेहू।कोउ कह नृपति निबाहेउ नेहू।।
निंदहिं आपु सराहि निषादहि।को कहि सकइ बिमोह बिषादहि।।
एहि बिधि राति लोगु सबु जागा।भा भिनुसार गुदारा लागा।।
गुरहि सुनावँ चढ़ाइ सुहाईं।नईं नाव सब मातु चढ़ाईं।।
दंड चारि महँ भा सबु पारा।उतरि भरत तब सबहि सँभारा।।
sakhā bacana suni ura dhari dhīrā |bāsa cale sumirata raghubīrā ||
yaha sudhi pāi nagara nara nārī |cale bilokana ārata bhārī ||
paradakhinā kari karahiṁ pranāmā |dehiṁ kaikaihi khori nikāmā ||
bharī bhari bāri bilocana leṁhīṁ |bāma bidhātāhi dūṣana dehīṁ ||
eka sarāhahiṁ bharata sanehū |kou kaha nṛpati nibāheu nehū ||
niṁdahiṁ āpu sarāhi niṣādahi |ko kahi sakai bimoha biṣādahi ||
ehi bidhi rāti logu sabu jāgā |bhā bhinusāra gudārā lāgā ||
gurahi sunāvã caṛhāi suhāīṁ |naīṁ nāva saba mātu caṛhāīṁ ||
daṁḍa cāri mahã bhā sabu pārā |utari bharata taba sabahi sãbhārā ||
తన మిత్రుని మాటలు విని హృదయంలో ధైర్యాన్ని నిలబెట్టుకొని, రఘువంశ వీరుడైన రాముని స్మరిస్తూ, భరతుడు తన నివాసానికి వెళ్ళాడు. దీనిని తెలుసుకున్న నగర పురుషులు, స్త్రీలు, భారీ దుఃఖంతో ఆక్రాంతులై, అతనిని చూడడానికి బయలుదేరారు. వారు ప్రదక్షిణ చేసి నమస్కరించారు, కైకేయిని ఆపకుండా నిందించారు. వారి కళ్ళు మళ్ళీ మళ్ళీ కన్నీరుతో నిండాయి, దుష్ట విధిని నిందించారు. కొందరు భరతుని ప్రేమను కీర్తించారు, మరికొందరు రాజు తన ప్రేమను అంతం వరకు నిలబెట్టాడని చెప్పారు. వారు తమను తాము నిందించుకొని నిషాదుని పొగడారు. వారి మోహాన్ని, దుఃఖాన్ని ఎవరు వర్ణించగలరు? ఈ విధంగా అందరూ రాత్రంతా మేల్కొన్నారు, పొద్దెక్కగానే నది దాటడం మొదలైంది. గురువు అందమైన పడవలో ఎక్కించబడ్డారు, అన్ని రాణి తల్లులు కొత్త పడవలో ఎక్కించబడ్డారు. నాలుగు దండాలలో అందరూ ఒడ్డు దాటారు, తరువాత భరతుడు దిగి అందరినీ చూసుకున్నాడు.
దోహా 202
प्रातक्रिया करि मातु पद बंदि गुरहि सिरु नाइ।आगें किए निषाद गन दीन्हेउ कटकु चलाइ।।202।।
prātakriyā kari mātu pada baṁdi gurahi siru nāi |āgeṁ kie niṣāda gana dīnheu kaṭaku calāi ||202||
ఉదయపు కర్తవ్యాలను ఆచరించి, తల్లి పాదాలకు నమస్కరించి, గురువుకు తల వంచి నమస్కరించాడు. తరువాత నిషాదులను ముందుకు ఉంచి, సైన్యాన్ని బయలుదేరచేశాడు.
చౌపాయి 203.1-4
कियउ निषादनाथु अगुआईं।मातु पालकीं सकल चलाईं।।
साथ बोलाइ भाइ लघु दीन्हा।बिप्रन्ह सहित गवनु गुर कीन्हा।।
आपु सुरसरिहि कीन्ह प्रनामू।सुमिरे लखन सहित सिय रामू।।
गवने भरत पयोदेहिं पाए।कोतल संग जाहिं डोरिआए।।
कहहिं सुसेवक बारहिं बारा।होइअ नाथ अस्व असवारा।।
रामु पयोदेहि पायँ सिधाए।हम कहँ रथ गज बाजि बनाए।।
सिर भर जाउँ उचित अस मोरा।सब तें सेवक धरमु कठोरा।।
देखि भरत गति सुनि मृदु बानी।सब सेवक गन गरहिं गलानी।।
kiyau niṣādanāthu aguāīṁ |mātu pālakīṁ sakala calāīṁ ||
sātha bolāi bhāi laghu dīnhā |bipranha sahita gavanu gura kīnhā ||
āpu surasarihi kīnha pranāmū |sumire lakhana sahita siya rāmū ||
gavane bharata payodehiṁ pāe |kotala saṁga jāhiṁ ḍoriāe ||
kahahiṁ susevaka bārahiṁ bārā |hoia nātha asva asavārā ||
rāmu payodehi pāyã sidhāe |hama kahã ratha gaja bāji banāe ||
sira bhara jāũ ucita asa morā |saba teṁ sevaka dharamu kaṭhorā ||
dekhi bharata gati suni mṛdu bānī |saba sevaka gana garahiṁ galānī ||
నిషాదుల ప్రభువును ముందుగా వెళ్ళచేసాడు, అన్ని రాణులను పల్లకీలలో బయలుదేరచేసాడు. తమ్ముడిని పిలిచి వారితో పంపాడు, గురువును బ్రాహ్మణులతో కలిపి బయలుదేరచేసాడు. తానే గంగకు నమస్కరించాడు, లక్ష్మణునితో సీతారాములను స్మరించాడు. భరతుడు కాలినడకన వెళ్ళాడు, గుర్రాలు పగ్గాలతో నడిపించబడ్డాయి. అతని మంచి సేవకులు మళ్ళీ మళ్ళీ, స్వామీ, గుర్రం ఎక్కండి అన్నారు. రాముడు కాలినడకన వెళ్ళాడు. నా కోసం రథాలు, ఏనుగులు, గుర్రాలు చేయబడ్డాయా? నా తలమీద నడవడమే నాకు తగినది. అన్నిటిలో సేవకుని ధర్మమే కఠినమైనది. భరతుని నడవడిని చూసి అతని మృదువైన మాటలను విని, అన్ని సేవకులు విచారంతో కరిగిపోయారు.
దోహా 203
भरत तीसरे पहर कहँ कीन्ह प्रबेसु प्रयाग।कहत राम सिय राम सिय उमगि उमगि अनुराग।।203।।
bharata tīsare pahara kahã kīnha prabesu prayāga |kahata rāma siya rāma siya umagi umagi anurāga ||203||
మూడవ జామున భరతుడు ప్రయాగను ప్రవేశించాడు, ప్రేమ మళ్ళీ మళ్ళీ పొంగిపోయేలా, రామ, సీత! రామ, సీత! అని చెప్పుకుంటూ వచ్చాడు.
చౌపాయి 204.1-4
झलका झलकत पायन्ह कैंसें।पंकज कोस ओस कन जैसें।।
भरत पयादेहिं आए आजू।भयउ दुखित सुनि सकल समाजू।।
खबरि लीन्ह सब लोग नहाए।कीन्ह प्रनामु त्रिबेनिहिं आए।।
सबिधि सितासित नीर नहाने।दिए दान महिसुर सनमाने।।
देखत स्यामल धवल हलोरे।पुलकि सरीर भरत कर जोरे।।
सकल काम प्रद तीरथराऊ।बेद बिदित जग प्रगट प्रभाऊ।।
मागउँ भीख त्यागि निज धरमू।आरत काह न करइ कुकरमू।।
अस जियँ जानि सुजान सुदानी।सफल करहिं जग जाचक बानी।।
jhalakā jhalakata pāyanha kaiṁseṁ |paṁkaja kosa osa kana jaiseṁ ||
bharata payādehiṁ āe ājū |bhayau dukhita suni sakala samājū ||
khabari līnha saba loga nahāe |kīnha pranāmu tribenihiṁ āe ||
sabidhi sitāsita nīra nahāne |die dāna mahisura sanamāne ||
dekhata syāmala dhavala halore |pulaki sarīra bharata kara jore ||
sakala kāma prada tīratharāū |beda bidita jaga pragaṭa prabhāū ||
māgaũ bhīkha tyāgi nija dharamū |ārata kāha na karai kukaramū ||
asa jiyã jāni sujāna sudānī |saphala karahiṁ jaga jācaka bānī ||
ఆయన పాదాలపై బొబ్బలు మెరిసాయి, తామర మొగ్గపై మంచుబిందువుల వలె. "భరతుడు నేడు కాలినడకన వచ్చాడు" అని విని, సర్వ సభ దుఃఖించింది. అందరూ స్నానం చేశారని తెలుసుకుని విచారించాడు, తరువాత త్రివేణిని వచ్చి నమస్కరించాడు. తెల్లని, నల్లని జలాలలో విధిప్రకారం స్నానం చేసి, దానాలు ఇచ్చి, బ్రాహ్మణులను సత్కరించాడు. నల్లని, తెల్లని అలలు కలిసి ఉరుకుతున్నది చూసి, భరతుని శరీరం గగుర్పెట్టింది, చేతులు జోడించాడు. "తీర్థాల రాజా, అన్ని కోరికలను ఇచ్చేవాడా, నీ శక్తి వేదాలచే తెలిసింది, లోకానికి స్పష్టమైనది." "నా ధర్మాన్ని విడిచి నేను భిక్ష అడుగుతున్నాను. ఆర్తిలో ఉన్నవాడు ఏ దుష్కృత్యం చేయడు?" "ఇది హృదయంలో తెలుసుకుని, జ్ఞానులు, దానశీలురు లోకంలో యాచకుని మాటలను ఫలింపజేస్తారు."
దోహా 204
अरथ न धरम न काम रुचि गति न चहउँ निरबान।जनम जनम रति राम पद यह बरदानु न आन।।204।।
aratha na dharama na kāma ruci gati na cahaũ nirabāna |janama janama rati rāma pada yaha baradānu na āna ||204||
అర్థం, ధర్మం, కామం యందు నాకు ఇష్టం లేదు; ఏ గతిని గాని ముక్తిని గాని కోరను. జన్మ జన్మలో రాముని పాదాలయందు భక్తి కలగాక. ఇదే నేను కోరుకున్న వరం, మరొకటి కాదు.
చౌపాయి 205.1-4
जानहुँ रामु कुटिल करि मोही।लोग कहउ गुर साहिब द्रोही।।
सीता राम चरन रति मोरें।अनुदिन बढ़उ अनुग्रह तोरें।।
जलदु जनम भरि सुरति बिसारउ।जाचत जलु पबि पाहन डारउ।।
चातकु रटनि घटें घटि जाई।बढ़े प्रेमु सब भाँति भलाई।।
कनकहिं बान चढ़इ जिमि दाहें।तिमि प्रियतम पद नेम निबाहें।।
भरत बचन सुनि माझ त्रिबेनी।भइ मृदु बानि सुमंगल देनी।।
तात भरत तुम्ह सब बिधि साधू।राम चरन अनुराग अगाधू।।
बाद गलानि करहु मन माहीं।तुम्ह सम रामहि कोउ प्रिय नाहीं।।
jānahũ rāmu kuṭila kari mohī |loga kahau gura sāhiba drohī ||
sītā rāma carana rati moreṁ |anudina baṛhau anugraha toreṁ ||
jaladu janama bhari surati bisārau |jācata jalu pabi pāhana ḍārau ||
cātaku raṭani ghaṭeṁ ghaṭi jāī |baṛhe premu saba bhā̃ti bhalāī ||
kanakahiṁ bāna caṛhai jimi dāheṁ |timi priyatama pada nema nibāheṁ ||
bharata bacana suni mājha tribenī |bhai mṛdu bāni sumaṁgala denī ||
tāta bharata tumha saba bidhi sādhū |rāma carana anurāga agādhū ||
bāda galāni karahu mana māhīṁ |tumha sama rāmahi kou priya nāhīṁ ||
రాముడు నన్ను కుటిలుడిగా భావించుకోనివ్వు, ప్రపంచం నన్ను గురువుకు, స్వామికి ద్రోహిని అని చెప్పనివ్వు. నీ కృపతో సీతారాముల పాదాల యందు నా ప్రేమ రోజురోజుకు పెరగనివ్వు. మేఘం తన జీవితమంతా చాతకపక్షిని మరచిపోవచ్చు, అది నీళ్లు అడిగినప్పుడు మెరుపులను, రాళ్లను విసరవచ్చు. అయినా చాతకపక్షి రాగం తగ్గితే అది నష్టపోతుంది; దాని ప్రేమ పెరిగితే అన్ని విధాలుగా మంచి పేరు పొందుతుంది. బంగారం అగ్నిలో కాలినప్పుడు మెరుగైన కాంతిని పొందినట్లు, ప్రియతముని పాదాల యందు భక్తి వ్రతం నిష్ఠగా పాటించినప్పుడు ప్రకాశిస్తుంది. భరతుని మాటలు విని, త్రివేణి మధ్యనుండి మృదువైన, శుభకరమైన ఒక వాణి వినిపించింది. "తాత భరతా, నీవు అన్ని విధాలుగా సాధువు, రాముని పాదాల యందు నీ అనురాగం అగాధం. నీవు మనస్సులో వ్యర్థంగా బాధపడుతున్నావు. రామునికి నీవంత ప్రియమైనవాడు మరెవరూ లేరు."
దోహా 205
तनु पुलकेउ हियँ हरषु सुनि बेनि बचन अनुकूल।भरत धन्य कहि धन्य सुर हरषित बरषहिं फूल।।205।।
tanu pulakeu hiyã haraṣu suni beni bacana anukūla |bharata dhanya kahi dhanya sura haraṣita baraṣahiṁ phūla ||205||
త్రివేణి యొక్క అనుకూలమైన మాటలను విని, భరతుని శరీరం పులకరించింది, అతని హృదయం ఆనందించింది. దేవతలు సంతోషించి, 'భరతుడు ధన్యుడు, ధన్యుడు' అని చెప్పి, పువ్వులను వానగా కురిపించారు.
చౌపాయి 206.1-4
प्रमुदित तीरथराज निवासी।बैखानस बटु गृही उदासी।।
कहहिं परसपर मिलि दस पाँचा।भरत सनेह सीलु सुचि साँचा।।
सुनत राम गुन ग्राम सुहाए।भरद्वाज मुनिबर पहिं आए।।
दंड प्रनामु करत मुनि देखे।मूरतिमंत भाग्य निज लेखे।।
धाइ उठाइ लाइ उर लीन्हे।दीन्हि असीस कृतारथ कीन्हे।।
आसनु दीन्ह नाइ सिरु बैठे।चहत सकुच गृहँ जनु भजि पैठे।।
मुनि पूँछब कछु यह बड़ सोचू।बोले रिषि लखि सीलु सँकोचू।।
सुनहु भरत हम सब सुधि पाई।बिधि करतब पर किछु न बसाई।।
pramudita tīratharāja nivāsī |baikhānasa baṭu gṛhī udāsī ||
kahahiṁ parasapara mili dasa pā̃cā |bharata saneha sīlu suci sā̃cā ||
sunata rāma guna grāma suhāe |bharadvāja munibara pahiṁ āe ||
daṁḍa pranāmu karata muni dekhe |mūratimaṁta bhāgya nija lekhe ||
dhāi uṭhāi lāi ura līnhe |dīnhi asīsa kṛtāratha kīnhe ||
āsanu dīnha nāi siru baiṭhe |cahata sakuca gṛhã janu bhaji paiṭhe ||
muni pū̃chaba kachu yaha baṛa socū |bole riṣi lakhi sīlu sãkocū ||
sunahu bharata hama saba sudhi pāī |bidhi karataba para kichu na basāī ||
తీర్థరాజైన ప్రయాగ నివాసులు ఆనందంతో నిండిపోయారు: వనవాస మునులు, చిన్న బ్రహ్మచారులు, గృహస్థులు, ఉదాసీనులు. పది ఐదుగా కలిసి, ఒకరితో ఒకరు, "భరతుని ప్రేమ, స్వభావం, పవిత్రత నిజమైనవి" అన్నారు. రాముని అనేక సుందర గుణాలను వింటూ, భరతుడు భరద్వాజ మహాముని వద్దకు వచ్చాడు. ముని అతని దండ ప్రణామం చేయగా చూసి, తన భాగ్యం మూర్తిరూపంగా ఎంచాడు. పరుగెత్తి అతని లేపి గుండెకి హత్తుకున్నాడు, ఆశీర్వాదం ఇచ్చి అతనిని కృతార్థుని చేసాడు. ముని ఆసనం ఇచ్చాడు; తల వంచి అతడు కూర్చున్నాడు, సిగ్గుతో ఇంట్లోకి పారిపోయి దాగిపోవాలనుకున్నట్లు. ముని ఏదైనా అడగగలడని పెద్ద చింత అతనికి; అతని వినయం, సంకోచం చూసి ముని మాట్లాడాడు. "విను భరతా, మేము అంతా తెలుసుకున్నాము. విధి చేసిన క్రియలపై ఎవరికీ ఏదీ అధికారం లేదు."
దోహా 206
तुम्ह गलानि जियँ जनि करहु समुझी मातु करतूति।तात कैकइहि दोसु नहिं गई गिरा मति धूति।।206।।
tumha galāni jiyã jani karahu samujhī mātu karatūti |tāta kaikaihi dosu nahiṁ gaī girā mati dhūti ||206||
తల్లి చేసిన పనులను తలచి హృదయంలో దుఃఖపడకుము. కుమారా, కైకేయికి దోషము లేదు; సరస్వతి వచ్చి ఆమె మనసును మభ్యపెట్టింది.
చౌపాయి 207.1-4
यहउ कहत भल कहिहि न कोऊ।लोकु बेद बुध संमत दोऊ।।
तात तुम्हार बिमल जसु गाई।पाइहि लोकउ बेदु बड़ाई।।
लोक बेद संमत सबु कहई।जेहि पितु देइ राजु सो लहई।।
राउ सत्यब्रत तुम्हहि बोलाई।देत राजु सुखु धरमु बड़ाई।।
राम गवनु बन अनरथ मूला।जो सुनि सकल बिस्व भइ सूला।।
सो भावी बस रानि अयानी।करि कुचालि अंतहुँ पछितानी।।
तहँउँ तुम्हार अलप अपराधू।कहै सो अधम अयान असाधू।।
करतेहु राजु त तुम्हहि न दोषू।रामहि होत सुनत संतोषू।।
yahau kahata bhala kahihi na koū |loku beda budha saṁmata doū ||
tāta tumhāra bimala jasu gāī |pāihi lokau bedu baṛāī ||
loka beda saṁmata sabu kahaī |jehi pitu dei rāju so lahaī ||
rāu satyabrata tumhahi bolāī |deta rāju sukhu dharamu baṛāī ||
rāma gavanu bana anaratha mūlā |jo suni sakala bisva bhai sūlā ||
so bhāvī basa rāni ayānī |kari kucāli aṁtahũ pachitānī ||
tahãũ tumhāra alapa aparādhū |kahai so adhama ayāna asādhū ||
karatehu rāju ta tumhahi na doṣū |rāmahi hota sunata saṁtoṣū ||
నువ్వు ఇలా చెప్పినా ఎవరూ దానిని మంచిగా చెప్పారని అనరు; బుద్ధిమంతులు అంగీకరించిన లోక ఆచారమును వేదమును రెండూ దీనికి వ్యతిరేకంగా నిలుస్తున్నాయి. కుమారా, నీ నిర్మల కీర్తి గానం చేయబడుతుంది, లోకమును వేదమును నీకు గొప్ప స్తుతి ఇస్తాయి. లోకమును వేదమును అంగీకరించేది అందరూ చెబుతారు: తండ్రి ఎవరికి రాజ్యము ఇస్తాడో, వాడే దానిని పొందుతాడు. సత్యవ్రతుడైన రాజు నిన్ను పిలిచి, సుఖము, ధర్మము, గౌరవముతో రాజ్యము నీకు ఇస్తున్నాడు. రాముని అరణ్యమునకు వెళ్ళుటయే అనర్థములకు మూలము, దాని విని సమస్త ప్రపంచము దుఃఖముతో భేదింపబడింది. అవివేకయైన రాణి, విధి పరవశించి, ఆ దుష్ట కృత్యము చేసి, చివరకు పశ్చాత్తాప పడింది. దీనిలోనూ నీ అపరాధము చాలా చిన్నది; ఇతరేతరంగా చెప్పేవాడు అధముడు, అజ్ఞాని, దుష్టుడు. నువ్వు పాలించి ఉంటే, నీకు దోషము ఉండేది కాదు, రాముడు విని సంతోషించేవాడు.
దోహా 207
अब अति कीन्हेहु भरत भल तुम्हहि उचित मत एहु।सकल सुमंगल मूल जग रघुबर चरन सनेहु।।207।।
aba ati kīnhehu bharata bhala tumhahi ucita mata ehu |sakala sumaṁgala mūla jaga raghubara carana sanehu ||207||
ఇప్పుడు, భరతా, నీవు మిక్కిలి మంచిగా చేశావు; ఈ సంకల్పం నీకు తగినది. ఈ లోకమంతటా, రఘువులలో ఉత్తముడైన రాముని పాదాల యందు ప్రేమయే ప్రతి శుభానికి మూలం.
చౌపాయి 208.1-4
सो तुम्हार धनु जीवनु प्राना।भूरिभाग को तुम्हहि समाना।।
यह तम्हार आचरजु न ताता।दसरथ सुअन राम प्रिय भ्राता।।
सुनहु भरत रघुबर मन माहीं।पेम पात्रु तुम्ह सम कोउ नाहीं।।
लखन राम सीतहि अति प्रीती।निसि सब तुम्हहि सराहत बीती।।
जाना मरमु नहात प्रयागा।मगन होहिं तुम्हरें अनुरागा।।
तुम्ह पर अस सनेहु रघुबर कें।सुख जीवन जग जस जड़ नर कें।।
यह न अधिक रघुबीर बड़ाई।प्रनत कुटुंब पाल रघुराई।।
तुम्ह तौ भरत मोर मत एहू।धरें देह जनु राम सनेहू।।
so tumhāra dhanu jīvanu prānā |bhūribhāga ko tumhahi samānā ||
yaha tamhāra ācaraju na tātā |dasaratha suana rāma priya bhrātā ||
sunahu bharata raghubara mana māhīṁ |pema pātru tumha sama kou nāhīṁ ||
lakhana rāma sītahi ati prītī |nisi saba tumhahi sarāhata bītī ||
jānā maramu nahāta prayāgā |magana hohiṁ tumhareṁ anurāgā ||
tumha para asa sanehu raghubara keṁ |sukha jīvana jaga jasa jaṛa nara keṁ ||
yaha na adhika raghubīra baṛāī |pranata kuṭuṁba pāla raghurāī ||
tumha tau bharata mora mata ehū |dhareṁ deha janu rāma sanehū ||
అదే నీ సంపద, నీ జీవితం, నీ ప్రాణం. నీకు సమానంగా గొప్ప అదృష్టం కలవాడు ఎవడు? ఇది నీకు ఆశ్చర్యం కాదు కుమారా, నీవు దశరథుని కుమారుడవు, రాముని ప్రియ సోదరుడవు. విను భరతా, రఘువరుని హృదయంలో ప్రేమ పాత్రంగా నీకు సమానమైనవాడు మరొకడు లేడు. లక్ష్మణుడు, రాముడు, సీత నిన్ను మిక్కిలి ప్రేమిస్తున్నారు. రాత్రంతా నిన్ను పొగడుతూనే గడిచింది. ప్రయాగలో స్నానం చేస్తున్నప్పుడు వారి రహస్యాన్ని తెలుసుకున్నాను. నీ మీది అనురాగంలో వారు మునిగిపోయారు. నీ మీద రఘువరుని ప్రేమ ఇది, ఈ ప్రపంచంలో ఒక మూర్ఖ మనిషికి జీవిత సుఖం ఎంతగా ప్రియమో అంత. ఇది రఘువీరునికి గొప్ప ప్రశంస కాదు, రఘునాథుడు శరణు కోరినవారిని వారి కుటుంబంతో సహా పోషించువాడు. కానీ భరతా, ఇది నా అభిప్రాయం: నీవు రాముని ప్రేమే దేహం ధరించినట్లు ఉన్నావు.
దోహా 208
तुम्ह कहँ भरत कलंक यह हम सब कहँ उपदेसु।राम भगति रस सिद्धि हित भा यह समउ गनेसु।।208।।
tumha kahã bharata kalaṁka yaha hama saba kahã upadesu |rāma bhagati rasa siddhi hita bhā yaha samau ganesu ||208||
భరతా, ఇది నీకు ఒక కళంకంగా అనిపిస్తుంది, కానీ మన అందరికీ ఇది ఒక బోధగా ఉంది. రాముని భక్తి యొక్క ఆనందాన్ని పొందడానికి ఈ సమయం ఒక మంగళకరమైన విఘ్ననివారకుడైన గణేశుడిగా మారింది.
చౌపాయి 209.1-4
नव बिधु बिमल तात जसु तोरा।रघुबर किंकर कुमुद चकोरा।।
उदित सदा अँथइहि कबहूँ ना।घटिहि न जग नभ दिन दिन दूना।।
कोक तिलोक प्रीति अति करिही।प्रभु प्रताप रबि छबिहि न हरिही।।
निसि दिन सुखद सदा सब काहू।ग्रसिहि न कैकइ करतबु राहू।।
पूरन राम सुपेम पियूषा।गुर अवमान दोष नहिं दूषा।।
राम भगत अब अमिअँ अघाहूँ।कीन्हेहु सुलभ सुधा बसुधाहूँ।।
भूप भगीरथ सुरसरि आनी।सुमिरत सकल सुंमगल खानी।।
दसरथ गुन गन बरनि न जाहीं।अधिकु कहा जेहि सम जग नाहीं।।
nava bidhu bimala tāta jasu torā |raghubara kiṁkara kumuda cakorā ||
udita sadā ãthaihi kabahū̃ nā |ghaṭihi na jaga nabha dina dina dūnā ||
koka tiloka prīti ati karihī |prabhu pratāpa rabi chabihi na harihī ||
nisi dina sukhada sadā saba kāhū |grasihi na kaikai karatabu rāhū ||
pūrana rāma supema piyūṣā |gura avamāna doṣa nahiṁ dūṣā ||
rāma bhagata aba amiã aghāhū̃ |kīnhehu sulabha sudhā basudhāhū̃ ||
bhūpa bhagīratha surasari ānī |sumirata sakala suṁmagala khānī ||
dasaratha guna gana barani na jāhīṁ |adhiku kahā jehi sama jaga nāhīṁ ||
తండ్రీ, నీ కీర్తి కొత్త నిర్మల చంద్రుడు; రఘువంశ శ్రేష్ఠుడైన రాముని సేవకులు దాని కలువలు, చకోర పక్షులు. అది ఎప్పుడూ ఉదయించినదే, ఎప్పుడూ అస్తమించదు. లోక ఆకాశంలో అది క్షీణించదు, గాని రోజుకు రోజు ద్విగుణంగా వృద్ధి అవుతుంది. మూడు లోకాల చక్వా పక్షులు దానిపై అత్యధిక ప్రేమ చూపుతాయి, ప్రభువు ప్రతాప సూర్యుడు దాని అందాన్ని హరించడు. రాత్రి పగలు ఎప్పుడూ అందరికీ సుఖాన్ని ఇస్తుంది, కైకేయి చేష్టయొక్క రాహువు దాని మింగదు. అది రాముని యెడల నిర్మల ప్రేమ అమృతంతో నిండినది, గురువును అవమానించిన దోషం దానిని మాలిన్యపరచదు. రాముని భక్తులు ఇప్పుడు ఈ అమృతంతో తృప్తి పొందుతారు, నీవు మొత్తం భూమికి అమృతాన్ని సులభంగా పొందేలా చేశావు. రాజు భగీరథుడు దివ్య నదియైన గంగను తీసుకువచ్చాడు, దాని స్మరణే సకల మంగళాల ఖని. దశరథుని గుణాల సమూహాన్ని వర్ణించలేము. అతనికి సమానం లోకంలో లేనప్పుడు ఎక్కువ చెప్పేదేమిటి?
దోహా 209
जासु सनेह सकोच बस राम प्रगट भए आइ।जे हर हिय नयननि कबहुँ निरखे नहीं अघाइ।।209।।
jāsu saneha sakoca basa rāma pragaṭa bhae āi |je hara hiya nayanani kabahũ nirakhe nahīṁ aghāi ||209||
ఈయన ప్రేమానికి, సిగ్గుకు రాముడు ఇక్కడకు వచ్చి ప్రత్యక్షమయ్యాడు, ఆ రాముడిని శివుడు తన హృదయ నయనాలతో ఎప్పుడూ చూచినా తృప్తి చెందలేదు.
Inside Prakarana 21
Compositional abstract
Ayodhya Kāṇḍa is the Manas’ great crucible of viraha and dharma. Its dominant rasa is karuṇā, yet Tulsidas continually converts lament into mādhurya of devotion: the pain of separation becomes a devotional engine. Theologically, it is the pivot where Saguna Rāma’s humanly legible decisions (obedience to father, forest-exile) disclose the Nirguna’s inscrutable ordinance (bidhि gati) without collapsing into fatalism. The kāṇḍa teaches that maryādā is itself mokṣa-ward: Rāma’s restraint is liberation in action. Bharata emerges as the bhakta-ideal—so pure that even blame cannot cling; his journey is a pilgrimage of conscience. The narrative repeatedly frames social disorder (Kaikeyī’s boon, public outrage) as a stage for inner order: humility, self-reproach, and unwavering rati at Rāma’s feet. Thus Ayodhya becomes the staircase step where the seeker learns to carry exile inwardly as tapas and to read calamity as grace.
The dialogue
- Ghatउत्तर घाट (Uttara Ghāṭ): the ‘bird’s-eye’ contemplative bank where events are interpreted as līlā and bhakti-siddhānta rather than mere history; ideal for passages where providence (bidhि) and devotion (prem) are debated.
Frequently Asked Questions
Paramparā holds that reciting Bharata’s Prayāga-prayer and Bharadvāja’s absolution (Doha 204–207 region) purifies ‘glāni’ (self-blame), steadies the mind in विपत्ति, and grants ‘राम पद रति’—the inner fruit of Ayodhya Kāṇḍa: steadfast devotion that does not bargain even for mokṣa.
A common samput used in many Rāma-bhakti recitations here is: “श्रीराम जय राम जय जय राम” (inserted between units). In some Manas-kathā traditions, the refrain “राम सिया राम सिया राम जय जय राम” is favored, resonating with Doha 203’s ‘कहत राम सिय राम सिय’ cadence.
Ask anything about Prakarana 21 of the Ramcharitmanas
Answers come straight from the texts, with the shlokas they draw on. Ask in your own words.
A free sign-in with Google or Apple keeps your chat saved across web and the app.
Read Ramcharitmanas in the Vedapath app
Scan the QR code to open this directly in the app, with word-by-word meanings, Awadhi recitation where available, and more.
