Prakarana 21
Tyāga-śikṣā (instruction in renunciation) and Dharma-parīkṣā (testing of righteousness): the sādhaka learns that true ‘Ayodhyā’ (the unconquerable inner city of peace) is entered not by possession of kingdom, but by surrender to Rāma’s maryādā. This sopāna turns grief into bhakti by transmuting political injustice into spiritual resolve—especially through Bharata’s spotless love and the community’s lament that becomes kīrtan-like praise.
અયોધ્યા કાંડ માનસનું વિરહ અને ધર્મનું મહા-કસોટી-સ્થાન છે. તેનો પ્રધાન રસ કરુણા છે, છતાં તુલસીદાસ સતત વિલાપને ભક્તિના માધુર્યમાં ફેરવે છે: વિયોગનો દુઃખ ભક્તિનું ઇંધણ બની જાય છે. તત્ત્વદૃષ્ટિએ આ તે વળાંક છે જ્યાં સગુણ રામના માનવ-સમજાય એવા નિર્ણયો (પિતૃ-આજ્ઞાપાલન, વનવાસ) નિર્ગુણની અગોચર વિધિ-ગતિને પ્રગટ કરે છે, પણ ભાગ્યવાદમાં લપસી પડતા નથી. કાંડ શીખવે છે કે મર્યાદા પોતે જ મોક્ષ-માર્ગી છે: રામનું સંયમ કર્મમાં મુક્તિ છે. ભરત ભક્ત-આદર્શરૂપે પ્રગટે છે—એટલા નિર્મળ કે દોષારોપણ પણ ચોંટતું નથી; તેમની યાત્રા અંતઃકરણની તીર્થયાત્રા છે. કથા વારંવાર સામાજિક અવ્યવસ્થા (કૈકેયીનું વરદાન, લોક-ક્રોધ)ને આંતરિક વ્યવસ્થાના મંચ તરીકે મૂકે છે: વિનમ્રતા, આત્મ-નિંદા અને રામચરણોમાં અચલ રતિ. આ રીતે અયોધ્યા એ સોપાનનું પગથિયું બને છે જ્યાં સાધક વનવાસને અંદરથી તપસ્યા રૂપે ધારણ કરવાનું અને આપત્તિને કૃપા રૂપે વાંચવાનું શીખે છે.
Verses
ચોપાઈ 200.1-4
लालन जोगु लखन लघु लोने।भे न भाइ अस अहहिं न होने।।
पुरजन प्रिय पितु मातु दुलारे।सिय रघुबरहि प्रानपिआरे।।
मृदु मूरति सुकुमार सुभाऊ।तात बाउ तन लाग न काऊ।।
ते बन सहहिं बिपति सब भाँती।निदरे कोटि कुलिस एहिं छाती।।
राम जनमि जगु कीन्ह उजागर।रूप सील सुख सब गुन सागर।।
पुरजन परिजन गुर पितु माता।राम सुभाउ सबहि सुखदाता।।
बैरिउ राम बड़ाई करहीं।बोलनि मिलनि बिनय मन हरहीं।।
सारद कोटि कोटि सत सेषा।करि न सकहिं प्रभु गुन गन लेखा।।
lālana jogu lakhana laghu lone |bhe na bhāi asa ahahiṁ na hone ||
purajana priya pitu mātu dulāre |siya raghubarahi prānapiāre ||
mṛdu mūrati sukumāra subhāū |tāta bāu tana lāga na kāū ||
te bana sahahiṁ bipati saba bhā̃tī |nidare koṭi kulisa ehiṁ chātī ||
rāma janami jagu kīnha ujāgara |rūpa sīla sukha saba guna sāgara ||
purajana parijana gura pitu mātā |rāma subhāu sabahi sukhadātā ||
bairiu rāma baṛāī karahīṁ |bolani milani binaya mana harahīṁ ||
sārada koṭi koṭi sata seṣā |kari na sakahiṁ prabhu guna gana lekhā ||
લક્ષ્મણ નાનો અને કોમળ છે, તેને લાડવવા યોગ્ય છે. આવો ભાઈ ન જન્મ્યો, ન છે, ન થશે. નગરવાસીઓને પ્રિય, પિતા-માતાનો લાડકવાયો, અને સીતા તથા રઘુકુળ-શ્રેષ્ઠ રામના પ્રાણપ્યારે છે. કોમળ મૂર્તિ અને સુકુમાર સ્વભાવવાળા મારા બાળકના શરીરને તો તીવ્ર વાયુ પણ સ્પર્શ કરી શકતો નથી. આવા પુરુષે હવે વનમાં સઘળી પ્રકારની વિપત્તિ સહવવી પડશે. આ મારું હૃદય તો કરોડો વજ્રને પણ શરમાવી દીધા છે. રામ જન્મતા જ જગતને પ્રકાશિત કરી દીધું; તે રૂપ, શીલ, સુખ અને સર્વ ગુણોનો સાગર છે. નગરવાસીઓ, પરિવારજનો, ગુરુ, પિતા અને માતાને, સઘળાને રામનો સ્વભાવ સુખ આપે છે. રામના શત્રુઓ પણ તેની વડપણ કરે છે; તેનું વચન, મળવાની રીત અને વિનય સઘળાના મનને હરી લે છે. કરોડો સરસ્વતી અને કરોડો શેષ પણ પ્રભુના ગુણસમૂહનો લેખો કરી શકતા નથી.
દોહા 200
सुखस्वरुप रघुबंसमनि मंगल मोद निधान।ते सोवत कुस डासि महि बिधि गति अति बलवान।।200।।
sukhasvarupa raghubaṁsamani maṁgala moda nidhāna |te sovata kusa ḍāsi mahi bidhi gati ati balavāna ||200||
જે આનંદનું જ સ્વરૂપ છે, જે રઘુકુળનો મણિ છે, જે સર્વ મંગલ અને આનંદનો ભંડાર છે, તે કેવળ કુશ ઘાસ પથારી કરીને જમીન પર સૂતો છે. ખરેખર, નિયતિનો માર્ગ અત્યંત બળવાન છે.
ચોપાઈ 201.1-4
राम सुना दुखु कान न काऊ।जीवनतरु जिमि जोगवइ राऊ।।
पलक नयन फनि मनि जेहि भाँती।जोगवहिं जननि सकल दिन राती।।
ते अब फिरत बिपिन पदचारी।कंद मूल फल फूल अहारी।।
धिग कैकेई अमंगल मूला।भइसि प्रान प्रियतम प्रतिकूला।।
मैं धिग धिग अघ उदधि अभागी।सबु उतपातु भयउ जेहि लागी।।
कुल कलंकु करि सृजेउ बिधाताँ।साइँदोह मोहि कीन्ह कुमाताँ।।
सुनि सप्रेम समुझाव निषादू।नाथ करिअ कत बादि बिषादू।।
राम तुम्हहि प्रिय तुम्ह प्रिय रामहि।यह निरजोसु दोसु बिधि बामहि।।
rāma sunā dukhu kāna na kāū |jīvanataru jimi jogavai rāū ||
palaka nayana phani mani jehi bhā̃tī |jogavahiṁ janani sakala dina rātī ||
te aba phirata bipina padacārī |kaṁda mūla phala phūla ahārī ||
dhiga kaikeī amaṁgala mūlā |bhaisi prāna priyatama pratikūlā ||
maiṁ dhiga dhiga agha udadhi abhāgī |sabu utapātu bhayau jehi lāgī ||
kula kalaṁku kari sṛjeu bidhātā̃ |sāĩdoha mohi kīnha kumātā̃ ||
suni saprema samujhāva niṣādū |nātha karia kata bādi biṣādū ||
rāma tumhahi priya tumha priya rāmahi |yaha nirajosu dosu bidhi bāmahi ||
રામે કાને ક્યારેય દુઃખ સાંભળ્યું નહીં; રાજાએ તેમનું જીવનવૃક્ષની જેમ રક્ષણ કર્યું. બધી માતાઓએ રાત-દિવસ તેમનું રક્ષણ કર્યું, જેમ પલક આંખનું, અને જેમ સર્પ ફણમાં મણિનું રક્ષણ કરે છે. તે હવે વનમાં પગે ફરે છે, કંદ, મૂળ, ફળ અને ફૂલ ખાઈને. ધિક્કાર છે કૈકેયીને, અમંગલનું મૂળ! જે પ્રાણો કરતાં પ્રિયની વિરુદ્ધ થઈ. મને ધિક્કાર, ધિક્કાર, પાપનો સમુદ્ર, અભાગી, જેના કારણે આ બધું સંકટ થયું. વિધાતાએ મને કુળનો કલંક બનાવી સર્જ્યો, અને દુષ્ટ માતાએ મને સ્વામીનો દ્રોહી બનાવ્યો. આ સાંભળીને નિષાદે પ્રેમથી સમજાવ્યું: "નાથ, વ્યર્થ શોક કેમ કરો છો?" રામ તમને પ્રિય છે અને તમે રામને પ્રિય છો. આમાં કોઈનો દોષ નથી; દોષ તો પ્રતિકૂળ વિધિનો છે.
છંદ 201
बिधि बाम की करनी कठिन जेंहिं मातु कीन्ही बावरी।तेहि राति पुनि पुनि करहिं प्रभु सादर सरहना रावरी।।
तुलसी न तुम्ह सो राम प्रीतमु कहतु हौं सौहें किएँ।परिनाम मंगल जानि अपने आनिए धीरजु हिएँ।।
bidhi bāma kī karanī kaṭhina jeṁhiṁ mātu kīnhī bāvarī |tehi rāti puni puni karahiṁ prabhu sādara sarahanā rāvarī ||
tulasī na tumha so rāma prītamu kahatu hauṁ sauheṁ kiẽ |parināma maṁgala jāni apane ānie dhīraju hiẽ ||
પ્રતિકૂળ વિધિની કરણી કઠોર છે, જેણે તમારી માતાને વેડી બનાવી. એ જ રાત્રે પ્રભુએ વારંવાર તમારું આદરથી અને સ્તુતિથી વર્ણન કર્યું. તુલસીદાસ કહે છે: રામને તમને કરતાં વધુ પ્રિય કોઈ નથી, એ હું સોગંદ ખાઈને કહું છું. પરિણામમાં કલ્યાણ જાણીને પોતાના હૃદયમાં ધીરજ ધરો.
સોરઠા 201
अंतरजामी रामु सकुच सप्रेम कृपायतन।चलिअ करिअ बिश्रामु यह बिचारि दृढ़ आनि मन।।201।।
aṁtarajāmī rāmu sakuca saprema kṛpāyatana |calia karia biśrāmu yaha bicāri dṛṛha āni mana ||201||
રામ અંતરજામી છે, સકુચ અને પ્રેમસહિત કૃપાના ધામ છે। આ વાત મનમાં દૃઢતાથી વિચારીને ચાલો, વિશ્રામ કરીએ।
ચોપાઈ 202.1-5
सखा बचन सुनि उर धरि धीरा।बास चले सुमिरत रघुबीरा।।
यह सुधि पाइ नगर नर नारी।चले बिलोकन आरत भारी।।
परदखिना करि करहिं प्रनामा।देहिं कैकइहि खोरि निकामा।।
भरी भरि बारि बिलोचन लेंहीं।बाम बिधाताहि दूषन देहीं।।
एक सराहहिं भरत सनेहू।कोउ कह नृपति निबाहेउ नेहू।।
निंदहिं आपु सराहि निषादहि।को कहि सकइ बिमोह बिषादहि।।
एहि बिधि राति लोगु सबु जागा।भा भिनुसार गुदारा लागा।।
गुरहि सुनावँ चढ़ाइ सुहाईं।नईं नाव सब मातु चढ़ाईं।।
दंड चारि महँ भा सबु पारा।उतरि भरत तब सबहि सँभारा।।
sakhā bacana suni ura dhari dhīrā |bāsa cale sumirata raghubīrā ||
yaha sudhi pāi nagara nara nārī |cale bilokana ārata bhārī ||
paradakhinā kari karahiṁ pranāmā |dehiṁ kaikaihi khori nikāmā ||
bharī bhari bāri bilocana leṁhīṁ |bāma bidhātāhi dūṣana dehīṁ ||
eka sarāhahiṁ bharata sanehū |kou kaha nṛpati nibāheu nehū ||
niṁdahiṁ āpu sarāhi niṣādahi |ko kahi sakai bimoha biṣādahi ||
ehi bidhi rāti logu sabu jāgā |bhā bhinusāra gudārā lāgā ||
gurahi sunāvã caṛhāi suhāīṁ |naīṁ nāva saba mātu caṛhāīṁ ||
daṁḍa cāri mahã bhā sabu pārā |utari bharata taba sabahi sãbhārā ||
મિત્રના વચન સાંભળી હૃદયમાં ધૈર્ય ધારણ કરી, રઘુકુળવીર રામનું સ્મરણ કરતા ભરત પોતાના નિવાસ તરફ ચાલ્યા ગયા। આ વાર્તા મળતા નગરના સ્ત્રી-પુરુષ તેમને જોવા નીકળ્યા, અત્યંત શોકથી આર્ત થઈને। તેમણે પ્રદક્ષિણા કરી પ્રણામ કર્યા અને કૈકેયીને નિર્દયતાપૂર્વક ભાંડ્યા। તેમની આંખો વારંવાર જળથી ભરાઈ આવી અને તેમણે વિધાતાને દોષ દીધો। કોઈ ભરતના પ્રેમની પ્રશંસા કરતા, કોઈ કહેતા કે રાજાએ પોતાનો પ્રેમ અંત સુધી નિભાવ્યો। તે પોતાની નિંદા કરતા અને નિષાદની પ્રશંસા કરતા; તેમના મોહ અને શોકનું વર્ણન કોણ કરી શકે? આ રીતે સર્વ લોક રાતભર જાગ્યા રહ્યા અને ભિન્નસાર થવાથી નદી પાર કરવાનું આરંભાયું। ગુરુને સુંદર નૌકા પર ચડાવ્યા અને સર્વ રાજમાતાઓને નવી નૌકા પર બેસાડી। ચાર દંડમાં સર્વ પાર થયા, ત્યારે ભરત ઉતરીને સર્વની સંભાળ લેવા લાગ્યા।
દોહા 202
प्रातक्रिया करि मातु पद बंदि गुरहि सिरु नाइ।आगें किए निषाद गन दीन्हेउ कटकु चलाइ।।202।।
prātakriyā kari mātu pada baṁdi gurahi siru nāi |āgeṁ kie niṣāda gana dīnheu kaṭaku calāi ||202||
પ્રાતઃક્રિયા કરીને માતાના ચરણોને વંદન કરી ગુરુને શીશ નમાવ્યું, ત્યારપછી નિષાદોના દળને આગળ કરી સેનાને ચલાવી।
ચોપાઈ 203.1-4
कियउ निषादनाथु अगुआईं।मातु पालकीं सकल चलाईं।।
साथ बोलाइ भाइ लघु दीन्हा।बिप्रन्ह सहित गवनु गुर कीन्हा।।
आपु सुरसरिहि कीन्ह प्रनामू।सुमिरे लखन सहित सिय रामू।।
गवने भरत पयोदेहिं पाए।कोतल संग जाहिं डोरिआए।।
कहहिं सुसेवक बारहिं बारा।होइअ नाथ अस्व असवारा।।
रामु पयोदेहि पायँ सिधाए।हम कहँ रथ गज बाजि बनाए।।
सिर भर जाउँ उचित अस मोरा।सब तें सेवक धरमु कठोरा।।
देखि भरत गति सुनि मृदु बानी।सब सेवक गन गरहिं गलानी।।
kiyau niṣādanāthu aguāīṁ |mātu pālakīṁ sakala calāīṁ ||
sātha bolāi bhāi laghu dīnhā |bipranha sahita gavanu gura kīnhā ||
āpu surasarihi kīnha pranāmū |sumire lakhana sahita siya rāmū ||
gavane bharata payodehiṁ pāe |kotala saṁga jāhiṁ ḍoriāe ||
kahahiṁ susevaka bārahiṁ bārā |hoia nātha asva asavārā ||
rāmu payodehi pāyã sidhāe |hama kahã ratha gaja bāji banāe ||
sira bhara jāũ ucita asa morā |saba teṁ sevaka dharamu kaṭhorā ||
dekhi bharata gati suni mṛdu bānī |saba sevaka gana garahiṁ galānī ||
તેમણે નિષાદોના સ્વામીને આગળ ચલાવ્યા, અને બધી માતાઓને પાલખીમાં ચલાવી દીધી. પોતાના નાના ભાઈને બોલાવીને સાથે આપ્યો, અને બ્રાહ્મણો સહિત ગુરુને રવાના કર્યા. પોતે ગંગાજીને પ્રણામ કર્યા, અને લક્ષ્મણ સહિત સીતા અને રામનું સ્મરણ કર્યું. ભરત પગે ચાલ્યા, અને લગામ પકડીને સવારીના ઘોડા તેમની સાથે લઈ જવામાં આવ્યા. તેમના સારા સેવકો વારંવાર કહેતા, "નાથ, ઘોડા પર સવાર થાઓ." "રામ પગે ગયા. શું રથ, હાથી અને ઘોડા મારા માટે બનાવવામાં આવ્યા?" "મારે માથાના બળે ચાલવું એ જ યોગ્ય છે. બધામાં સેવકનો ધર્મ સૌથી કઠણ છે." ભરતની ચાલવાની ગતિ જોઈને અને તેમના કોમળ વચનો સાંભળીને, બધા સેવકોના દળનું હૃદય દુઃખથી ઓગળી ગયું.
દોહા 203
भरत तीसरे पहर कहँ कीन्ह प्रबेसु प्रयाग।कहत राम सिय राम सिय उमगि उमगि अनुराग।।203।।
bharata tīsare pahara kahã kīnha prabesu prayāga |kahata rāma siya rāma siya umagi umagi anurāga ||203||
ભરતે ત્રીજા પહરમાં પ્રયાગમાં પ્રવેશ કર્યો, રામ સીતા, રામ સીતા કહતા તેમનામાં વારંવાર પ્રેમ ઉમટવા લાગ્યું.
ચોપાઈ 204.1-4
झलका झलकत पायन्ह कैंसें।पंकज कोस ओस कन जैसें।।
भरत पयादेहिं आए आजू।भयउ दुखित सुनि सकल समाजू।।
खबरि लीन्ह सब लोग नहाए।कीन्ह प्रनामु त्रिबेनिहिं आए।।
सबिधि सितासित नीर नहाने।दिए दान महिसुर सनमाने।।
देखत स्यामल धवल हलोरे।पुलकि सरीर भरत कर जोरे।।
सकल काम प्रद तीरथराऊ।बेद बिदित जग प्रगट प्रभाऊ।।
मागउँ भीख त्यागि निज धरमू।आरत काह न करइ कुकरमू।।
अस जियँ जानि सुजान सुदानी।सफल करहिं जग जाचक बानी।।
jhalakā jhalakata pāyanha kaiṁseṁ |paṁkaja kosa osa kana jaiseṁ ||
bharata payādehiṁ āe ājū |bhayau dukhita suni sakala samājū ||
khabari līnha saba loga nahāe |kīnha pranāmu tribenihiṁ āe ||
sabidhi sitāsita nīra nahāne |die dāna mahisura sanamāne ||
dekhata syāmala dhavala halore |pulaki sarīra bharata kara jore ||
sakala kāma prada tīratharāū |beda bidita jaga pragaṭa prabhāū ||
māgaũ bhīkha tyāgi nija dharamū |ārata kāha na karai kukaramū ||
asa jiyã jāni sujāna sudānī |saphala karahiṁ jaga jācaka bānī ||
તેના પગ પર છાલા ચમકતા હતા, કમળના કોશ પર ઝાકળના ટીપાં જેવા। "ભરત આજે પગે આવ્યા છે," એમ સાંભળીને સમગ્ર સમાજ દુઃખી થયો। તેમણે સર્વ લોકોના સ્નાનની વાત જાણી, ત્રિવેણીમાં આવીને પ્રણામ કર્યા। યોગ્ય વિધિથી સફેદ અને કાળા જળમાં સ્નાન કર્યું, દાન આપ્યા અને બ્રાહ્મણોનું સન્માન કર્યું। શ્યામ અને શ્વેત તરંગો જોઈને ભરતનું શરીર પુલકિત થયું અને તેમણે હાથ જોડ્યા। "હે તીર્થરાજ, સર્વ કામના આપનાર, વેદમાં વિદિત અને જગતમાં પ્રગટ પ્રભાવવાળા।" "પોતાનો ધર્મ છોડીને હું ભીખ માગું છું. આર્ત મનુષ્ય કુકર્મ શું નહિ કરે?" આવું હૃદયમાં જાણીને જ્ઞાની અને દાની લોકો જગતમાં યાચકની વાણીને સફળ કરે છે.
દોહા 204
अरथ न धरम न काम रुचि गति न चहउँ निरबान।जनम जनम रति राम पद यह बरदानु न आन।।204।।
aratha na dharama na kāma ruci gati na cahaũ nirabāna |janama janama rati rāma pada yaha baradānu na āna ||204||
મને ન અર્થમાં, ન ધર્મમાં, ન કામમાં રુચિ; ન ગતિ જોઈએ, ન નિર્વાણ જોઈએ। જન્મોજન્મ રામના ચરણોમાં પ્રીતિ રહે, આ જ વરદાન જોઈએ, બીજું નહિ।
ચોપાઈ 205.1-4
जानहुँ रामु कुटिल करि मोही।लोग कहउ गुर साहिब द्रोही।।
सीता राम चरन रति मोरें।अनुदिन बढ़उ अनुग्रह तोरें।।
जलदु जनम भरि सुरति बिसारउ।जाचत जलु पबि पाहन डारउ।।
चातकु रटनि घटें घटि जाई।बढ़े प्रेमु सब भाँति भलाई।।
कनकहिं बान चढ़इ जिमि दाहें।तिमि प्रियतम पद नेम निबाहें।।
भरत बचन सुनि माझ त्रिबेनी।भइ मृदु बानि सुमंगल देनी।।
तात भरत तुम्ह सब बिधि साधू।राम चरन अनुराग अगाधू।।
बाद गलानि करहु मन माहीं।तुम्ह सम रामहि कोउ प्रिय नाहीं।।
jānahũ rāmu kuṭila kari mohī |loga kahau gura sāhiba drohī ||
sītā rāma carana rati moreṁ |anudina baṛhau anugraha toreṁ ||
jaladu janama bhari surati bisārau |jācata jalu pabi pāhana ḍārau ||
cātaku raṭani ghaṭeṁ ghaṭi jāī |baṛhe premu saba bhā̃ti bhalāī ||
kanakahiṁ bāna caṛhai jimi dāheṁ |timi priyatama pada nema nibāheṁ ||
bharata bacana suni mājha tribenī |bhai mṛdu bāni sumaṁgala denī ||
tāta bharata tumha saba bidhi sādhū |rāma carana anurāga agādhū ||
bāda galāni karahu mana māhīṁ |tumha sama rāmahi kou priya nāhīṁ ||
રામ મને કપટી સમજે, લોકો મને ગુરુ અને સ્વામીનો દ્રોહી કહે. માત્ર તમારી કૃપાથી સીતા-રામના ચરણોમાં મારો પ્રેમ રોજ વધે. વાદળ જન્મભર ચાતકને ભૂલી જાય, પાણી માંગતા વજ્ર અને પથ્થર ફેંકે. ચાતકની પોકાર ઘટે, તે ક્ષીણ થાય, પણ પ્રેમ વધે તો બધી રીતે ભલાઈ થાય. જેમ સોનું અગ્નિમાં તપાવતાં વધુ ઝળહળે, તેમ પ્રિયતમના ચરણોનું વ્રત નિષ્ઠાથી પાળવાથી તેજમાન થાય. ભરતના વચન સાંભળીને ત્રિવેણીના મધ્યમાંથી એક કોમળ અને મંગલમય વાણી પ્રગટ થઈ. વત્સ ભરત, તમે બધી રીતે સાધુ છો, અને રામના ચરણોમાં તમારો અનુરાગ અગાધ છે. તમે વ્યર્થ મનમાં ખેદ અને લજ્જા કરો છો, તમારા જેવા રામને પ્રિય બીજો કોઈ નથી.
દોહા 205
तनु पुलकेउ हियँ हरषु सुनि बेनि बचन अनुकूल।भरत धन्य कहि धन्य सुर हरषित बरषहिं फूल।।205।।
tanu pulakeu hiyã haraṣu suni beni bacana anukūla |bharata dhanya kahi dhanya sura haraṣita baraṣahiṁ phūla ||205||
ત્રિવેણીના અનુકૂળ વચન સાંભળીને ભરતનું શરીર પુલકિત થયું અને હૃદયમાં હર્ષ થયો. દેવતા હર્ષિત થઈને 'ભરત ધન્ય છે, ધન્ય છે' કહીને ફૂલો વરસાવવા લાગ્યા.
ચોપાઈ 206.1-4
प्रमुदित तीरथराज निवासी।बैखानस बटु गृही उदासी।।
कहहिं परसपर मिलि दस पाँचा।भरत सनेह सीलु सुचि साँचा।।
सुनत राम गुन ग्राम सुहाए।भरद्वाज मुनिबर पहिं आए।।
दंड प्रनामु करत मुनि देखे।मूरतिमंत भाग्य निज लेखे।।
धाइ उठाइ लाइ उर लीन्हे।दीन्हि असीस कृतारथ कीन्हे।।
आसनु दीन्ह नाइ सिरु बैठे।चहत सकुच गृहँ जनु भजि पैठे।।
मुनि पूँछब कछु यह बड़ सोचू।बोले रिषि लखि सीलु सँकोचू।।
सुनहु भरत हम सब सुधि पाई।बिधि करतब पर किछु न बसाई।।
pramudita tīratharāja nivāsī |baikhānasa baṭu gṛhī udāsī ||
kahahiṁ parasapara mili dasa pā̃cā |bharata saneha sīlu suci sā̃cā ||
sunata rāma guna grāma suhāe |bharadvāja munibara pahiṁ āe ||
daṁḍa pranāmu karata muni dekhe |mūratimaṁta bhāgya nija lekhe ||
dhāi uṭhāi lāi ura līnhe |dīnhi asīsa kṛtāratha kīnhe ||
āsanu dīnha nāi siru baiṭhe |cahata sakuca gṛhã janu bhaji paiṭhe ||
muni pū̃chaba kachu yaha baṛa socū |bole riṣi lakhi sīlu sãkocū ||
sunahu bharata hama saba sudhi pāī |bidhi karataba para kichu na basāī ||
પ્રયાગ, તીર્થોના રાજા, ના નિવાસીઓ અત્યંત આનંદિત થયા - વનવાસી તપસ્વી, બ્રહ્મચારી વિદ્યાર્થી, ગૃહસ્થ અને ઉદાસી. દસ-પાંચના સમૂહમાં મળીને એકબીજાને કહેવા લાગ્યા, "ભરતનો પ્રેમ, શીલ અને પવિત્રતા સાચો છે." ચાલતા ચાલતા રામના અનેક સુંદર ગુણ સાંભળીને ભરત ભરદ્વાજ મુનિશ્રેષ્ઠ પાસે આવ્યા. મુનિએ તેમને દંડવત પ્રણામ કરતા જોયા અને પોતાના ભાગ્યને મૂર્તિમાન સમજ્યા. દોડીને ઉઠાવીને છાતીએ લગાવ્યા, આશીર્વાદ આપ્યો અને તેમને કૃતાર્થ કર્યા. આસન આપ્યું, ભરતે શિર નમાવીને બેઠા, જાણે સકુચીને ઘરમાં જઈને છુપાવા માંગતા હોય. "મુનિ કંઈ પૂછે" એવું તેમનું મોટું ચિંતન હતું, તેમનું શીલ અને સંકોચ જોઈને ઋષિ બોલ્યા. "સાંભળ ભરત, આપણને સઘળી જાણ થઈ ગઈ છે, વિધિના કરતબ પર કોઈનું વશ ચાલતું નથી."
દોહા 206
तुम्ह गलानि जियँ जनि करहु समुझी मातु करतूति।तात कैकइहि दोसु नहिं गई गिरा मति धूति।।206।।
tumha galāni jiyã jani karahu samujhī mātu karatūti |tāta kaikaihi dosu nahiṁ gaī girā mati dhūti ||206||
હે તાત, માતાનો સ્વભાવ સમજીને તું પોતાના મનમાં લાજ કે દુઃખ ન કર. કૈકેયી પર કોઈ દોષ નથી; વાણી દેવી સરસ્વતી આવીને તેમના મનને મોહિત કરી ગઈ.
ચોપાઈ 207.1-4
यहउ कहत भल कहिहि न कोऊ।लोकु बेद बुध संमत दोऊ।।
तात तुम्हार बिमल जसु गाई।पाइहि लोकउ बेदु बड़ाई।।
लोक बेद संमत सबु कहई।जेहि पितु देइ राजु सो लहई।।
राउ सत्यब्रत तुम्हहि बोलाई।देत राजु सुखु धरमु बड़ाई।।
राम गवनु बन अनरथ मूला।जो सुनि सकल बिस्व भइ सूला।।
सो भावी बस रानि अयानी।करि कुचालि अंतहुँ पछितानी।।
तहँउँ तुम्हार अलप अपराधू।कहै सो अधम अयान असाधू।।
करतेहु राजु त तुम्हहि न दोषू।रामहि होत सुनत संतोषू।।
yahau kahata bhala kahihi na koū |loku beda budha saṁmata doū ||
tāta tumhāra bimala jasu gāī |pāihi lokau bedu baṛāī ||
loka beda saṁmata sabu kahaī |jehi pitu dei rāju so lahaī ||
rāu satyabrata tumhahi bolāī |deta rāju sukhu dharamu baṛāī ||
rāma gavanu bana anaratha mūlā |jo suni sakala bisva bhai sūlā ||
so bhāvī basa rāni ayānī |kari kucāli aṁtahũ pachitānī ||
tahãũ tumhāra alapa aparādhū |kahai so adhama ayāna asādhū ||
karatehu rāju ta tumhahi na doṣū |rāmahi hota sunata saṁtoṣū ||
આ તમે કહો તો પણ કોઈ તેને સારું ન કહે, કારણ લોક અને વેદ, બંને જ્ઞાનીઓનાં માન્ય, તેના વિરુદ્ધ છે. હે તાત, તમારા નિર્મળ યશનું ગાન થશે, અને લોક અને વેદ બંને તમને મોટી પ્રશંસા આપશે. લોક અને વેદ જેને માન્ય કરે, બધા એ જ કહે છે કે જેને પિતા રાજ્ય આપે તે જ તે મેળવે. રાજા સત્યબ્રતે તમને જ બોલાવ્યા અને સુખ, ધર્મ અને માન આપી રાજ્ય આપતા હતા. રામનું વનમાં જવું બધા અનર્થોનું મૂળ છે, અને તે સાંભળીને સમગ્ર વિશ્વ શોકથી પીડિત થયું. તે જ દૈવના વશમાં આવેલી અજ્ઞ રાણી, દુષ્ટ કાર્ય કરી અંતે પસ્તાઈ. તેમાં પણ તમારો ગુનો સૂક્ષ્મ છે; જે એમ કહે તે અધમ, અજ્ઞ અને દુષ્ટ છે. તમે રાજ્ય કર્યું હોત તો તમને દોષ ન લાગત, અને રામ સાંભળીને સંતુષ્ટ થાત.
દોહા 207
अब अति कीन्हेहु भरत भल तुम्हहि उचित मत एहु।सकल सुमंगल मूल जग रघुबर चरन सनेहु।।207।।
aba ati kīnhehu bharata bhala tumhahi ucita mata ehu |sakala sumaṁgala mūla jaga raghubara carana sanehu ||207||
હવે ભરત, તેં અત્યંત ભલું કર્યું છે; આ વિચાર તને યોગ્ય છે. સમગ્ર જગતમાં રઘુકુળના શ્રેષ્ઠ રામના ચરણોનો સ્નેહ સઘળા મંગળોનું મૂળ છે.
ચોપાઈ 208.1-4
सो तुम्हार धनु जीवनु प्राना।भूरिभाग को तुम्हहि समाना।।
यह तम्हार आचरजु न ताता।दसरथ सुअन राम प्रिय भ्राता।।
सुनहु भरत रघुबर मन माहीं।पेम पात्रु तुम्ह सम कोउ नाहीं।।
लखन राम सीतहि अति प्रीती।निसि सब तुम्हहि सराहत बीती।।
जाना मरमु नहात प्रयागा।मगन होहिं तुम्हरें अनुरागा।।
तुम्ह पर अस सनेहु रघुबर कें।सुख जीवन जग जस जड़ नर कें।।
यह न अधिक रघुबीर बड़ाई।प्रनत कुटुंब पाल रघुराई।।
तुम्ह तौ भरत मोर मत एहू।धरें देह जनु राम सनेहू।।
so tumhāra dhanu jīvanu prānā |bhūribhāga ko tumhahi samānā ||
yaha tamhāra ācaraju na tātā |dasaratha suana rāma priya bhrātā ||
sunahu bharata raghubara mana māhīṁ |pema pātru tumha sama kou nāhīṁ ||
lakhana rāma sītahi ati prītī |nisi saba tumhahi sarāhata bītī ||
jānā maramu nahāta prayāgā |magana hohiṁ tumhareṁ anurāgā ||
tumha para asa sanehu raghubara keṁ |sukha jīvana jaga jasa jaṛa nara keṁ ||
yaha na adhika raghubīra baṛāī |pranata kuṭuṁba pāla raghurāī ||
tumha tau bharata mora mata ehū |dhareṁ deha janu rāma sanehū ||
તે પ્રેમ તમારું ધન, તમારું જીવન અને તમારા પ્રાણ છે. તમારા જેવા ભાગ્યશાળી બીજો કોઈ નથી. આ તમારા માટે આશ્ચર્ય નથી, હે તાત, કેમ કે તમે દશરથના પુત્ર અને રામના પ્રિય ભાઈ છો. સાંભળ, ભરત, રઘુવરના મનમાં તમારા જેવું પ્રેમનું પાત્ર બીજું કોઈ નથી. લક્ષ્મણ, રામ અને સીતા તમારા પ્રત્યે અત્યંત પ્રીતિ ધરાવે છે; આખી રાત તમારી સ્તુતિ કરતાં વીતી. પ્રયાગમાં સ્નાન કરતાં મેં તેમનો ભેદ જાણ્યો: તે તમારા અનુરાગમાં મગ્ન હતા. રઘુવરનો તમારા પર આવો સ્નેહ છે, જેવું જગતમાં મૂઢ મનુષ્યના જીવનનું સુખ હોય. આ રઘુવીરની વધારે મોટી વાત નથી, કેમ કે રઘુરાય શરણાગતના કુટુંબનું પાલન કરે છે. પણ તમે તો ભરત, મારું આ મત છે: તમે જાણે રામના સ્નેહે દેહ ધારણ કર્યો હોય.
દોહા 208
तुम्ह कहँ भरत कलंक यह हम सब कहँ उपदेसु।राम भगति रस सिद्धि हित भा यह समउ गनेसु।।208।।
tumha kahã bharata kalaṁka yaha hama saba kahã upadesu |rāma bhagati rasa siddhi hita bhā yaha samau ganesu ||208||
તને, ભરત, આ કળંક લાગે છે, પણ આપણા બધા માટે આ ઉપદેશ છે. રામ ભક્તિના રસની સિદ્ધિ માટે આ સમય શુભ ગણેશ, વિઘ્નોનો નાશ કરનાર, બન્યો છે.
ચોપાઈ 209.1-4
नव बिधु बिमल तात जसु तोरा।रघुबर किंकर कुमुद चकोरा।।
उदित सदा अँथइहि कबहूँ ना।घटिहि न जग नभ दिन दिन दूना।।
कोक तिलोक प्रीति अति करिही।प्रभु प्रताप रबि छबिहि न हरिही।।
निसि दिन सुखद सदा सब काहू।ग्रसिहि न कैकइ करतबु राहू।।
पूरन राम सुपेम पियूषा।गुर अवमान दोष नहिं दूषा।।
राम भगत अब अमिअँ अघाहूँ।कीन्हेहु सुलभ सुधा बसुधाहूँ।।
भूप भगीरथ सुरसरि आनी।सुमिरत सकल सुंमगल खानी।।
दसरथ गुन गन बरनि न जाहीं।अधिकु कहा जेहि सम जग नाहीं।।
nava bidhu bimala tāta jasu torā |raghubara kiṁkara kumuda cakorā ||
udita sadā ãthaihi kabahū̃ nā |ghaṭihi na jaga nabha dina dina dūnā ||
koka tiloka prīti ati karihī |prabhu pratāpa rabi chabihi na harihī ||
nisi dina sukhada sadā saba kāhū |grasihi na kaikai karatabu rāhū ||
pūrana rāma supema piyūṣā |gura avamāna doṣa nahiṁ dūṣā ||
rāma bhagata aba amiã aghāhū̃ |kīnhehu sulabha sudhā basudhāhū̃ ||
bhūpa bhagīratha surasari ānī |sumirata sakala suṁmagala khānī ||
dasaratha guna gana barani na jāhīṁ |adhiku kahā jehi sama jaga nāhīṁ ||
હે તાત, તારું યશ નવું અને નિર્મળ ચંદ્ર છે, અને રઘુકુળના શ્રેષ્ઠ રામના સેવકો તેના કુમુદ અને ચકોર છે. તે સદા ઉદિત છે અને ક્યારેય અસ્ત નહીં થાય. જગતના આકાશમાં તે ઘટશે નહીં, પણ દિને દિને બેગણું વધશે. ત્રણ લોકના ચકવા પક્ષીઓ તેનો અત્યંત પ્રેમ કરશે, અને પ્રભુના પ્રતાપનો સૂર્ય તેની શોભા લઈ જશે નહીં. રાત-દિવસ તે બધાને સદા સુખદાયક છે, અને કૈકેયીના કરતબનો રાહુ તેને ગળશે નહીં. તે રામના શુદ્ધ પ્રેમના અમૃતથી પૂર્ણ છે, અને ગુરુનો અવમાન કરવાનો દોષ તેને દૂષિત કરતો નથી. રામના ભક્તો હવે આ અમૃતથી તૃપ્ત થશે, અને તેં સમગ્ર પૃથ્વી માટે પણ અમૃત સુલભ બનાવ્યું છે. રાજા ભગીરથે સ્વર્ગની નદી ગંગા લાવી, જેના માત્ર સ્મરણથી સર્વ સુમંગલોની ખાણ છે. દશરથના ગુણોના સમૂહનું વર્ણન થઈ શકત નથી. તેના વિશે વધારે શું કહીએ, જેના જેવો જગતમાં કોઈ નથી?
દોહા 209
जासु सनेह सकोच बस राम प्रगट भए आइ।जे हर हिय नयननि कबहुँ निरखे नहीं अघाइ।।209।।
jāsu saneha sakoca basa rāma pragaṭa bhae āi |je hara hiya nayanani kabahũ nirakhe nahīṁ aghāi ||209||
જેના સ્નેહ અને સંકોચને કારણે રામ પ્રગટ થઈને અહીં આવ્યા, જેમને શિવે પણ હૃદયની આંખોથી ક્યારેય જોઈને તૃપ્તિ ન મેળવી.
Inside Prakarana 21
Compositional abstract
Ayodhya Kāṇḍa is the Manas’ great crucible of viraha and dharma. Its dominant rasa is karuṇā, yet Tulsidas continually converts lament into mādhurya of devotion: the pain of separation becomes a devotional engine. Theologically, it is the pivot where Saguna Rāma’s humanly legible decisions (obedience to father, forest-exile) disclose the Nirguna’s inscrutable ordinance (bidhि gati) without collapsing into fatalism. The kāṇḍa teaches that maryādā is itself mokṣa-ward: Rāma’s restraint is liberation in action. Bharata emerges as the bhakta-ideal—so pure that even blame cannot cling; his journey is a pilgrimage of conscience. The narrative repeatedly frames social disorder (Kaikeyī’s boon, public outrage) as a stage for inner order: humility, self-reproach, and unwavering rati at Rāma’s feet. Thus Ayodhya becomes the staircase step where the seeker learns to carry exile inwardly as tapas and to read calamity as grace.
The dialogue
- काकभुशुण्डि (Kākabhūṣuṇḍi)गरुड़ (Garuḍa) · उत्तर घाट (Uttara Ghāṭ): the ‘bird’s-eye’ contemplative bank where events are interpreted as līlā and bhakti-siddhānta rather than mere history; ideal for passages where providence (bidhि) and devotion (prem) are debated.
Frequently Asked Questions
Paramparā holds that reciting Bharata’s Prayāga-prayer and Bharadvāja’s absolution (Doha 204–207 region) purifies ‘glāni’ (self-blame), steadies the mind in विपत्ति, and grants ‘राम पद रति’—the inner fruit of Ayodhya Kāṇḍa: steadfast devotion that does not bargain even for mokṣa.
A common samput used in many Rāma-bhakti recitations here is: “श्रीराम जय राम जय जय राम” (inserted between units). In some Manas-kathā traditions, the refrain “राम सिया राम सिया राम जय जय राम” is favored, resonating with Doha 203’s ‘कहत राम सिय राम सिय’ cadence.
Ask anything about Prakarana 21 of the Ramcharitmanas
Answers come straight from the texts, with the shlokas they draw on. Ask in your own words.
A free sign-in with Google or Apple keeps your chat saved across web and the app.
Read Ramcharitmanas in the Vedapath app
Scan the QR code to open this directly in the app, with word-by-word meanings, Awadhi recitation where available, and more.
