Prakarana 21

Verse 408 (चौपाई)

लालन जोगु लखन लघु लोने। भे न भाइ अस अहहिं न होने।। पुरजन प्रिय पितु मातु दुलारे। सिय रघुबरहि प्रानपिआरे।। मृदु मूरति सुकुमार सुभाऊ। तात बाउ तन लाग न काऊ।। ते बन सहहिं बिपति सब भाँती। निदरे कोटि कुलिस एहिं छाती।। राम जनमि जगु कीन्ह उजागर। रूप सील सुख सब गुन सागर।। पुरजन परिजन गुर पितु माता। राम सुभाउ सबहि सुखदाता।। बैरिउ राम बड़ाई करहीं। बोलनि मिलनि बिनय मन हरहीं।। सारद कोटि कोटि सत सेषा। करि न सकहिं प्रभु गुन गन लेखा।।

ലക്ഷ്മണൻ പരിപാലിക്കപ്പെടേണ്ടവനാണ്, ചെറുപ്പവും മൃദുവുമായ; അവൻ വെറും പേരിൽ മാത്രം സഹോദരനായില്ല, അവനിൽ യാതൊരു കുറവുമില്ല. നഗരവാസികൾക്ക് പ്രിയപ്പെട്ടവൻ, പിതാവിന്റെയും മാതാവിന്റെയും സ്നേഹം, സീതയും രഘുവിന്റെ നാഥനും ജീവനെപ്പോലെ പ്രിയപ്പെട്ടവരാണ്. മൃദുവായ രൂപം, സൂക്ഷ്മവും സ്വാഭാവികമായും ദയാലുവും, ഒരു കാറ്റും അവരുടെ ശരീരത്തെ സ്പർശിക്കുന്നില്ല. അവർ വനത്തിൽ എല്ലാത്തരം കഷ്ടപ്പാടുകളും സഹിക്കുന്നു; അവർ തങ്ങളുടെ നെഞ്ചത്ത് ദശലക്ഷം ഇടിവെട്ടുകൾ പതിക്കുന്നതിനെപ്പോലും ഭയപ്പെടുന്നില്ല. രാമൻ ജനിച്ചു ലോകത്തെ പ്രകാശമാക്കി; അദ്ദേഹം സൗന്ദര്യത്തിന്റെയും ഗുണത്തിന്റെയും സന്തോഷത്തിന്റെയും എല്ലാ നല്ല ഗുണങ്ങളുടെയും സമുദ്രമാണ്. നഗരവാസികൾക്കും ബന്ധുക്കൾക്കും ഗുരുക്കൾക്കും പിതാവിനും മാതാവിനും, രാമന്റെ സ്വഭാവം എല്ലാവർക്കും സന്തോഷം നൽകുന്നു. ശത്രുക്കൾ പോലും അദ്ദേഹത്തിന്റെ മഹത്വം പ്രശംസിക്കുന്നു; അദ്ദേഹത്തിന്റെ സംസാരം, അദ്ദേഹത്തിന്റെ സമ്മേളനങ്ങൾ, അദ്ദേഹത്തിന്റെ വിനയം ഹൃദയം കവരുന്നു. സരസ്വതിയും ദശലക്ഷക്കണക്കിന് മുനിമാരും ശേഷനും നാഥന്റെ ഗുണങ്ങളുടെ കണക്ക് പൂർത്തിയാക്കാൻ കഴിയില്ല.

Verse 409 (दोहा/सोरठा)

सुखस्वरुप रघुबंसमनि मंगल मोद निधान। ते सोवत कुस डासि महि बिधि गति अति बलवान।।200।।

രഘുവംശത്തിന്റെ രത്നം, ആനന്ദത്തിന്റെ അവതാരം, സന്തോഷത്തിന്റെയും മംഗളത്തിന്റെയും നിധി, അദ്ദേഹം കുശപ്പുല്ലിൽ ഉറങ്ങുന്നു; വിധിയുടെ ശക്തി അത്രമാത്രം ശക്തമാണ്.

Verse 410 (चौपाई)

राम सुना दुखु कान न काऊ। जीवनतरु जिमि जोगवइ राऊ।। पलक नयन फनि मनि जेहि भाँती। जोगवहिं जननि सकल दिन राती।। ते अब फिरत बिपिन पदचारी। कंद मूल फल फूल अहारी।। धिग कैकेई अमंगल मूला। भइसि प्रान प्रियतम प्रतिकूला।। मैं धिग धिग अघ उदधि अभागी। सबु उतपातु भयउ जेहि लागी।। कुल कलंकु करि सृजेउ बिधाताँ। साइँदोह मोहि कीन्ह कुमाताँ।। सुनि सप्रेम समुझाव निषादू। नाथ करिअ कत बादि बिषादू।। राम तुम्हहि प्रिय तुम्ह प्रिय रामहि। यह निरजोसु दोसु बिधि बामहि।।

രാമൻ ഒരു ചെവിക്കും കേൾക്കാൻ പാടില്ലാത്ത ഒരു ദുഃഖം കേട്ടു; അത് ജീവന്റെ വൃക്ഷം മുറിക്കപ്പെടുന്നത് പോലെയായിരുന്നു. പാമ്പിന്റെ മാണിക്യം കണ്പോളകൾ ദിവസവും രാത്രിയും സംരക്ഷിക്കുന്നത് പോലെ, അദ്ദേഹത്തിന്റെ മാതാവ് അവനെ സ്നേഹിച്ചു. ഇപ്പോൾ അവർ വനത്തിൽ സഞ്ചാരികളായി അലയുന്നു, വേരുകളും പഴങ്ങളും പൂക്കളും ഭക്ഷിക്കുന്നു. കൈകേയിക്ക് നാണം, എല്ലാ ദുർഭാഗ്യത്തിന്റെയും മൂലകാരണം! അവൾ തന്റെ സ്വന്തം ജീവന്റെയും പ്രിയപ്പെട്ടവന്റെയും ശത്രുവായി മാറി. എനിക്ക് നാണം, നാണം, ഞാൻ പാപി, പാപത്തിന്റെ സമുദ്രം, ദുർഭാഗ്യവാൻ! ഈ ദുരന്തം മുഴുവൻ എന്നെ ബാധിച്ചു. സ്രഷ്ടാവ് എന്നെ എന്റെ കുടുംബത്തിലെ ഒരു കളങ്കമാക്കി; അദ്ദേഹം എന്നെ എന്റെ ഭർത്താവിന് ഒരു ദുഷ്ടമാതാവാക്കി. അവനെ കേട്ട് നിഷാദൻ സ്നേഹപൂർവ്വം ആശ്വസിപ്പിച്ചു: "നാഥാ, എന്തിന് ഇത്ര ദുഃഖത്തിന് വഴിമാറുന്നു?" "രാമൻ നിങ്ങൾക്ക് പ്രിയനാണ്, നിങ്ങൾ രാമന് പ്രിയനാണ്; ഇതിൽ യാതൊരു തെറ്റുമില്ല; തെറ്റ് വിധിയിലാണ്."

Verse 411 (छंद)

बिधि बाम की करनी कठिन जेंहिं मातु कीन्ही बावरी। तेहि राति पुनि पुनि करहिं प्रभु सादर सरहना रावरी।। तुलसी न तुम्ह सो राम प्रीतमु कहतु हौं सौहें किएँ। परिनाम मंगल जानि अपने आनिए धीरजु हिएँ।।

പ്രതികൂലമായ വിധിയുടെ പ്രവൃത്തി കഠിനമാണ്; അതിനാൽ മാതാവ് വിഷമിച്ചു. എന്നിട്ടും രാത്രി തോറും നാഥൻ അവളെ വീണ്ടും വീണ്ടും ഭക്തിയോടെ പ്രശംസിക്കും. തുളസീദാസ് പറയുന്നു: ഞാൻ ആരെയും രാമന് നിങ്ങളെപ്പോലെ പ്രിയനെന്ന് വിളിക്കുന്നില്ല; ഫലം മംഗളകരമായിരിക്കുമെന്ന് അറിഞ്ഞ് ഹൃദയത്തിൽ ദൃഢമായിരിക്കുക.

Verse 412 (दोहा/सोरठा)

अंतरजामी रामु सकुच सप्रेम कृपायतन। चलिअ करिअ बिश्रामु यह बिचारि दृढ़ आनि मन।।201।।

ഹൃദയത്തിന്റെ അറിയുന്നവൻ, സങ്കോചമുള്ളതും സ്നേഹം നിറഞ്ഞതുമായ, കരുണയുടെ വാസസ്ഥലം, കാര്യം പരിഗണിച്ച്, മനസ്സിനെ ദൃഢമായ തീരുമാനത്തിലേക്ക് കൊണ്ടുവന്നു, "നമുക്ക് പോയി വിശ്രമിക്കാം" എന്ന് പറഞ്ഞു.

Verse 413 (चौपाई)

सखा बचन सुनि उर धरि धीरा। बास चले सुमिरत रघुबीरा।। यह सुधि पाइ नगर नर नारी। चले बिलोकन आरत भारी।। परदखिना करि करहिं प्रनामा। देहिं कैकइहि खोरि निकामा।। भरी भरि बारि बिलोचन लेंहीं। बाम बिधाताहि दूषन देहीं।। एक सराहहिं भरत सनेहू। कोउ कह नृपति निबाहेउ नेहू।। निंदहिं आपु सराहि निषादहि। को कहि सकइ बिमोह बिषादहि।। एहि बिधि राति लोगु सबु जागा। भा भिनुसार गुदारा लागा।। गुरहि सुनावँ चढ़ाइ सुहाईं। नईं नाव सब मातु चढ़ाईं।। दंड चारि महँ भा सबु पारा। उतरि भरत तब सबहि सँभारा।।

തന്റെ മിത്രന്റെ വാക്കുകൾ കേട്ട് ഹൃദയത്തെ സ്ഥിരപ്പെടുത്തി, അവൻ രഘുവിന്റെ നാഥനെ ഓർത്തു താമസത്തിലേക്ക് പോയി. നഗരത്തിലെ ജനങ്ങൾ ഇത് അറിഞ്ഞപ്പോൾ, പുരുഷന്മാരും സ്ത്രീകളും അവനെ നോക്കാൻ പുറപ്പെട്ടു, അവരുടെ ഹൃദയങ്ങൾ വേദനയാൽ ഭാരമേറിയതായിരുന്നു. കൈകൾ കൂപ്പി നമസ്കരിച്ചു കൈകേയിയെ നിയന്ത്രണമില്ലാതെ ശപിച്ചു. അവരുടെ കണ്ണുകൾ കണ്ണുനീരണിഞ്ഞിരുന്നു, സ്രഷ്ടാവിന് ദോഷം പറഞ്ഞു. ചിലർ ഭരതന്റെ സ്നേഹം പ്രശംസിച്ചു; മറ്റുള്ളവർ രാജാവ് തന്റെ സ്നേഹം നിലനിർത്തി എന്ന് പറഞ്ഞു. അവർ സ്വയം കുറ്റപ്പെടുത്തി നിഷാദനെ പ്രശംസിച്ചു; ആരുടെ മോഹവും ദുഃഖവും വിവരിക്കാൻ കഴിയും? അങ്ങനെ ആ രാത്രി എല്ലാ ജനങ്ങളും ഉണർന്നിരുന്നു; പ്രഭാതം വന്നപ്പോൾ, അവർ തങ്ങളുടെ ഒരുക്കങ്ങൾ ആരംഭിച്ചു. ഗുരുവിനെ സുന്ദരമായ ബോട്ടിൽ കയറ്റി; എല്ലാ മാതാക്കളെയും പുതിയ വാഹനത്തിൽ കയറ്റി. നാല് പ്രഹരങ്ങൾക്കുള്ളിൽ അവർ എല്ലാവരും കടന്നു; പിന്നീട് ഭരതൻ ഇറങ്ങി അവർക്കെല്ലാം പരിചരിച്ചു.

Verse 414 (दोहा/सोरठा)

प्रातक्रिया करि मातु पद बंदि गुरहि सिरु नाइ। आगें किए निषाद गन दीन्हेउ कटकु चलाइ।।202।।

പ്രാതഃകൃത്യങ്ങൾ നിർവഹിച്ച് മാതാവിന്റെ പാദങ്ങളിൽ വന്ദിച്ച് ഗുരുവിന് ശിരസ്സ് നമിച്ചു. നിഷാദന്മാരെ മുന്നിൽ അയച്ച് സൈന്യത്തെ നീക്കം ചെയ്തു.

Verse 415 (चौपाई)

कियउ निषादनाथु अगुआईं। मातु पालकीं सकल चलाईं।। साथ बोलाइ भाइ लघु दीन्हा। बिप्रन्ह सहित गवनु गुर कीन्हा।। आपु सुरसरिहि कीन्ह प्रनामू। सुमिरे लखन सहित सिय रामू।। गवने भरत पयोदेहिं पाए। कोतल संग जाहिं डोरिआए।। कहहिं सुसेवक बारहिं बारा। होइअ नाथ अस्व असवारा।। रामु पयोदेहि पायँ सिधाए। हम कहँ रथ गज बाजि बनाए।। सिर भर जाउँ उचित अस मोरा। सब तें सेवक धरमु कठोरा।। देखि भरत गति सुनि मृदु बानी। सब सेवक गन गरहिं गलानी।।

നിഷാദപതി മാർഗ്ഗം കാണിച്ചു, മാതാക്കന്മാരെല്ലാം പാലികകളിൽ പോകുവാൻ ഏർപ്പാടാക്കി. സഹോദരന്മാരെ കൂടെ വിളിച്ച് നിർദ്ദേശം നൽകി; ബ്രാഹ്മണരോടൊപ്പം യാത്ര ആരംഭിച്ചു. താൻ ഗംഗയ്ക്ക് നമസ്കാരം ചെയ്തു, സീതയും രാമനും ലക്ഷ്മണനോടൊപ്പം സ്മരിച്ചു. യാത്ര ചെയ്യുമ്പോൾ ഭരതൻ നദീതീരത്തെത്തി; തോണിക്കാർ തോണികളോടെ അവരെ കടത്തി. നല്ല സേവകർ വീണ്ടും വീണ്ടും പറഞ്ഞു, "സ്വാമി, താങ്കൾക്ക് കുതിരകളെ സജ്ജമാക്കാം." "രാമൻ കാൽനടയായി മറുകരയിൽ പോയി; നമുക്ക് രഥങ്ങളും ആനകളും കുതിരകളും ഒരുക്കാം." "ഞാൻ കാൽനടയായി പോകുന്നതാണ് ഉചിതം; സേവകരിൽ സേവകന്റെ ധർമ്മമാണ് ഏറ്റവും കഠിനം." ഭരതന്റെ നിശ്ചയം കണ്ട് അദ്ദേഹത്തിന്റെ മൃദുവായ വാക്കുകൾ കേട്ട് എല്ലാ സേവകരും ഹൃദയത്തിൽ ലജ്ജ തോന്നി.

Verse 416 (दोहा/सोरठा)

भरत तीसरे पहर कहँ कीन्ह प्रबेसु प्रयाग। कहत राम सिय राम सिय उमगि उमगि अनुराग।।203।।

ഭരതൻ മൂന്നാം പഹർ സമയത്ത് പ്രയാഗിൽ പ്രവേശിച്ചു. അദ്ദേഹം രാമനെയും സീതയെയും പറ്റി സംസാരിച്ചു, രാമനെയും സീതയെയും പറ്റി, അദ്ദേഹത്തിന്റെ പ്രേമം വീണ്ടും വീണ്ടും ഉയർന്നുവന്നു.

Verse 417 (चौपाई)

झलका झलकत पायन्ह कैंसें। पंकज कोस ओस कन जैसें।। भरत पयादेहिं आए आजू। भयउ दुखित सुनि सकल समाजू।। खबरि लीन्ह सब लोग नहाए। कीन्ह प्रनामु त्रिबेनिहिं आए।। सबिधि सितासित नीर नहाने। दिए दान महिसुर सनमाने।। देखत स्यामल धवल हलोरे। पुलकि सरीर भरत कर जोरे।। सकल काम प्रद तीरथराऊ। बेद बिदित जग प्रगट प्रभाऊ।। मागउँ भीख त्यागि निज धरमू। आरत काह न करइ कुकरमू।। अस जियँ जानि सुजान सुदानी। सफल करहिं जग जाचक बानी।।

അദ്ദേഹത്തിന്റെ പാദങ്ങളിലെ നൂപുരങ്ങളുടെ തിളക്കം താമരനാരുകളുടെയോ തുള്ളികളുടെയോ പോലെ മിന്നി. ഭരതൻ നദീതീരത്തെത്തി, സകല സഭയും ദുഃഖത്താൽ നിറഞ്ഞു. വാർത്ത ലഭിച്ചപ്പോൾ എല്ലാവരും സ്നാനം ചെയ്തു, നമസ്കാരം ചെയ്തു, ത്രിവേണിയിൽ എത്തി. സീതയും രാമനും വിധിപ്രകാരം ജലത്തിൽ സ്നാനം ചെയ്തു, ബ്രാഹ്മണരെ ബഹുമാനിച്ചുകൊണ്ട് ദാനം നൽകി. കറുത്തതും വെളുത്തതുമായ തിരമാലകൾ കണ്ട് ഭരതന്റെ ശരീരം ആനന്ദത്താൽ രോമാഞ്ചം കൊണ്ടു. ഇത് തീർത്ഥങ്ങളുടെ രാജാവാണ്, സകല ആഗ്രഹങ്ങളും നിറവേറ്റുന്നവൻ, വേദങ്ങളിൽ അറിയപ്പെടുന്നതും ലോകത്ത് പ്രകടമായ ശക്തിയുള്ളതും. "ഞാൻ സ്വന്തം ധർമ്മം ഉപേക്ഷിച്ച് ഭിക്ഷ യാചിക്കുന്നു; ദുഃഖിതനായ ആർ തെറ്റായ പ്രവൃത്തി ചെയ്യാതിരിക്കും?" ഇത് ഹൃദയത്തിൽ മനസ്സിലാക്കി ജ്ഞാനിയും ദാനിയുമായ അദ്ദേഹം യാചകന്റെ വാക്കുകളെ ലോകത്ത് ഫലപ്രദമാക്കി.

Verse 418 (दोहा/सोरठा)

अरथ न धरम न काम रुचि गति न चहउँ निरबान। जनम जनम रति राम पद यह बरदानु न आन।।204।।

ഞാൻ സമ്പത്തോ ധർമ്മമോ സുഖമോ മോക്ഷമോ ആഗ്രഹിക്കുന്നില്ല. ജന്മം ജന്മം രാമപാദങ്ങളിൽ പ്രേമമുണ്ടാകട്ടെ; മറ്റൊരു വരവും ഞാൻ യാചിക്കുന്നില്ല.

Verse 419 (चौपाई)

जानहुँ रामु कुटिल करि मोही। लोग कहउ गुर साहिब द्रोही।। सीता राम चरन रति मोरें। अनुदिन बढ़उ अनुग्रह तोरें।। जलदु जनम भरि सुरति बिसारउ। जाचत जलु पबि पाहन डारउ।। चातकु रटनि घटें घटि जाई। बढ़े प्रेमु सब भाँति भलाई।। कनकहिं बान चढ़इ जिमि दाहें। तिमि प्रियतम पद नेम निबाहें।। भरत बचन सुनि माझ त्रिबेनी। भइ मृदु बानि सुमंगल देनी।। तात भरत तुम्ह सब बिधि साधू। राम चरन अनुराग अगाधू।। बाद गलानि करहु मन माहीं। तुम्ह सम रामहि कोउ प्रिय नाहीं।।

"രാമൻ എന്നെ വഞ്ചിച്ചു എന്ന് അറിയുക; ആളുകൾ ഞാൻ എന്റെ സ്വാമിയോട് ദ്രോഹം ചെയ്തു എന്ന് പറയും." "സീതയുടെയും രാമന്റെയും പാദങ്ങളിൽ എന്റെ പ്രേമം ഉറച്ചിരിക്കുന്നു; താങ്കളുടെ കൃപ ദിനംപ്രതി വർദ്ധിക്കട്ടെ." "ജലത്തിൽ ജനിച്ചിട്ടും മേഘം തന്റെ സ്വഭാവം മറന്ന് ജലത്തിനായി യാചിക്കുന്നു, തന്റെ നെഞ്ചിൽ നിന്ന് കല്ലുകൾ ഇടുന്നു." "ചാതകപ്പക്ഷി വീടുതോറും തന്റെ ശബ്ദം ആവർത്തിക്കുന്നു; നന്മയ്ക്കായി എല്ലാ വിധത്തിലും പ്രേമം വളരുന്നു." "സ്വർണ്ണം അഗ്നിയിൽ ശുദ്ധീകരിക്കപ്പെടുന്നതുപോലെ, ഞാൻ എന്റെ പ്രിയതമന്റെ പാദങ്ങളിലേക്കുള്ള പ്രതിജ്ഞ നിറവേറ്റും." ത്രിവേണിയിൽ ഭരതന്റെ വാക്കുകൾ കേട്ട് നദി മൃദുവായ സ്വരത്തിൽ സംസാരിച്ചു, അനുഗ്രഹം നൽകി. "പ്രിയ ഭരതാ, നീ എല്ലാ വിധത്തിലും സദാചാരിയാണ്; രാമന്റെ പാദങ്ങളിലുള്ള നിന്റെ പ്രേമം അഗാധമാണ്." "ഹൃദയത്തിൽ ആക്ഷേപം വച്ചുപുലർത്തരുത്; രാമന് നിന്നെപ്പോലെ പ്രിയപ്പെട്ടവൻ മറ്റാരുമില്ല."

Verse 420 (दोहा/सोरठा)

तनु पुलकेउ हियँ हरषु सुनि बेनि बचन अनुकूल। भरत धन्य कहि धन्य सुर हरषित बरषहिं फूल।।205।।

കൈകേയിയുടെ അനുകൂലമായ വാക്കുകൾ കേട്ട് അദ്ദേഹത്തിന്റെ ശരീരം ആനന്ദത്താൽ രോമാഞ്ചം കൊണ്ടു, ഹൃദയം സന്തോഷത്താൽ നിറഞ്ഞു. "ഭരതൻ ധന്യനാണ്!" എന്ന് അദ്ദേഹം നിലവിളിച്ചു, "ധന്യൻ!" ദേവന്മാർ സന്തോഷത്താൽ നിറഞ്ഞ് പുഷ്പവൃഷ്ടി ചൊരിഞ്ഞു.

Verse 421 (चौपाई)

प्रमुदित तीरथराज निवासी। बैखानस बटु गृही उदासी।। कहहिं परसपर मिलि दस पाँचा। भरत सनेह सीलु सुचि साँचा।। सुनत राम गुन ग्राम सुहाए। भरद्वाज मुनिबर पहिं आए।। दंड प्रनामु करत मुनि देखे। मूरतिमंत भाग्य निज लेखे।। धाइ उठाइ लाइ उर लीन्हे। दीन्हि असीस कृतारथ कीन्हे।। आसनु दीन्ह नाइ सिरु बैठे। चहत सकुच गृहँ जनु भजि पैठे।। मुनि पूँछब कछु यह बड़ सोचू। बोले रिषि लखि सीलु सँकोचू।। सुनहु भरत हम सब सुधि पाई। बिधि करतब पर किछु न बसाई।।

തീർത്ഥരാജാവിലെ നിവാസികൾ സന്തോഷത്താൽ നിറഞ്ഞു; വനവാസികളായ മുനിമാരും ഗൃഹസ്ഥരും സന്യാസികളും എല്ലാം ആനന്ദിച്ചു. അഞ്ചോ പത്തോ പേരായി ഒത്തുചേർന്ന് ഭരതന്റെ പ്രേമത്തെയും സൗമ്യസ്വഭാവത്തെയും ശുദ്ധിയെയും പറ്റി സംസാരിച്ചു. രാമന്റെ ഗുണങ്ങളെപ്പറ്റിയുള്ള സുന്ദരമായ വാർത്തകൾ കേട്ട് അവർ മഹർഷി ഭരദ്വാജിന്റെ അടുത്ത് എത്തി. മുനി അവർ കൈകൂപ്പി നമസ്കരിക്കുന്നത് കണ്ടു, അവരെ ഭാഗ്യവാന്മാരായി അടയാളപ്പെടുത്തി. അദ്ദേഹം അവരെ എഴുന്നേൽപ്പിക്കാൻ ഓടിച്ചെന്നു, ഹൃദയത്തോട് ചേർത്തുപിടിച്ചു, അനുഗ്രഹം നൽകി, അവരുടെ യാത്ര ഫലപ്രദമാക്കി. അദ്ദേഹം ഇരിപ്പിടങ്ങൾ നൽകി; അവർ തല കുനിച്ച് ഇരുന്നു, അതാണെങ്കിലും അദ്ദേഹത്തിന്റെ ആശ്രമത്തിൽ ലജ്ജയോടെ പ്രവേശിച്ചതുപോലെ. മുനി എന്തോ ചോദിക്കാൻ ആലോചിച്ചു, പക്ഷേ വളരെ മടിച്ചു; അവരുടെ സൗമ്യവും വിനയപൂർണ്ണവുമായ സ്വഭാവം കണ്ട് ഋഷി സംസാരിച്ചു. "കേൾക്കൂ ഭരതാ, ഞാൻ എല്ലാം മനസ്സിലാക്കിയിട്ടുണ്ട്, വിധി നിശ്ചയിച്ചതിൽ ഒന്നും മാറ്റം വരുത്താൻ കഴിയില്ല."

Verse 422 (दोहा/सोरठा)

तुम्ह गलानि जियँ जनि करहु समुझी मातु करतूति। तात कैकइहि दोसु नहिं गई गिरा मति धूति।।206।।

നിന്റെ ഹൃദയത്തിൽ നിന്നെത്തന്നെ കുറ്റപ്പെടുത്തരുത് അല്ലെങ്കിൽ നിന്റെ മാതാവിന്റെ പെരുമാറ്റത്തെ കുറ്റപ്പെടുത്തരുത്. നിന്റെ പിതാവിനും കൈകേയിക്കും തെറ്റില്ല; മനസ്സിനെ മയക്കിയത് ഒരു വാക്കായിരുന്നു.

Verse 423 (चौपाई)

यहउ कहत भल कहिहि न कोऊ। लोकु बेद बुध संमत दोऊ।। तात तुम्हार बिमल जसु गाई। पाइहि लोकउ बेदु बड़ाई।। लोक बेद संमत सबु कहई। जेहि पितु देइ राजु सो लहई।। राउ सत्यब्रत तुम्हहि बोलाई। देत राजु सुखु धरमु बड़ाई।। राम गवनु बन अनरथ मूला। जो सुनि सकल बिस्व भइ सूला।। सो भावी बस रानि अयानी। करि कुचालि अंतहुँ पछितानी।। तहँउँ तुम्हार अलप अपराधू। कहै सो अधम अयान असाधू।। करतेहु राजु त तुम्हहि न दोषू। रामहि होत सुनत संतोषू।।

ഇതിനെപ്പറ്റി ആരും തെറ്റായി സംസാരിക്കില്ല; ലോകവും വേദങ്ങളും ഇത് അംഗീകരിക്കുന്നു, ജ്ഞാനികളും യോജിക്കുന്നു. നിന്റെ പിതാവിന്റെ നിഷ്കളങ്കമായ കീർത്തി പാടപ്പെടും, ലോകവും വേദങ്ങളും അദ്ദേഹത്തെ വലിയ ബഹുമതികളോടെ പുകഴ്ത്തും. ലോകവും വേദങ്ങളും പ്രഖ്യാപിക്കുന്നത് പിതാവ് രാജ്യം നൽകുന്നവന് അത് ലഭിക്കും എന്നാണ്. സത്യപ്രതിജ്ഞനായ രാജാവ് നിന്നെ വിളിച്ച് സന്തോഷത്തോടും ധർമ്മത്തോടും മഹത്തായ ബഹുമതികളോടും കൂടി രാജ്യം നൽകുന്നു. രാമന്റെ വനവാസം എല്ലാ ആപത്തുകളുടെയും വേര് പറിച്ചു, അത് കേട്ട് സമസ്ത ലോകവും ദുഃഖത്താൽ വേദനിച്ചു. അത് വിധിയുടെ പ്രവൃത്തിയായിരുന്നു, അജ്ഞയായ രാജ്ഞിയിലൂടെ, അവൾ തെറ്റായ രീതിയിൽ പ്രവർത്തിച്ചു ഒടുവിൽ പശ്ചാത്താപപ്പെടും. എന്നിരുന്നാലും അവിടെയും നിന്റെ തെറ്റ് ചെറുതാണ്; നീചന്മാരും അജ്ഞരും ദുഷ്ടരും മാത്രമേ മറ്റുതരത്തിൽ പറയൂ. നീ രാജ്യം സ്വീകരിച്ചാലും നിനക്ക് കുറ്റമില്ല; രാമൻ അത് കേട്ടാൽ സന്തുഷ്ടനാകും.

Verse 424 (दोहा/सोरठा)

अब अति कीन्हेहु भरत भल तुम्हहि उचित मत एहु। सकल सुमंगल मूल जग रघुबर चरन सनेहु।।207।।

ഇനി നീ അത്യന്തം നന്നായി പ്രവർത്തിച്ചിരിക്കുന്നു, ഭരതാ; ഈ മാർഗ്ഗം നിനക്ക് ഉചിതമാണ്. രഘുവംശത്തിന്റെ നാഥനായ ശ്രീരാമചരണങ്ങളിലുള്ള ഭക്തി ലോകത്തിൽ സകല മംഗളങ്ങളുടെയും മൂലമാകുന്നു.

Verse 425 (चौपाई)

सो तुम्हार धनु जीवनु प्राना। भूरिभाग को तुम्हहि समाना।। यह तम्हार आचरजु न ताता। दसरथ सुअन राम प्रिय भ्राता।। सुनहु भरत रघुबर मन माहीं। पेम पात्रु तुम्ह सम कोउ नाहीं।। लखन राम सीतहि अति प्रीती। निसि सब तुम्हहि सराहत बीती।। जाना मरमु नहात प्रयागा। मगन होहिं तुम्हरें अनुरागा।। तुम्ह पर अस सनेहु रघुबर कें। सुख जीवन जग जस जड़ नर कें।। यह न अधिक रघुबीर बड़ाई। प्रनत कुटुंब पाल रघुराई।। तुम्ह तौ भरत मोर मत एहू। धरें देह जनु राम सनेहू।।

ആ വില്ല് നിന്റെ സമ്പത്താകുന്നു, നിന്റെ ജീവൻ, നിന്റെ പ്രാണൻ; നിന്നെപ്പോലെയുള്ളവൻ ഏറ്റവും ഭാഗ്യവാനാകുന്നു. ഇത് അത്ഭുതമല്ല, പ്രിയ സഹോദരാ, നീ ദശരഥന്റെ പുത്രനും ശ്രീരാമന്റെ പ്രിയ സഹോദരനുമാകുന്നു. കേൾക്ക, ഭരതാ: രഘുവംശനാഥന്റെ ഹൃദയത്തിൽ നിനക്ക് തുല്യമായ പ്രേമപാത്രം മറ്റാരുമില്ല. ലക്ഷ്മണൻ, രാമൻ, സീത എന്നിവർ നിന്നോട് അത്യന്തം സ്നേഹം പുലർത്തുന്നു; രാപ്പകലുകൾ നിന്നെ സ്തുതിച്ചു കഴിയുന്നു. പ്രയാഗിൽ സ്നാനം ചെയ്തപ്പോൾ ഞാൻ ഈ രഹസ്യം മനസ്സിലാക്കി; അവർ നിന്നോടുള്ള പ്രേമയിൽ ലയിച്ചിരിക്കുന്നു. രഘുനാഥൻ നിന്നോട് ഇത്രയും സ്നേഹം പുലർത്തുന്നു; അദ്ദേഹത്തിന്റെ സമ്പൂർണ്ണ ജീവിതവും ലോകപ്രശസ്തിയും നിന്നിൽ മാത്രം കേന്ദ്രീകരിച്ചിരിക്കുന്നു. ഇത് രഘുവീരന്റെ മഹത്വത്തിന്റെ അതിരുകവിഞ്ഞതല്ല; അദ്ദേഹം ശരണം പ്രാപിക്കുന്നവരുടെ രക്ഷകനും രഘുവംശത്തിന്റെ ഭരണാധികാരിയുമാകുന്നു. നീ, ഭരതാ, എന്റെ സ്വയം ആത്മാവാകുന്നു; എന്റെ ശരീരം എന്നും രാമപ്രേമം ധരിക്കട്ടെ.

Verse 426 (दोहा/सोरठा)

तुम्ह कहँ भरत कलंक यह हम सब कहँ उपदेसु। राम भगति रस सिद्धि हित भा यह समउ गनेसु।।208।।

ഈ നിന്ദ നിനക്ക് ബാധിക്കുന്നു, ഭരതാ, എന്നാൽ നമുക്കെല്ലാം ഇതൊരു ഉപദേശമാകുന്നു. ശ്രീരാമഭക്തിയുടെ പൂർത്തീകരണത്തിന് ഇതൊരു ഉചിതമായ സമയമായി തീർന്നിരിക്കുന്നു.

Verse 427 (चौपाई)

नव बिधु बिमल तात जसु तोरा। रघुबर किंकर कुमुद चकोरा।। उदित सदा अँथइहि कबहूँ ना। घटिहि न जग नभ दिन दिन दूना।। कोक तिलोक प्रीति अति करिही। प्रभु प्रताप रबि छबिहि न हरिही।। निसि दिन सुखद सदा सब काहू। ग्रसिहि न कैकइ करतबु राहू।। पूरन राम सुपेम पियूषा। गुर अवमान दोष नहिं दूषा।। राम भगत अब अमिअँ अघाहूँ। कीन्हेहु सुलभ सुधा बसुधाहूँ।। भूप भगीरथ सुरसरि आनी। सुमिरत सकल सुंमगल खानी।। दसरथ गुन गन बरनि न जाहीं। अधिकु कहा जेहि सम जग नाहीं।।

നിന്റെ കീർത്തി, പ്രിയ പിതാവേ, ഒരു നിഷ്കളങ്കമായ അമാവാസി ചന്ദ്രനെപ്പോലെയാകുന്നു, രഘുനാഥൻ അതിന്റെ ദാസനും ചന്ദ്രന്റെ താമരയും കോകിലയുമാകുന്നു. അത് എന്നും ഉദിക്കുന്നു, ഒരിക്കലും അസ്തമിക്കുന്നില്ല; ലോകാകാശത്ത് അത് ഒരിക്കലും ക്ഷയിക്കുന്നില്ല, പകരം ദിനംപ്രതി ഇരട്ടി തിളക്കത്തോടെ വർദ്ധിക്കുന്നു. കോകിലയും തിലകവും അതിനോട് അത്യധികം സ്നേഹം പുലർത്തും; സൂര്യന്റെ തേജസ്സ് അതിന്റെ പ്രഭ കുറയ്ക്കുകയില്ല. പകലും രാത്രിയും അത് എല്ലാവർക്കും സന്തോഷം നൽകുന്നു; കൈകേയിയുടെ പ്രവൃത്തികളുടെ ഗ്രഹണം അതിനെ ഒരിക്കലും വിഴുങ്ങില്ല. രാമന്റെ പൂർണ്ണമായ പ്രേമം അമൃതാകുന്നു; ഗുരുവിനെ അപമാനിക്കുന്ന ദോഷം അതിനെ മലിനമാക്കുന്നില്ല. ഇനി രാമഭക്തർ അമർത്യമായ ആനന്ദത്താൽ നിറഞ്ഞിരിക്കുന്നു; അവർ ഭൂമിയെ എളുപ്പത്തിൽ അമൃത് നൽകുന്നവനാക്കിത്തീർത്തിരിക്കുന്നു. രാജാവായ ഭഗീരഥൻ സ്വർഗ്ഗീയ നദിയെ ഭൂമിയിലേക്ക് കൊണ്ടുവന്നു; അതിന്റെ സ്മരണ സകല മംഗളങ്ങളുടെയും ഖനിയാകുന്നു. ദശരഥന്റെ ഗുണങ്ങൾ വർണ്ണിക്കാൻ സാധിക്കില്ല; ലോകത്ത് തനിക്ക് തുല്യനായി മറ്റാരുമില്ലാത്തവനെക്കുറിച്ച് കൂടുതൽ എന്ത് പറയാനാണ്?

Verse 428 (दोहा/सोरठा)

जासु सनेह सकोच बस राम प्रगट भए आइ।। जे हर हिय नयननि कबहुँ निरखे नहीं अघाइ।।209।।

ആരുടെ സ്നേഹവും ലജ്ജയും കാരണം ശ്രീരാമൻ അദ്ദേഹത്തിന് മുമ്പിൽ പ്രത്യക്ഷനായി, ആരുടെ ഹൃദയവും നേത്രങ്ങളും അദ്ദേഹത്തെ ദർശിച്ചിട്ട് ഒരിക്കലും തൃപ്തിയടയുന്നില്ലയോ അദ്ദേഹം.