Opening the text
Tyāga-śikṣā (instruction in renunciation) and Dharma-parīkṣā (testing of righteousness): the sādhaka learns that true ‘Ayodhyā’ (the unconquerable inner city of peace) is entered not by possession of kingdom, but by surrender to Rāma’s maryādā. This sopāna turns grief into bhakti by transmuting political injustice into spiritual resolve—especially through Bharata’s spotless love and the community’s lament that becomes kīrtan-like praise.
Ayodhya Kand mein sabse zyada viraha aur dharma ki baat hai. Is poore hisse mein rona-rona sa hai, par Tulsidas ji ne isse bhi bhakti ki mithas bana diya. Judai ka dard aisa lagta hai jaise wohi bhakti ko aage badhata hai. Isme Rama ne apne papa ki baat maani aur jungle chalne ko haan kaha. Yeh sab karte hue bhi woh bidhi ki gati ko samajhte the. Maryada hi moksha ki raah hai - Rama ka control karna hi mukti hai. Bharata ek ideal bhakta nikla, itna saaf ki uspe koi ilzam bhi nahi lagta. Uski journey zameer ki yatra ban gayi. Kaikeyi ki baat aur logon ka gussa bhi andar ki vyavastha ke liye tha. Ayodhya sikhata hai ki museebat ko bhi kripa samjho.
Verse 408 (चौपाई)
लालन जोगु लखन लघु लोने। भे न भाइ अस अहहिं न होने।। पुरजन प्रिय पितु मातु दुलारे। सिय रघुबरहि प्रानपिआरे।। मृदु मूरति सुकुमार सुभाऊ। तात बाउ तन लाग न काऊ।। ते बन सहहिं बिपति सब भाँती। निदरे कोटि कुलिस एहिं छाती।। राम जनमि जगु कीन्ह उजागर। रूप सील सुख सब गुन सागर।। पुरजन परिजन गुर पितु माता। राम सुभाउ सबहि सुखदाता।। बैरिउ राम बड़ाई करहीं। बोलनि मिलनि बिनय मन हरहीं।। सारद कोटि कोटि सत सेषा। करि न सकहिं प्रभु गुन गन लेखा।।
Lakshman ko pyaar se paalna chahiye, woh chhota hai aur naram hai. Woh sirf naam ka bhai nahi hai, usme koi kami nahi hai. Shehar ke log unse pyaar karte hain, maa-baap unhe laad karte hain. Sita aur Raghu ke swami jeevan se bhi pyaare hain. Unka roop naram hai, swabhav achha hai. Koi hawa bhi unke sharir ko chu nahi sakti. Woh jungle mein har tarah ki mushkil sah lete hain. Woh kisi cheez se dar nahi lagte, bhale hi lakhon bijli gir jaye. Ram paida hue aur duniya roshan kar di. Woh khoobsurti, achchai, khushi aur gunon ka samundar hain. Shehar ke log, rishtedaar, guru, maa-baap sab Ram ke swabhav se khush hain. Ram ke dushman bhi unki badaai karte hain. Unki baatein, unka milna, unki vinamrata dil jeet leti hai. Saraswati aur crore rishi bhi Ram ke gunon ka hisaab nahi likh sakte.
Verse 409 (दोहा/सोरठा)
सुखस्वरुप रघुबंसमनि मंगल मोद निधान। ते सोवत कुस डासि महि बिधि गति अति बलवान।।200।।
Raghu vans ka sabse bada ratna, khushi ka swaroop, khushi aur mangal ka khazana. Woh Kusha ghaas pe so rahe hain. Yeh kismat ki taqat hai.
Verse 410 (चौपाई)
राम सुना दुखु कान न काऊ। जीवनतरु जिमि जोगवइ राऊ।। पलक नयन फनि मनि जेहि भाँती। जोगवहिं जननि सकल दिन राती।। ते अब फिरत बिपिन पदचारी। कंद मूल फल फूल अहारी।। धिग कैकेई अमंगल मूला। भइसि प्रान प्रियतम प्रतिकूला।। मैं धिग धिग अघ उदधि अभागी। सबु उतपातु भयउ जेहि लागी।। कुल कलंकु करि सृजेउ बिधाताँ। साइँदोह मोहि कीन्ह कुमाताँ।। सुनि सप्रेम समुझाव निषादू। नाथ करिअ कत बादि बिषादू।। राम तुम्हहि प्रिय तुम्ह प्रिय रामहि। यह निरजोसु दोसु बिधि बामहि।।
Ram ne ek dukh suna jo kisi ko nahi sunna chahiye. Jaise jeevan ka ped kaat diya gaya ho. Jaise saanp ke mani ko palkein din-raat rakhti hain, waise unki maa ne unhe pyaar se rakha. Ab woh jungle mein phir rahe hain, kand, mool, phal aur phool kha rahe hain. Kaikeyi ko dhikkar, yeh sab dukh ki jad hai. Woh apni jaan aur apne pyaare ki dushman ban gayi. Main dhikkar hoon, main paapi hoon, main abhagi hoon. Yeh sab musibat mere upar aayi. Bhagwan ne mujhe apne khandan ka daag banaya. Maine apne pati ke liye buri maa ban gayi. Nishad ne sun ke pyaar se samjhaya. Prabhu, itna dukhi kyun ho rahe ho? Ram tumhe pyaare hain aur tum Ram ke pyaare ho. Isme koi dosh nahi, yeh kismat ka kaam hai.
Verse 411 (छंद)
बिधि बाम की करनी कठिन जेंहिं मातु कीन्ही बावरी। तेहि राति पुनि पुनि करहिं प्रभु सादर सरहना रावरी।। तुलसी न तुम्ह सो राम प्रीतमु कहतु हौं सौहें किएँ। परिनाम मंगल जानि अपने आनिए धीरजु हिएँ।।
Buri kismat ki baat bahut bhaari hoti hai. Isi wajah se maa ka dimaag chakkar gaya tha. Phir bhi raat bhar Ram unki tareef karte rahe, bahin izzat se. Tulsidas kehte hain, main kisi ko itna pyaara nahi kehta jitna tumhe kehta hoon. Apne dil ko strong rakho, ant mein sab theek hoga.
Verse 412 (दोहा/सोरठा)
अंतरजामी रामु सकुच सप्रेम कृपायतन। चलिअ करिअ बिश्रामु यह बिचारि दृढ़ आनि मन।।201।।
Ram dil ki baat jaanta hai. Woh sharmaate hain, par pyaar se bhare hain, aur daya ka ghar hain. Unhone socha aur apne mann ko pakka kar liya. Phir bole, chalo ab aaram karte hain.
Verse 413 (चौपाई)
सखा बचन सुनि उर धरि धीरा। बास चले सुमिरत रघुबीरा।। यह सुधि पाइ नगर नर नारी। चले बिलोकन आरत भारी।। परदखिना करि करहिं प्रनामा। देहिं कैकइहि खोरि निकामा।। भरी भरि बारि बिलोचन लेंहीं। बाम बिधाताहि दूषन देहीं।। एक सराहहिं भरत सनेहू। कोउ कह नृपति निबाहेउ नेहू।। निंदहिं आपु सराहि निषादहि। को कहि सकइ बिमोह बिषादहि।। एहि बिधि राति लोगु सबु जागा। भा भिनुसार गुदारा लागा।। गुरहि सुनावँ चढ़ाइ सुहाईं। नईं नाव सब मातु चढ़ाईं।। दंड चारि महँ भा सबु पारा। उतरि भरत तब सबहि सँभारा।।
Dost ki baat sun ke usne apna dil samjha liya. Woh apne ghar chala gaya, Ram ko yaad karte hue. Jab shehar ke logon ko pata chala, aurat aur mard sab dekhne nikal pade. Unka dil bahut dukhi tha. Haath jod ke pranaam kiya aur Kaikeyi ko gaaliyan di. Aankhon mein aansu the, aur woh uparwale ko kos rahe the. Kuch log Bharat ki pyaar ki tareef kar rahe the. Kuch bol rahe the ki raja ne apna pyaar nibhaya. Khud ko kos rahe the aur Nishad ki tareef kar rahe the. Kaun bataaye unka kaisa haal tha. Aise hi raat bhar log jaage rahe. Subah hote hi taiyaari shuru ho gayi. Guru ko sundar naav mein bithaya. Saari maaon ko nayi naav mein bithaya. Chaar pahar mein sab paar ho gaye. Phir Bharat utra aur sabka khayal rakha.
Verse 414 (दोहा/सोरठा)
प्रातक्रिया करि मातु पद बंदि गुरहि सिरु नाइ। आगें किए निषाद गन दीन्हेउ कटकु चलाइ।।202।।
Subah ki puja karke maa ke paon chhue. Guru ko bhi sar jhukaya. Nishad logon ko aage bheja aur sena chal padi.
Verse 415 (चौपाई)
कियउ निषादनाथु अगुआईं। मातु पालकीं सकल चलाईं।। साथ बोलाइ भाइ लघु दीन्हा। बिप्रन्ह सहित गवनु गुर कीन्हा।। आपु सुरसरिहि कीन्ह प्रनामू। सुमिरे लखन सहित सिय रामू।। गवने भरत पयोदेहिं पाए। कोतल संग जाहिं डोरिआए।। कहहिं सुसेवक बारहिं बारा। होइअ नाथ अस्व असवारा।। रामु पयोदेहि पायँ सिधाए। हम कहँ रथ गज बाजि बनाए।। सिर भर जाउँ उचित अस मोरा। सब तें सेवक धरमु कठोरा।। देखि भरत गति सुनि मृदु बानी। सब सेवक गन गरहिं गलानी।।
Nishad ka sardar aage chal raha tha. Saari maaon ko palkiyon mein bithaya gaya. Bhaiyon ko saath bulaya aur unhe samjhaya. Brahmano ke saath guru bhi nikal pade. Bharat ne Ganga ko pranaam kiya. Sita aur Ram, Lakshman ke saath, unhe yaad kiya. Jab Bharat nadi ke paas pahuncha, naav wale logon ne sabko paar utara. Sevak log baar baar bol rahe the, prabhu, ghode taiyaar kar dein aapke liye. Ram to paidal chale gaye doosre kinare, hum logon ke liye rath aur haathi ghode bana dein. Bharat ne kaha, mujhe paidal hi jaana chahiye. Sevak ka dharam sabse kathin hota hai. Bharat ki ye baat dekh ke aur uski naram awaaz sun ke, saare sevak sharma gaye.
Verse 416 (दोहा/सोरठा)
भरत तीसरे पहर कहँ कीन्ह प्रबेसु प्रयाग। कहत राम सिय राम सिय उमगि उमगि अनुराग।।203।।
Bharat dopahar ke baad, teesre pehar mein Prayag pahuncha. Woh baar-baar Ram aur Sita ka naam le raha tha. Uska dil bhar aaya tha, pyaar ubhal raha tha.
Verse 417 (चौपाई)
झलका झलकत पायन्ह कैंसें। पंकज कोस ओस कन जैसें।। भरत पयादेहिं आए आजू। भयउ दुखित सुनि सकल समाजू।। खबरि लीन्ह सब लोग नहाए। कीन्ह प्रनामु त्रिबेनिहिं आए।। सबिधि सितासित नीर नहाने। दिए दान महिसुर सनमाने।। देखत स्यामल धवल हलोरे। पुलकि सरीर भरत कर जोरे।। सकल काम प्रद तीरथराऊ। बेद बिदित जग प्रगट प्रभाऊ।। मागउँ भीख त्यागि निज धरमू। आरत काह न करइ कुकरमू।। अस जियँ जानि सुजान सुदानी। सफल करहिं जग जाचक बानी।।
Bharat ke paayal chamak rahe the, jaise kamal mein oos chamakti hai. Woh nadi ke kinare aaya, aur sab log dukhi ho gaye. Khabar sun ke sab ne naha liya, pranaam kiya, aur Triveni aaye. Sita aur Ram ne bhi dharam se naha liya. Brahmano ko daan diya, unki izzat ki. Kali aur safed lahrein dekh ke Bharat ka badan kampane laga. Yeh sabse bada teerth hai, sab kaam poori karta hai. Ved mein likha hai, duniya jaanta hai iski taakat. Bharat ne socha main bheek maangta hoon, apna dharam chhod ke. Aisa koi dukhi insaan nahi jo galti na kare. Yeh jaan ke woh wise aur generous insaan ne uski baat poori kar di.
Verse 418 (दोहा/सोरठा)
अरथ न धरम न काम रुचि गति न चहउँ निरबान। जनम जनम रति राम पद यह बरदानु न आन।।204।।
Mujhe na dhan chahiye, na dharam, na sukh, na moksh. Main bas yeh chahta hoon ki janam-janam tak Ram ke charnon mein pyaar rahe. Aur koi vardaan nahi chahiye.
Verse 419 (चौपाई)
जानहुँ रामु कुटिल करि मोही। लोग कहउ गुर साहिब द्रोही।। सीता राम चरन रति मोरें। अनुदिन बढ़उ अनुग्रह तोरें।। जलदु जनम भरि सुरति बिसारउ। जाचत जलु पबि पाहन डारउ।। चातकु रटनि घटें घटि जाई। बढ़े प्रेमु सब भाँति भलाई।। कनकहिं बान चढ़इ जिमि दाहें। तिमि प्रियतम पद नेम निबाहें।। भरत बचन सुनि माझ त्रिबेनी। भइ मृदु बानि सुमंगल देनी।। तात भरत तुम्ह सब बिधि साधू। राम चरन अनुराग अगाधू।। बाद गलानि करहु मन माहीं। तुम्ह सम रामहि कोउ प्रिय नाहीं।।
Log kahenge Ram ne mujhe dhokha diya, main apne guru ka drohi hoon. Lekin mera pyaar Sita aur Ram ke charnon mein hai. Din-bhar tumhari kripa badhti rahe. Badal paani mein paida hota hai, phir bhi paani maangta hai, patthar girata hai. Chatak pakshi ghar-ghar jaake pukarta hai, pyaar har tarah se badhta hai. Jaise sona aag mein pakad kar saaf hota hai, waise main apne priya ke charnon ki kasam nibhaunga. Triveni ne Bharat ki baat suni. Usne naram awaaz mein ashirwad diya. Beta Bharat, tum bilkul sahi ho. Tumhara Ram ke charnon mein pyaar bahut gehra hai. Dil mein koi shikayat mat rakhna. Ram ko tumse zyada pyara koi nahi hai.
Verse 420 (दोहा/सोरठा)
तनु पुलकेउ हियँ हरषु सुनि बेनि बचन अनुकूल। भरत धन्य कहि धन्य सुर हरषित बरषहिं फूल।।205।।
Bharat ka badan khushi se kampane laga. Usne Kaikeyi ki baat suni jo uske kaam ki thi. Usne kaha Bharat dhanya hai, bahut dhanya hai. Devta khushi se phool barsane lage.
Verse 421 (चौपाई)
प्रमुदित तीरथराज निवासी। बैखानस बटु गृही उदासी।। कहहिं परसपर मिलि दस पाँचा। भरत सनेह सीलु सुचि साँचा।। सुनत राम गुन ग्राम सुहाए। भरद्वाज मुनिबर पहिं आए।। दंड प्रनामु करत मुनि देखे। मूरतिमंत भाग्य निज लेखे।। धाइ उठाइ लाइ उर लीन्हे। दीन्हि असीस कृतारथ कीन्हे।। आसनु दीन्ह नाइ सिरु बैठे। चहत सकुच गृहँ जनु भजि पैठे।। मुनि पूँछब कछु यह बड़ सोचू। बोले रिषि लखि सीलु सँकोचू।। सुनहु भरत हम सब सुधि पाई। बिधि करतब पर किछु न बसाई।।
Pushkar ke sab log bahut khush the. Jungle mein rehne wale rishi, ghar wale, sab log khush the. Paanch-das log mil ke baat karte the. Bharat ke pyaar ki baat karte the, uski achhi baat ki, uski sachchai ki. Ram ke gunon ki baat sun ke sab Bharadwaj rishi ke paas aaye. Rishi ne dekha ki woh haath jod ke namaste kar rahe hain. Rishi ne socha ki yeh log khush kismat hain. Rishi jaldi se uth ke unko gale laga liya. Unko aashirwad diya, unka kaam safal kar diya. Rishi ne unko baithne ko kaha. Woh sir jhuka ke baith gaye, jaise sharma ke andar aaye ho. Rishi kuch poochna chahta tha, lekin soch mein pad gaya. Unki achchi aur sharmili baat dekh ke rishi bola. Suno Bharat, maine sab jaan liya hai. Jo bhagwan ne likha hai, usmein koi badlav nahi ho sakta.
Verse 422 (दोहा/सोरठा)
तुम्ह गलानि जियँ जनि करहु समुझी मातु करतूति। तात कैकइहि दोसु नहिं गई गिरा मति धूति।।206।।
Apne dil mein apne aap ko bura mat samjho. Apni maa ki baat pe bhi ungli mat uthao. Tumhare papa aur Kaikeyi mein koi dosh nahi hai. Bas ek baat thi jo dimaag mein ghul gayi thi.
Verse 423 (चौपाई)
यहउ कहत भल कहिहि न कोऊ। लोकु बेद बुध संमत दोऊ।। तात तुम्हार बिमल जसु गाई। पाइहि लोकउ बेदु बड़ाई।। लोक बेद संमत सबु कहई। जेहि पितु देइ राजु सो लहई।। राउ सत्यब्रत तुम्हहि बोलाई। देत राजु सुखु धरमु बड़ाई।। राम गवनु बन अनरथ मूला। जो सुनि सकल बिस्व भइ सूला।। सो भावी बस रानि अयानी। करि कुचालि अंतहुँ पछितानी।। तहँउँ तुम्हार अलप अपराधू। कहै सो अधम अयान असाधू।। करतेहु राजु त तुम्हहि न दोषू। रामहि होत सुनत संतोषू।।
Ismein koi buri baat nahi hai, koi bura nahi bolega. Duniya aur Ved dono isko sahi maante hain. Tumhare papa ka naam saaf hai, log gaate hain. Duniya aur Ved dono unki tareef karte hain. Duniya aur Ved dono kehte hain ki jisko papa rajya dete hain, wohi paata hai. Raja ne tumhe bulaya hai, sach ka vrat rakhta hai. Woh tumhe rajya de rahe hain, khushi se, dharam se, badi izzat se. Ram ka van jaana saari musibat ka jar khatam kar deta hai. Yeh sun ke saari duniya dukhi ho gayi thi. Woh kismat ka kaam tha, us rani ki wajah se jo kuch galat kar gayi. Aakhir mein woh pachhtaayegi. Tumhara bhi thoda sa dosh hai, lekin woh bhi sirf woh log bolte hain jo bure hain, jaahil hain. Rajya tum le lo, tum par koi dosh nahi aata. Ram bhi sun ke khush hoga.
Verse 424 (दोहा/सोरठा)
अब अति कीन्हेहु भरत भल तुम्हहि उचित मत एहु। सकल सुमंगल मूल जग रघुबर चरन सनेहु।।207।।
Ab tumne bahut achha kiya Bharat. Yeh tumhare liye sahi hai. Raghuvar ke charnon mein pyaar, yeh saari achchai ki jar hai.
Verse 425 (चौपाई)
सो तुम्हार धनु जीवनु प्राना। भूरिभाग को तुम्हहि समाना।। यह तम्हार आचरजु न ताता। दसरथ सुअन राम प्रिय भ्राता।। सुनहु भरत रघुबर मन माहीं। पेम पात्रु तुम्ह सम कोउ नाहीं।। लखन राम सीतहि अति प्रीती। निसि सब तुम्हहि सराहत बीती।। जाना मरमु नहात प्रयागा। मगन होहिं तुम्हरें अनुरागा।। तुम्ह पर अस सनेहु रघुबर कें। सुख जीवन जग जस जड़ नर कें।। यह न अधिक रघुबीर बड़ाई। प्रनत कुटुंब पाल रघुराई।। तुम्ह तौ भरत मोर मत एहू। धरें देह जनु राम सनेहू।।
Woh dhan tumhara hai, tumhara jeevan hai, tumhari jaan hai. Tum jaise log bahut khush kismat hote hain. Yeh koi ajab baat nahi hai beta. Tum Dasharath ke beta ho, Ram ke pyare bhai ho. Suno Bharat, Raghuvar ke dil mein tum jaisa koi pyaara nahi hai. Lakshman, Ram aur Sita tumse bahut pyaar karte hain. Raat din tumhari tareef mein guzarti hai. Main jaanta tha ki Prayag mein nahate waqt. Woh tumhare pyaar mein kho gaye hain. Raghuvar tumse itna pyaar karte hain. Unka jeevan, unki duniya ki izzat, sab tum par hai. Yeh koi zyada badi baat nahi hai. Woh us ghar ka raksha karte hain jo unse help maangta hai. Tum Bharat mere liye khud ho. Mera shareer Ram ke pyaar ko hamesha rakhe.
Verse 426 (दोहा/सोरठा)
तुम्ह कहँ भरत कलंक यह हम सब कहँ उपदेसु। राम भगति रस सिद्धि हित भा यह समउ गनेसु।।208।।
Bharat, yeh badnaami tum par lagti hai, aur hum sab ke liye yeh ek seekh hai. Yeh waqt sahi tha, Ram ki bhakti ko poora karne ke liye.
Verse 427 (चौपाई)
नव बिधु बिमल तात जसु तोरा। रघुबर किंकर कुमुद चकोरा।। उदित सदा अँथइहि कबहूँ ना। घटिहि न जग नभ दिन दिन दूना।। कोक तिलोक प्रीति अति करिही। प्रभु प्रताप रबि छबिहि न हरिही।। निसि दिन सुखद सदा सब काहू। ग्रसिहि न कैकइ करतबु राहू।। पूरन राम सुपेम पियूषा। गुर अवमान दोष नहिं दूषा।। राम भगत अब अमिअँ अघाहूँ। कीन्हेहु सुलभ सुधा बसुधाहूँ।। भूप भगीरथ सुरसरि आनी। सुमिरत सकल सुंमगल खानी।। दसरथ गुन गन बरनि न जाहीं। अधिकु कहा जेहि सम जग नाहीं।।
Tata, tumhara naam bilkul saaf hai, jaise naya chaand. Ram uske sevak hain. Yeh naam hamesha chamkega, kabhi nahi dube. Din ke saath saath aur bada chamkega. Sab log isse pyaar karenge, iski chamak kabhi kam nahi hogi. Din raat sabko khushi dega, Kaikeyi ke kaam isse kabhi nahi nigal sakenge. Ram ka pyaar amrit hai, isme koi dosh nahi. Ab Ram ke bhakt khush hain, unhone duniya se amrit paa liya. Raja Bhagiratha ne Ganga utari, iski yaad sab shubh kaam laati hai. Dasharath ke gun ginne nahi sakte, unke jaisa duniya mein koi nahi.
Verse 428 (दोहा/सोरठा)
जासु सनेह सकोच बस राम प्रगट भए आइ।। जे हर हिय नयननि कबहुँ निरखे नहीं अघाइ।।209।।
Jiska pyaar aur sharam itna tha ki Ram uske saamne aa gaye. Jiska dil aur aankhen Ram ko dekhne se kabhi nahi thakti.
Ayodhya Kāṇḍa is the Manas’ great crucible of viraha and dharma. Its dominant rasa is karuṇā, yet Tulsidas continually converts lament into mādhurya of devotion: the pain of separation becomes a devotional engine. Theologically, it is the pivot where Saguna Rāma’s humanly legible decisions (obedience to father, forest-exile) disclose the Nirguna’s inscrutable ordinance (bidhि gati) without collapsing into fatalism. The kāṇḍa teaches that maryādā is itself mokṣa-ward: Rāma’s restraint is liberation in action. Bharata emerges as the bhakta-ideal—so pure that even blame cannot cling; his journey is a pilgrimage of conscience. The narrative repeatedly frames social disorder (Kaikeyī’s boon, public outrage) as a stage for inner order: humility, self-reproach, and unwavering rati at Rāma’s feet. Thus Ayodhya becomes the staircase step where the seeker learns to carry exile inwardly as tapas and to read calamity as grace.
Paramparā holds that reciting Bharata’s Prayāga-prayer and Bharadvāja’s absolution (Doha 204–207 region) purifies ‘glāni’ (self-blame), steadies the mind in विपत्ति, and grants ‘राम पद रति’—the inner fruit of Ayodhya Kāṇḍa: steadfast devotion that does not bargain even for mokṣa.
A common samput used in many Rāma-bhakti recitations here is: “श्रीराम जय राम जय जय राम” (inserted between units). In some Manas-kathā traditions, the refrain “राम सिया राम सिया राम जय जय राम” is favored, resonating with Doha 203’s ‘कहत राम सिय राम सिय’ cadence.
Answers come straight from the texts, with the shlokas they draw on. Ask in your own words.
A free sign-in with Google or Apple keeps your chat saved across web and the app.
Read Ramcharitmanas in the Vedapath app
Scan the QR code to open this directly in the app, with word-by-word meanings, Sanskrit recitation where available, and more.