Adhyaya 71
Purva BhagaAdhyaya 71163 Verses

Adhyaya 71

Adhyaya 71: पुरत्रयवृत्तान्तः—ब्रह्मवरदानम्, मयकृतत्रिपुर-निर्माणम्, विष्णुमाया-धर्मविघ्नः, शिवस्तुति, त्रिपुरदाहोपक्रमः

ऋषि सूत से पूछते हैं कि त्रिपुर-दाह का रहस्य क्या है—पशुपति ने एक ही दिव्य बाण से तीनों पुर कैसे जलाए और पहले देवताओं के आक्रमण क्यों विफल हुए। सूत बताते हैं कि तारकासुर के वध के बाद उसके पुत्र विद्युनमाली, तारकाक्ष और कमलाक्ष ने घोर तप किया और ब्रह्मा से शर्तयुक्त वर पाया—तीनों नगर जब एक साथ मिलें, तभी वे केवल एक बाण से मारे जा सकेंगे। मय दानव ने स्वर्ग में स्वर्ण, अंतरिक्ष में रजत और पृथ्वी पर लौह—ऐसे तीन दुर्ग-नगर बनाए, जो मानो त्रिलोकी के प्रतिद्वन्द्वी थे। त्रिपुरवासी धर्मशील और शिवभक्त (लिंग-पूजक) थे, इसलिए देवताओं का सामान्य बल उन पर नहीं चला। तब विष्णु ‘धर्म-विघ्न’ करते हैं—मायावी आचार्य और मोहक, श्रौत-स्मार्त-विरोधी शास्त्र रचकर दैत्यों को शिव से विमुख कर देते हैं; लक्ष्मी चली जाती हैं और अधर्म फैलता है। शिव-पूजा टूटते ही विष्णु और देव महादेव को परम, सर्वव्यापी तत्त्व मानकर स्तुति करते हैं। शिव योजना स्वीकार कर नंदी से रथ, सारथि, धनुष और बाण की तैयारी कराते हैं—और त्रिपुर-दाह का उपक्रम आरम्भ होता है।

Shlokas

Verse 1

इति श्रीलिङ्गमहापुराणे पूर्वभागे सृष्टिविस्तारो नाम सप्ततितमो ऽध्यायः ऋषय ऊचुः समासाद् विस्तराच्चैव सर्गः प्रोक्तस्त्वया शुभः कथं पशुपतिश्चासीत् पुरं दग्धुं महेश्वरः

इस प्रकार श्रीलिङ्गमहापुराण के पूर्वभाग में ‘सृष्टिविस्तार’ नामक इकहत्तरवाँ अध्याय। ऋषियों ने कहा—हे शुभ! आपने सृष्टि का वर्णन संक्षेप और विस्तार से किया; अब बताइए, पशुपति महेश्वर ने पुर (त्रिपुर) को दग्ध करने हेतु कैसे (उद्यम) किया?

Verse 2

कथं च पशवश्चासन् देवाः सब्रह्मकाः प्रभोः मयस्य तपसा पूर्वं सुदुर्गं निर्मितं पुरम्

और प्रभु के सम्मुख ब्रह्मा सहित देवगण कैसे ‘पशु’—बंधनग्रस्त जीव—बने? तथा मय ने अपने तप के बल से पहले वह अत्यन्त दुर्गम पुर कैसे निर्मित किया?

Verse 3

हैमं च राजतं दिव्यम् अयस्मयम् अनुत्तमम् सुदुर्गं देवदेवेन दग्धमित्येव नः श्रुतम्

हमने यह परंपरा सुनी है कि स्वर्ण, रजत और उत्तम लौह से बना वह दिव्य, अत्यन्त दुर्गम दुर्ग भी देवों के देव महादेव द्वारा दग्ध कर दिया गया।

Verse 4

कथं ददाह भगवान् भगनेत्रनिपातनः एकेनेषुनिपातेन दिव्येनापि तदा कथम्

भगवान्—जिन्होंने भग का नेत्र गिरा दिया—उन्होंने तब (उसे) कैसे दग्ध किया? उस समय केवल एक ही दिव्य बाण के प्रहार से यह कैसे सिद्ध हुआ?

Verse 5

विष्णुनोत्पादितैर्भूतैर् न दग्धं तत्पुरत्रयम् पुरस्य संभवः सर्वो वरलाभः पुरा श्रुतः

विष्णु से उत्पन्न भूतगणों द्वारा वह त्रिपुर दग्ध नहीं हुआ। क्योंकि उस पुर का समस्त उदय और वर-लाभ पहले ही (देव-वरदानों से) सुनिश्चित हो चुका था—ऐसा प्राचीन श्रवण है।

Verse 6

इदानीं दहनं सर्वं वक्तुमर्हसि सुव्रत तेषां तद्वचनं श्रुत्वा सूतः पौराणिकोत्तमः

“अब, हे सुव्रत! तुम दहन-विधि का समस्त वर्णन करने योग्य हो।” उन ऋषियों के वचन सुनकर पुराण-वक्ताओं में श्रेष्ठ सूत (उत्तर देने को उद्यत हुए)।

Verse 7

यथा श्रुतं तथा प्राह व्यासाद् विश्वार्थसूचकात् सूत उवाच त्रैलोक्यस्यास्य शापाद्धि मनोवाक्कायसंभवात्

सूत बोले—“जैसा मैंने सुना, वैसा ही कहता हूँ; विश्वार्थ के सूचक व्यास से (प्राप्त) वचन के अनुसार। निश्चय ही इस शाप से—जो मन, वाणी और काया से उत्पन्न हुआ—तीनों लोकों में पीड़ा फैल गई।”

Verse 8

निहते तारके दैत्ये तारपुत्रे सबान्धवे स्कन्देन वा प्रयत्नेन तस्य पुत्रा महाबलाः

जब दैत्य तारक, उसके पुत्र और समस्त बान्धव स्कन्द के दृढ़ प्रयत्न से मारे गए, तब उसके महाबली पुत्र (प्रतिशोध हेतु) उठ खड़े हुए।

Verse 9

विद्युन्माली तारकाक्षः कमलाक्षश् च वीर्यवान् तपस्तेपुर्महात्मानो महाबलपराक्रमाः

विद्युन्माली, तारकाक्ष और वीर्यवान् कमलाक्ष—वे महात्मा, महाबल और पराक्रमी—तपस्या करने लगे।

Verse 10

तप उग्रं समास्थाय नियमे परमे स्थिताः तपसा कर्शयामासुर् देहान् स्वान्दानवोत्तमाः

उग्र तप धारण कर, परम नियम में स्थित होकर, उन श्रेष्ठ दानवों ने तप के बल से अपने ही शरीरों को कृश कर डाला।

Verse 11

तेषां पितामहः प्रीतो वरदः प्रददौ वरम् दैत्या ऊचुः अवध्यत्वं च सर्वेषां सर्वभूतेषु सर्वदा

उनसे प्रसन्न होकर वरद पितामह (ब्रह्मा) ने वर दिया। दैत्यों ने कहा—“हम सबको सदा, समस्त भूतों के प्रति, अवध्यता प्राप्त हो।”

Verse 12

सहिता वरयामासुः सर्वलोकपितामहम् तान् अब्रवीत् तदा देवो लोकानां प्रभुर् अव्ययः

वे सब एकत्र होकर सर्वलोक-पितामह को वरने लगे। तब अव्यय, लोकों के प्रभु देव ने उनसे कहा।

Verse 13

नास्ति सर्वामरत्वं वै निवर्तध्वम् अतो ऽसुराः अन्यं वरं वृणीध्वं वै यादृशं सम्प्ररोचते

सबके लिए पूर्ण अमरत्व संभव नहीं है। इसलिए, हे असुरो, तुम विरत हो जाओ। इसके स्थान पर कोई अन्य वर माँगो—जो वर तुम्हें सचमुच प्रिय हो।

Verse 14

ततस्ते सहिता दैत्याः सम्प्रधार्य परस्परम् ब्रह्माणमब्रुवन्दैत्याः प्रणिपत्य जगद्गुरुम्

तब वे दैत्य सब मिलकर आपस में विचार करने लगे और जगद्गुरु ब्रह्मा को प्रणाम करके उनसे बोले।

Verse 15

वयं पुराणि त्रीण्येव समास्थाय महीमिमाम् विचरिष्याम लोकेश त्वत्प्रसादाज्जगद्गुरो

हे लोकनाथ, हे जगद्गुरो! आपकी कृपा से हम केवल इन तीन पुराणों को ही प्रमाण मानकर इस पृथ्वी पर विचरेंगे।

Verse 16

तथा वर्षसहस्रेषु समेष्यामः परस्परम् एकीभावं गमिष्यन्ति पुराण्येतानि चानघ

इसी प्रकार, हजारों वर्षों के बाद हम फिर परस्पर मिलेंगे; और हे निष्पाप! ये पुराण भी एकीभाव को प्राप्त होंगे—अर्थ में एकरूप हो जाएंगे।

Verse 17

समागतानि चैतानि यो हन्याद्भगवंस्तदा एकेनैवेषुणा देवः स नो मृत्युर्भविष्यति

हे भगवन्! यदि उस समय कोई इन यहाँ एकत्रित शक्तियों का संहार करे, तो वह देव केवल एक ही बाण से हमारे लिए मृत्यु-स्वरूप बन जाएगा—हमारा अवश्यं संहर्ता।

Verse 18

एवमस्त्विति तान्देवः प्रत्युक्त्वा प्राविशद्दिवम् ततो मयः स्वतपसा चक्रे वीरः पुराण्यथ

देव ने उनसे कहा—“एवमस्तु”, और उत्तर देकर स्वर्गलोक में प्रवेश किया। तब वीर मय ने अपने तपोबल से आगे उन पुरियों का निर्माण किया।

Verse 19

काञ्चनं दिवि तत्रासीद् अन्तरिक्षे च राजतम् आयसं चाभवद् भूमौ पुरं तेषां महात्मनाम्

वहाँ स्वर्ग में सब कुछ स्वर्णमय था, अन्तरिक्ष में रजतमय; और पृथ्वी पर लोहमय—ऐसी थी उन महात्माओं की नगरी।

Verse 20

एकैकं योजनशतं विस्तारायामतः समम् काञ्चनं तारकाक्षस्य कमलाक्षस्य राजतम्

प्रत्येक नगरी विस्तार और आयाम में सौ योजन की, समरूप थी। तारकाक्ष की पुरी स्वर्णमयी थी और कमलाक्ष की रजतमयी।

Verse 21

विद्युन्मालेश्चायसं वै त्रिविधं दुर्गमुत्तमम् मयश् च बलवांस्तत्र दैत्यदानवपूजितः

विद्युन्माली के लिए लोहे का त्रिविध, श्रेष्ठ और दुर्गम दुर्ग था। वहाँ बलवान मय भी था, जो दैत्य-दानवों द्वारा पूजित था।

Verse 22

हैरण्ये राजते चैव कृष्णायसमये तथा आलयं चात्मनः कृत्वा तत्रास्ते बलवांस्तदा

स्वर्णमय, रजतमय तथा कृष्ण-आयसमय (लौहमय) युगों में भी, अपने लिए एक पावन आलय स्थापित करके वह बलवान वहाँ निवास करता रहा।

Verse 23

एवं बभूवुर्दैत्यानाम् अतिदुर्गाणि सुव्रताः पुराणि त्रीणि विप्रेन्द्रास् त्रैलोक्यमिव चापरम्

इस प्रकार, हे सुव्रत! दैत्यों के तीन अत्यन्त दुर्गम प्राचीन दुर्ग हो गए; हे विप्रश्रेष्ठ, वे मानो स्वयं एक दूसरा त्रैलोक्य ही थे।

Verse 24

पुरत्रये तदा जाते सर्वे दैत्या जगत्त्रये पुरत्रयं प्रविश्यैव बभूवुस्ते बलाधिकाः

जब वह त्रिपुर (तीन नगर) उत्पन्न हुआ, तब त्रैलोक्य के सभी दैत्य उन त्रिविध दुर्गों में प्रवेश कर गए; उनमें आश्रय लेकर वे अत्यन्त बलवान हो गए।

Verse 25

कल्पद्रुमसमाकीर्णं गजवाजिसमाकुलम् नानाप्रसादसंकीर्णं मणिजालैः समावृतम्

वह कल्पवृक्षों से परिपूर्ण था, हाथियों और घोड़ों से भरा हुआ; अनेक भव्य प्रासादों से सघन, और चारों ओर मणियों की जालियों से आवृत था।

Verse 26

सूर्यमण्डलसंकाशैर् विमानैर्विश्वतोमुखैः पद्मरागमयैः शुभ्रैः शोभितं चन्द्रसंनिभैः

वह सर्वदिशामुखी दिव्य विमानों से शोभित था, जो सूर्य-मण्डल के समान तेजस्वी थे; कुछ पद्मराग (माणिक्य) के बने, और कुछ चन्द्रमा के समान उज्ज्वल श्वेत थे।

Verse 27

प्रासादैर्गोपुरैर्दिव्यैः कैलासशिखरोपमैः शोभितं त्रिपुरं तेषां पृथक्पृथगनुत्तमैः

उनका त्रिपुर दिव्य प्रासादों और गोपुरों से शोभित था, जो कैलास-शिखरों के समान थे; प्रत्येक भवन अपनी-अपनी अनुपम उत्कृष्टता में पृथक्-पृथक् दीप्त था।

Verse 28

दिव्यस्त्रीभिः सुसम्पूर्णं गन्धर्वैः सिद्धचारणैः रुद्रालयैः प्रतिगृहं साग्निहोत्रैर् द्विजोत्तमाः

हे द्विजोत्तम, वहाँ प्रत्येक गृह रुद्रालय था—दिव्य स्त्रियों से परिपूर्ण, गन्धर्व‑सिद्ध‑चारणों से सेवित, और अग्निहोत्र का विधिपूर्वक पालन करने वाले गृहस्थों से शोभित।

Verse 29

वापीकूपतडागैश् च दीर्घिकाभिस्तु सर्वतः मत्तमातङ्गयूथैश् च तुरङ्गैश् च सुशोभनैः

वह चारों ओर बावड़ियों, कुओँ, तालाबों और दीर्घ जलाशयों से, तथा मदमत्त हाथियों के झुंडों और सुन्दर घोड़ों से अत्यन्त शोभायमान था।

Verse 30

रथैश् च विविधाकारैर् विचित्रैर्विश्वतोमुखैः सभाप्रपादिभिश् चैव क्रीडास्थानैः पृथक् पृथक्

और नाना आकार के विचित्र रथ—जो सब दिशाओं की ओर मुख किए थे—तथा सभागृह, द्वार‑प्रपाद और पृथक्‑पृथक् क्रीडास्थानों से वह सुसज्जित था।

Verse 31

वेदाध्ययनशालाभिर् विविधाभिः समन्ततः अधृष्यं मनसाप्यन्यैर् मयस्यैव च मायया

चारों ओर वेदाध्ययन की विविध शालाएँ थीं; और मय की ही माया से वह ऐसा अजेय था कि अन्य जनों के मन से भी अगम्य प्रतीत होता था।

Verse 32

पिएत्य् ओफ़् त्रिपुरऽस् इन्हबितन्त्स् पतिव्रताभिः सर्वत्र सेवितं मुनिपुङ्गवाः कृत्वापि सुमहत् पापम् अपापैः शङ्करार्चनात्

हे मुनिश्रेष्ठ, त्रिपुर के निवासियों में पतिव्रता स्त्रियों द्वारा सर्वत्र सम्मानित शंकर‑अर्चन से, अत्यन्त महान पाप करने वाला भी पापरहित हो जाता है।

Verse 33

दैत्येश्वरैर्महाभागैः सदारैः ससुतैर्द्विजाः श्रौतस्मार्तार्थधर्मज्ञैस् तद्धर्मनिरतैः सदा

हे द्विजो, दैत्यों में जो महाभाग दैत्येश्वर थे, वे अपनी पत्नियों और पुत्रों सहित श्रुति‑स्मृति में कहे धर्म‑कर्तव्यों के ज्ञाता थे और सदा उन्हीं धर्मों के आचरण में रत रहते थे।

Verse 34

महादेवेतरं त्यक्त्वा देवं तस्यार्चने स्थितैः व्यूढोरस्कैर् वृषस्कन्धैः सर्वायुधधरैः सदा

महादेव के अतिरिक्त अन्य देवताओं की भक्ति त्यागकर वे केवल उन्हीं की अर्चना में स्थित रहे; वे विस्तीर्ण वक्ष वाले, वृषभ‑स्कन्ध समान कंधों वाले और सदा समस्त आयुध धारण करने वाले थे।

Verse 35

सर्वदा क्षुधितैश्चैव दावाग्निसदृशेक्षणैः प्रशान्तैः कुपितैश्चैव कुब्जैर् वामनकैस् तथा

वहाँ सदा भूखे रहने वाले भी थे, जिनकी दृष्टि दावाग्नि के समान थी; कुछ शांत थे, कुछ क्रुद्ध, और कुबड़े तथा वामनाकार भी थे।

Verse 36

नीलोत्पलदलप्रख्यैर् नीलकुञ्चितमूर्धजैः नीलाद्रिमेरुसंकाशैर् नीरदोपमनिःस्वनैः मयेन रक्षितैः सर्वैः शिक्षितैर्युद्धलालसैः

वे सब मय द्वारा रक्षित, सुशिक्षित और युद्ध के लिए लालायित थे; उनके शरीर नीलोत्पल‑दल के समान दीप्त थे, केश नील और कुञ्चित थे, वे नीलपर्वत और मेरु के समान ऊँचे प्रतीत होते थे, और उनकी गर्जना मेघों के समान गूँजती थी।

Verse 37

अथ समररतैः सदा समन्ताच् छिवपदपूजनया सुलब्धवीर्यैः रविमरुदमरेन्द्रसंनिकाशैः सुरमथनैः सुदृढैः सुसेवितं तत्

तत्पश्चात् वह (सेना/तेज) चारों ओर से सदा समर‑रत वीरों द्वारा भलीभाँति सेवित हुआ—जिनका पराक्रम शिव‑पाद‑पूजन से सहज ही प्राप्त था; वे सूर्य के समान तेजस्वी, मरुतों के समान वेगवान, देवेंद्र के समान महिमावान, अत्यन्त दृढ़ और देवशत्रुओं के मर्दक थे।

Verse 38

सेन्द्रा देवा द्विजश्रेष्ठा द्रुमा दावाग्निना यथा पुरत्रयाग्निना दग्धा ह्य् अभवन् दैत्यवैभवात्

हे द्विजश्रेष्ठ! दैत्यों के वैभव से उत्पन्न त्रिपुराग्नि के प्रचण्ड तेज से इन्द्र सहित देवगण वैसे ही झुलसकर जल गए, जैसे दावाग्नि में वृक्ष भस्म हो जाते हैं।

Verse 39

अथैवं ते तदा दग्धा देवा देवेश्वरं हरिम् अभिवन्द्य तदा प्राहुस् तमप्रतिमवर्चसम्

तब वे देवगण, जो दग्ध हो चुके थे, देवेश्वर हर को प्रणाम करके, उस अनुपम तेजस्वी प्रभु से इस प्रकार बोले।

Verse 40

सो ऽपि नारायणः श्रीमान् चिन्तयामास चेतसा किं कार्यं देवकार्येषु भगवानिति स प्रभुः

तब श्रीमान् नारायण प्रभु ने मन में विचार किया—“देवताओं के कार्य की सिद्धि हेतु अब कौन-सा उपाय करना चाहिए?”

Verse 41

तदा सस्मार वै यज्ञं यज्ञमूर्तिर्जनार्दनः यज्वा यज्ञभुगीशानो यज्वनां फलदः प्रभुः

तब यज्ञस्वरूप जनार्दन ने यज्ञ का स्मरण किया। वही प्रभु यजमान, हवि-भोजी और ईश्वर होकर यजकों को कर्मफल देते हैं; और शैव सिद्धान्त में यज्ञ के अन्तर्यामी, फल के अधिष्ठाता पति—शिव ही हैं।

Verse 42

ततो यज्ञः स्मृतस्तेन देवकार्यार्थसिद्धये देवं ते पुरुषं चैव प्रणेमुस्तुष्टुवुस्तदा

तदनन्तर देवकार्य की सिद्धि हेतु उन्होंने यज्ञ का विधान किया। तब वे सब उस देव—परम पुरुष, पति—को प्रणाम करके, उसी समय स्तुतियों से उनकी प्रशंसा करने लगे।

Verse 43

भगवानपि तं दृष्ट्वा यज्ञं प्राह सनातनम् सनातनस्तदा सेन्द्रान् देवान् आलोक्य चाच्युतः

भगवान् ने उस यज्ञ को देखकर उसे ‘सनातन यज्ञ’ कहा। तब सनातन, अच्युत प्रभु ने इन्द्र सहित देवों की ओर दृष्टि करके शाश्वत पूजन-क्रम की पुष्टि की।

Verse 44

श्रीविष्णुरुवाच अनेनोपसदा देवा यजध्वं परमेश्वरम् पुरत्रयविनाशाय जगत्त्रयविभूतये

श्रीविष्णु बोले—हे देवो! इस उपसद्-आहुति से परमेश्वर का यजन करो, त्रिपुर के विनाश हेतु और त्रिलोकी की विभूति-व्यवस्था के लिए।

Verse 45

सूत उवाच अथ तस्य वचः श्रुत्वा देवदेवस्य धीमतः सिंहनादं महत्कृत्वा यज्ञेशं तुष्टुवुः सुराः

सूत बोले—देवदेव, उस धीमान् प्रभु के वचन सुनकर देवताओं ने महान् सिंहनाद किया और यज्ञेश्वर की स्तुति की।

Verse 46

ततः संचिन्त्य भगवान् स्वयमेव जनार्दनः पुनः प्राह स सर्वांस्तांस् त्रिदशांस्त्रिदशेश्वरः

तब स्वयं भगवान् जनार्दन, विचार करके, त्रिदशेश्वर होकर उन समस्त देवों से फिर बोले।

Verse 47

हत्वा दग्ध्वा च भूतानि भुक्त्वा चान्यायतो ऽपि वा यजेद्यदि महादेवम् अपापो नात्र संशयः

चाहे किसी ने प्राणियों को मारा हो, जलाया हो, या अन्याय से (अन्न आदि) भोगा हो—यदि वह महादेव का पूजन करे तो वह निष्पाप हो जाता है; इसमें संशय नहीं।

Verse 48

अपापा नैव हन्तव्याः पापा एव न संशयः हन्तव्याः सर्वयत्नेन कथं वध्याः सुरोत्तमाः

निर्दोषों का वध कभी नहीं करना चाहिए; निःसंदेह केवल पापी ही दण्डनीय हैं। उन्हें समस्त प्रयत्न से नष्ट करना चाहिए; पर देवों में श्रेष्ठ कैसे वध्य हो सकते हैं?

Verse 49

असुरा दुर्मदाः पापा अपि देवैर्महाबलैः तस्मान्न वध्या रुद्रस्य प्रभावात् परमेष्ठिनः

असुर दुष्ट और मद से उन्मत्त हैं, फिर भी महाबली देवों द्वारा भी वे मारे नहीं जा सकते। हे परमेष्ठिन् (ब्रह्मा), रुद्र के प्रभाव से वे वध्य नहीं होते।

Verse 50

को ऽहं ब्रह्माथवा देवा दैत्या देवारिसूदनाः मुनयश् च महात्मानः प्रसादेन विना प्रभोः

मैं कौन हूँ—ब्रह्मा क्या है, या देव भी क्या हैं? देव-शत्रुओं के संहारक दैत्य क्या हैं, और महात्मा मुनि क्या हैं—प्रभु के प्रसाद के बिना?

Verse 51

यः सप्तविंशको नित्यः परात्परतरः प्रभुः विश्वामरेश्वरो वन्द्यो विश्वाधारो महेश्वरः

जो नित्य स्थित ‘सप्तविंशक’ है, परात्पर से भी परे प्रभु है; जो विश्व और अमरों का ईश्वर, वन्दनीय, समस्त जगत का आधार—वही महेश्वर है।

Verse 52

स एव सर्वदेवेशः सर्वेषामपि शङ्करः लीलया देवदैत्येन्द्रविभागमकरोद्धरः

वही समस्त देवों के ईश्वर हैं; वही सबके शंकर, कल्याणकर्ता हैं। अपनी लीला से उन्होंने देवों और दैत्येन्द्रों का विभाग-व्यवस्था स्थापित कर धर्म की धुरी को धारण किया।

Verse 53

तस्यांशम् एकं सम्पूज्य देवा देवत्वम् आगताः ब्रह्मा ब्रह्मत्वम् आपन्नो ह्य् अहं विष्णुत्वमेव च

उस (शिव) के एक अंश की सम्यक् पूजा करके देवगण देवत्व को प्राप्त हुए। ब्रह्मा ने ब्रह्मत्व पाया और मैंने भी निश्चय ही विष्णुत्व प्राप्त किया।

Verse 54

तम् अपूज्य जगत्यस्मिन् कः पुमान् सिद्धिमिच्छति तस्मात्तेनैव हन्तव्या लिङ्गार्चनविधेर् बलात्

इस जगत में उसे पूजे बिना कौन पुरुष सिद्धि की इच्छा कर सकता है? इसलिए लिङ्ग-पूजन की विधि के बल से उसी उपासना द्वारा बन्धनरूपी विघ्न का वध करना चाहिए।

Verse 55

धर्मनिष्ठाश् च ते सर्वे श्रौतस्मार्तविधौ स्थिताः तथापि यजमानेन रौद्रेणोपसदा प्रभुम् रुद्रमिष्ट्वा यथान्यायं जेष्यामो दैत्यसत्तमान्

वे सभी धर्म में निष्ठावान थे और श्रौत-स्मार्त विधियों में स्थित थे। तथापि यजमान रौद्र यज्ञ तथा उपसद् कर्मों द्वारा प्रभु रुद्र की यथाविधि इष्टि करके हम दैत्यों में श्रेष्ठों को जीतेंगे।

Verse 56

सतारकाक्षेण मयेन गुप्तं स्वस्थं च गुप्तं स्फटिकाभमेकम् को नाम हन्तुं त्रिपुरं समर्थो मुक्त्वा त्रिनेत्रं भगवन्तमेकम्

माया से गुप्त, तारकाक्ष द्वारा रक्षित, सुरक्षित और दृढ़, एक स्फटिक के समान दीप्तिमान त्रिपुर को—एकमात्र त्रिनेत्र भगवान् (शिव) के सिवा—कौन नष्ट कर सकता है?

Verse 57

सूत उवाच एवमुक्त्वा हरिश्चेष्ट्वा यज्ञेनोपसदा प्रभुम् उपविष्टो ददर्शाथ भूतसंघान्सहस्रशः

सूत बोले—ऐसा कहकर हरि ने यज्ञ और उपसद् अर्पणों द्वारा प्रभु की विधिपूर्वक उपासना की। फिर ध्यानस्थ होकर बैठे, तब उन्होंने सहस्रों भूतगणों के समुदाय को देखा।

Verse 58

शूलशक्तिगदाहस्तान् टङ्कोपलशिलायुधान् नानाप्रहरणोपेतान् नानावेषधरांस्तदा

तब त्रिशूल, शक्ति और गदा हाथों में धारण किए, टाँका, पत्थर और शिला-प्रहारक आयुधों से सुसज्जित, अनेक प्रकार के शस्त्रों से युक्त और विविध वेश धारण किए हुए वे भूतगण पतिके आदेशानुसार प्रचण्ड रूप से प्रकट हुए।

Verse 59

कालाग्निरुद्रसंकाशान् कालरुद्रोपमांस्तदा प्राह देवो हरिः साक्षात् प्रणिपत्य स्थितान् प्रभुः

तब कालाग्निरुद्र के समान तेजस्वी और कालरुद्र के तुल्य उन प्राणियों को, जो प्रणाम करके सामने खड़े थे, स्वयं प्रभु हरि ने नम्र होकर संबोधित किया।

Verse 60

विष्णुरुवाच दग्ध्वा भित्त्वा च भुक्त्वा च गत्वा दैत्यपुरत्रयम् पुनर्यथागतं वीरा गन्तुमर्हथ भूतये

विष्णु बोले—“दैत्य-पुरों के त्रिपुर में जाकर उन्हें जला देना, तोड़ डालना और उनकी शक्ति का भक्षण कर लेना। फिर, हे वीरों, जैसे आए हो वैसे ही मार्ग से लौट आओ—सर्वभूतों के कल्याण और अभ्युदय के लिए।”

Verse 61

ततः प्रणम्य देवेशं भूतसंघाः पुरत्रयम् प्रविश्य नष्टास्ते सर्वे शलभा इव पावकम्

तब देवेश को प्रणाम करके भूत-संघ त्रिपुर में प्रविष्ट हुए और वे सब के सब नष्ट हो गए—जैसे पतंगे अग्नि में गिरकर भस्म हो जाते हैं।

Verse 62

ततस्तु नष्टास्ते सर्वे भूता देवेश्वराज्ञया ननृतुर् मुमुदुश् चैव जगुर् दैत्याः सहस्रशः

फिर देवेश्वर की आज्ञा से वे सब भूत अदृश्य हो गए। तब सहस्रों दैत्य नाचने लगे, हर्षित हुए और ऊँचे स्वर से गाने लगे।

Verse 63

तुष्टुवुर्देवदेवेशं परमात्मानमीश्वरम् ततः पराजिता देवा ध्वस्तवीर्याः क्षणेन तु

तब देवों ने देवाधिदेव, परमात्मा ईश्वर की स्तुति की। परन्तु उसी क्षण वे देव पराजित हो गए और उनका पराक्रम टूट गया।

Verse 64

सेन्द्राः संगम्य देवेशम् उपेन्द्रं धिष्ठिता भयात् तान्दृष्ट्वा चिन्तयामास भगवान्पुरुषोत्तमः

इन्द्र सहित देवगण एकत्र होकर भयवश देवेश उपेन्द्र की शरण में गए। उन्हें ऐसा देखकर भगवान् पुरुषोत्तम (विष्णु) विचार करने लगे।

Verse 65

किं कृत्यमिति संतप्तः संतप्तान्सेन्द्रकान्क्षणम् कथं तु तेषां दैत्यानां बलं हत्वा प्रयत्नतः

“अब क्या करना चाहिए?” इस चिंता से व्याकुल होकर उन्होंने इन्द्र-प्रमुख शोकाकुल देवों को देखा और सोचा—“प्रयत्नपूर्वक उन दैत्यों का बल कैसे नष्ट किया जाए?”

Verse 66

देवकार्यं करिष्यामि प्रसादात्परमेष्ठिनः पापं विचारतो नास्ति धर्मिष्ठानां न संशयः

“परमेष्ठिन (परमेश्वर) की कृपा से मैं देवों का कार्य सिद्ध करूँगा। धर्म में स्थित जनों के लिए सत्य-विचार करने पर पाप नहीं होता—इसमें संदेह नहीं।”

Verse 67

तस्माद्दैत्या न वध्यास्ते भूतैश्चोपसदोद्भवैः पापं नुदति धर्मेण धर्मे सर्वं प्रतिष्ठितम्

इसलिए उपसदों से उत्पन्न भूतों द्वारा वे दैत्य वध के योग्य नहीं हैं। धर्म से पाप दूर होता है और समस्त जगत धर्म में प्रतिष्ठित है।

Verse 68

धर्मादैश्वर्यमित्येषा श्रुतिरेषा सनातनी दैत्याश्चैते हि धर्मिष्ठाः सर्वे त्रिपुरवासिनः

“धर्म से ऐश्वर्य उत्पन्न होता है”—यह सनातन वैदिक श्रुति है। ये दैत्य, जो सब त्रिपुर के निवासी थे, धर्मनिष्ठ थे; उसी धर्मबल से उन्होंने प्रभुता और सामर्थ्य प्राप्त किया।

Verse 69

तस्मादवध्यतां प्राप्ता नान्यथा द्विजपुङ्गवाः कृत्वापि सुमहत्पापं रुद्रमभ्यर्चयन्ति ये

इसलिए, हे द्विजश्रेष्ठो, रुद्र की उपासना करने वाले अवध्यता (अजेयता) प्राप्त करते हैं—इसके सिवा और उपाय नहीं। अत्यन्त महापाप कर लेने पर भी जो रुद्र का अर्चन करते हैं, वे सुरक्षित हो जाते हैं; क्योंकि पति (स्वामी) अपनी कृपा से पशु (जीव) के पाश (बंधन) को ढीला कर देता है।

Verse 70

मुच्यन्ते पातकैः सर्वैः पद्मपत्रमिवांभसा पूजया भोगसंपत्तिर् अवश्यं जायते द्विजाः

इस पूजन से सब पातकों से मुक्ति होती है—जैसे कमलपत्र जल से अछूता रहता है। और पूजा से, हे द्विजो, भोग-सम्पदा अवश्य उत्पन्न होती है।

Verse 71

तस्मात्ते भोगिनो दैत्या लिङ्गार्चनपरायणाः तस्मात्कृत्वा धर्मविघ्नम् अहं देवाः स्वमायया

इसलिए वे भोगासक्त दैत्य लिङ्ग-आराधना में पूर्णतः तत्पर हो गए। इसलिए मैंने देवों के साथ अपनी ही माया से उनके धर्म में विघ्न रचा।

Verse 72

दैत्यानां देवकार्यार्थं जेष्ये ऽहं त्रिपुरं क्षणात् सूत उवाच विचार्यैवं ततस्तेषां भगवान्पुरुषोत्तमः कर्तुं व्यवसितश्चाभूद् धर्मविघ्नं सुरारिणाम्

“देवकार्य के लिए मैं दैत्यों की त्रिपुर को क्षणभर में जीत लूँगा।” सूत बोले—ऐसा विचार करके भगवान् पुरुषोत्तम ने देवों के शत्रुओं के धर्म में विघ्न करने का निश्चय किया।

Verse 73

असृजच्च महातेजाः पुरुषं चात्मसंभवम् मायी मायामयं तेषां धर्मविघ्नार्थमच्युतः

तब महातेजस्वी अच्युत प्रभु ने अपने ही आत्मतत्त्व से उत्पन्न एक पुरुष की सृष्टि की। माया के स्वामी होकर उन्होंने उनके धर्म में विघ्न डालने हेतु उसे मायामय बना दिया॥

Verse 74

शास्त्रं च शास्ता सर्वेषाम् अकरोत्कामरूपधृक् सर्वसंमोहनं मायी दृष्टप्रत्ययसंयुतम्

इच्छानुसार रूप धारण करने वाले, सबके शास्ता प्रभु ने एक शास्त्र रचा। वह माया से निर्मित, सबको मोहित करने वाला था, परन्तु प्रत्यक्ष-प्रत्यय और प्रमाणों से युक्त भी था॥

Verse 75

एतत्स्वाङ्गभवायैव पुरुषायोपदिश्य तु मायी मायामयं शास्त्रं ग्रन्थषोडशलक्षकम्

इस शास्त्र को अपने अंग से उत्पन्न उस पुरुष को उपदेश देकर, माया-स्वामी प्रभु ने फिर माया से रचा हुआ शास्त्र प्रकट किया, जो सोलह लाख ग्रन्थों का था॥

Verse 76

श्रौतस्मार्तविरुद्धं च वर्णाश्रमविवर्जितम् इहैव स्वर्गनरकं प्रत्ययं नान्यथा पुनः

जो कर्म श्रुति-स्मृति के विरुद्ध हो और वर्ण-आश्रम-धर्म से रहित हो, उसका फल-प्रत्यय यहीं मिलता है—इसी जीवन में स्वर्ग या नरक का अनुभव होता है, अन्यथा नहीं॥

Verse 77

तच्छास्त्रमुपदिश्यैव पुरुषायाच्युतः स्वयम् पुरत्रयविनाशाय प्राहैनं पुरुषं हरिः

उस पुरुष को वह शास्त्र उपदेश देकर, स्वयं अच्युत हरि ने उससे कहा—‘त्रिपुर के विनाश के लिए तुम प्रवृत्त होओ।’॥

Verse 78

गन्तुमर्हसि नाशाय भो तूर्णं पुरवासिनाम् धर्मास् तथा प्रणश्यन्तु श्रौतस्मार्ता न संशयः

हे प्रभो! नगर-निवासियों के विनाश हेतु आप शीघ्र गमन करें। तब उनके श्रौत और स्मार्त—दोनों धर्म निःसंदेह नष्ट हो जाएंगे।

Verse 79

ततः प्रणम्य तं मायी मायाशास्त्रविशारदः प्रविश्य तत्पुरं तूर्णं मुनिर्मायां तदाकरोत्

तब माया-विद्या में निपुण वह मुनि उसे प्रणाम करके शीघ्र उस नगर में प्रविष्ट हुआ और तत्क्षण अपनी माया का प्रक्षेप कर दिया।

Verse 80

मायया तस्य ते दैत्याः पुरत्रयनिवासिनः श्रौतं स्मार्तं च संत्यज्य तस्य शिष्यास्तदाभवन्

उसकी माया से त्रिपुर में रहने वाले वे दैत्य श्रौत और स्मार्त—दोनों आचारों को त्यागकर उसी के शिष्य बन गए।

Verse 81

तत्यजुश् च महादेवं शङ्करं परमेश्वरम् नारदो ऽपि तदा मायी नियोगान्मायिनः प्रभोः

तब उन्होंने महादेव—शंकर, परमेश्वर—को त्याग दिया। और उस समय नारद भी माया का साधन बनकर, माया-धारी प्रभु की आज्ञा से कार्य करने लगे।

Verse 82

प्रविश्य तत्पुरं तेन मायिना सह दीक्षितः मुनिः शिष्यैः प्रशिष्यैश् च संवृतः सर्वतः स्वयम्

दीक्षा प्राप्त वह मुनि उस माया-स्वामी के साथ उस नगर में प्रविष्ट हुआ; और वह स्वयं चारों ओर से अपने शिष्यों तथा प्रशिष्यों से घिरा हुआ था।

Verse 83

स्त्रीधर्मं चाकरोत्स्त्रीणां दुश्चारफलसिद्धिदम् चक्रुस्ताः सर्वदा लब्ध्वा सद्य एव फलं स्त्रियः

उन्होंने स्त्रियों के लिए ‘स्त्री-धर्म’ की मर्यादा स्थापित की, जो दुष्चरित्र के कर्मफल को प्रकट करने वाली है। उस धर्म को अपनाकर वे स्त्रियाँ सदा उसका फल पाती रहीं, और फल उन्हें तुरंत प्राप्त हुआ।

Verse 84

जनासक्ता बभूवुस्ता विनिन्द्य पतिदेवताः अद्यापि गौरवात्तस्य नारदस्य कलौ मुनेः

वे स्त्रियाँ पति-देवता का तिरस्कार करने के कारण निंदित हुईं और लोकासक्ति में पड़ गईं। फिर भी कलियुग में उस मुनि नारद के प्रति गौरव-भाव से यह बात आज भी स्मरण की जाती और उपदेशित होती है।

Verse 85

नार्यश्चरन्ति संत्यज्य भर्तॄन् स्वैरं वृथाधमाः स्त्रीणां माता पिता बन्धुः सखा मित्रं च बान्धवः

कुछ स्त्रियाँ अपने पतियों को त्यागकर स्वेच्छा से भटकती हैं—व्यर्थ और निंद्य आचरण में गिर जाती हैं। स्त्रियों के लिए (सहारा) माता-पिता तथा बंधुजन हैं—सखा, मित्र और कुटुम्बी।

Verse 86

भर्ता एव न संदेहस् तथाप्य् आसहमायया कृत्वापि सुमहत्पापं या भर्तुः प्रेमसंयुता

निस्संदेह पति ही रक्षक है। फिर भी यदि असह्य मोहवश वह बहुत बड़ा पाप कर बैठे, तो भी जो स्त्री पति-प्रेम से संयुक्त रहकर (उसी शरण में लौट आती है), उसे यहाँ अपने उचित आश्रय से युक्त कहा गया है।

Verse 87

प्राप्नुयात् परमं स्वर्गं नरकं च विपर्ययात् पुरैका मुनिशार्दूलाः सर्वधर्मान् सदा पतिम्

इस प्रकार के सदाचार से परम स्वर्ग की प्राप्ति होती है; इसके विपरीत आचरण से नरक मिलता है। हे मुनिशार्दूलो, प्राचीन काल से ही ‘पति’ को सदा समस्त धर्मों का सार और आधार कहा गया है।

Verse 88

संत्यज्यापूजयन्साध्व्यो देवानन्याञ्जगद्गुरून् ताः स्वर्गलोकमासाद्य मोदन्ते विगतज्वराः

सब आश्रयों का त्याग कर वे साध्वी स्त्रियाँ अन्य देवताओं की पूजा नहीं करतीं। जगद्गुरु शिव में अनन्य भक्ति रखकर वे स्वर्गलोक को प्राप्त होती हैं और संसार-ज्वर से मुक्त होकर आनंदित होती हैं।

Verse 89

नरकं च जगामान्या तस्माद्भर्ता परा गतिः तथापि भर्तॄन् स्वांस् त्यक्त्वा बभूवुः स्वैरवृत्तयः

एक अन्य स्त्री नरक को गई; इसलिए पति को परम गति (उच्च आश्रय) कहा गया है। फिर भी कुछ ने अपने ही पतियों को त्यागकर स्वेच्छाचारी आचरण अपनाया और धर्म के बजाय पाश-बन्धन के वश में हो गईं।

Verse 90

मायया देवदेवस्य विष्णोस्तस्याज्ञया प्रभोः अलक्ष्मीश् च स्वयं तस्य नियोगात्त्रिपुरं गता

देवों के देव विष्णु की माया से और उस प्रभु की आज्ञा से, अलक्ष्मी स्वयं उसके नियोग से त्रिपुर को गई।

Verse 91

या लक्ष्मीस्तपसा तेषां लब्धा देवेश्वरादजात् बहिर्गता परित्यज्य नियोगाद्ब्रह्मणः प्रभोः

जो श्री (लक्ष्मी) उनके तप से देवेश्वर अजन्मा से प्राप्त हुई थी, वही प्रभु ब्रह्मा के नियोग से उन्हें त्यागकर बाहर चली गई।

Verse 92

बुद्धिमोहं तथाभूतं विष्णुमायाविनिर्मितम् तेषां दत्त्वा क्षणं देवस् तासां मायी च नारदः

तब देव ने विष्णु-माया से निर्मित वैसा ही बुद्धि-मोह उन्हें क्षणभर के लिए दे दिया; और नारद भी उनके बीच माया-धारी बन गया।

Verse 93

सुखासीनौ ह्यसंभ्रान्तौ धर्मविघ्नार्थमव्ययौ एवं नष्टे तदा धर्मे श्रौतस्मार्ते सुशोभने

सुख से बैठे, निश्चल और अविनाशी वे दोनों धर्म में विघ्न उत्पन्न करने लगे। इस प्रकार श्रुति‑स्मृति से शोभित वह उत्तम धर्म तब नष्ट हो गया।

Verse 94

पाषण्डे ख्यापिते तेन विष्णुना विश्वयोनिना त्यक्ते महेश्वरे दैत्यैस् त्यक्ते लिङ्गार्चने तथा

जब विश्वयोनि विष्णु ने पाषण्ड का मत प्रचारित किया, तब दैत्यों ने महेश्वर को त्याग दिया; और वैसे ही लिङ्ग‑अर्चना भी छोड़ दी।

Verse 95

स्त्रीधर्मे निखिले नष्टे दुराचारे व्यवस्थिते कृतार्थ इव देवेशो देवैः सार्धमुमापतिम्

जब स्त्रियों का समस्त धर्म नष्ट हो गया और दुराचार दृढ़ हो गया, तब देवों के ईश्वर—मानो कृतार्थ हो—देवताओं सहित उमापति शिव के पास पहुँचे।

Verse 96

तपसा प्राप्य सर्वज्ञं तुष्टाव पुरुषोत्तमः श्रीभगवानुवाच महेश्वराय देवाय नमस्ते परमात्मने

तपस्या से सर्वज्ञ प्रभु को प्राप्त कर पुरुषोत्तम ने स्तुति की। श्रीभगवान बोले—“महेश्वर देव को नमस्कार, परमात्मा को नमस्कार।”

Verse 97

नारायणाय शर्वाय ब्रह्मणे ब्रह्मरूपिणे शाश्वताय ह्यनन्ताय अव्यक्ताय च ते नमः

आपको नमस्कार—जो नारायण हैं, जो शर्व (शिव) हैं, जो ब्रह्म हैं, जिनका स्वरूप ही ब्रह्म है; जो शाश्वत, अनन्त और अव्यक्त हैं—आपको प्रणाम।

Verse 98

सूत उवाच एवं स्तुत्वा महादेवं दण्डवत्प्रणिपत्य च जजाप रुद्रं भगवान् कोटिवारं जले स्थितः

सूत बोले—इस प्रकार महादेव की स्तुति करके और दण्डवत् प्रणाम कर, भगवान् जल में स्थित रहकर रुद्र-मन्त्र का कोटि बार जप करने लगे।

Verse 99

देवाश् च सर्वे ते देवं तुष्टुवुः परमेश्वरम् सेन्द्राः ससाध्याः सयमाः सरुद्राः समरुद्गणाः

तब वे सब देवता—इन्द्र सहित, साध्य, यम, रुद्र तथा मरुद्गणों के साथ—उस परमेश्वर परमेेश्वर की स्तुति करने लगे।

Verse 100

देवा ऊचुः नमः सर्वात्मने तुभ्यं शङ्करायार्तिहारिणे रुद्राय नीलरुद्राय कद्रुद्राय प्रचेतसे

देव बोले—हे सर्वात्मन्! आपको नमस्कार; हे शंकर, दुःख-हर! आपको नमस्कार। हे रुद्र, नीलरुद्र, कद्रुद्र तथा प्रचेतस्! आपको नमस्कार।

Verse 101

गतिर्नः सर्वदास्माभिर् वन्द्यो देवारिमर्दनः त्वमादिस्त्वमनन्तश् च अनन्तश्चाक्षयः प्रभुः

आप ही सदा हमारे आश्रय हैं; हे देव-शत्रु-मर्दन, आप सदा वन्दनीय हैं। आप आदि हैं, आप अनन्त हैं; आप ही अनन्त, अक्षय प्रभु हैं।

Verse 102

प्रकृतिः पुरुषः साक्षात् स्रष्टा हर्ता जगद्गुरो त्राता नेता जगत्यस्मिन् द्विजानां द्विजवत्सल

हे जगद्गुरो! आप ही साक्षात् प्रकृति और पुरुष हैं; आप स्रष्टा और संहर्ता हैं। इस जगत में आप रक्षक और नेता हैं; हे द्विजवत्सल, आप द्विजों के प्रति स्नेहशील हैं।

Verse 103

वरदो वाङ्मयो वाच्यो वाच्यवाचकवर्जितः याज्यो मुक्त्यर्थमीशानो योगिभिर् योगविभ्रमैः

वह प्रभु वरदाता है; वह वाणी-स्वरूप भी है और वाच्य भी, पर वाच्य और वाचक—दोनों से परे है। मोक्ष के लिए पूज्य ईशान को योगी योग के विविध अभ्यासों और रूपान्तरकारी प्रवाहों से अनुभव करते हैं।

Verse 104

हृत्पुण्डरीकसुषिरे योगिनां संस्थितः सदा वदन्ति सूरयः सन्तं परं ब्रह्मस्वरूपिणम्

योगियों के हृदय-कमल की गुहा में जो सदा स्थित है, उस परम सन्त को मुनि-जन परब्रह्म-स्वरूप कहते हैं। वही शिव—पशु को भीतर से प्रकाश देने वाले पति—पाश को शिथिल कर बन्धन काटने वाले हैं।

Verse 105

भवन्तं तत्त्वम् इत्यार्यास् तेजोराशिं परात्परम् परमात्मानमित्याहुर् अस्मिञ्जगति तद्विभो

हे विभो! इस जगत में आर्य मुनि आपको ही तत्त्व कहते हैं—परात्पर तेजोराशि, और परमात्मा, जो सब परे के भी परे है।

Verse 106

दृष्टं श्रुतं स्थितं सर्वं जायमानं जगद्गुरो अणोरल्पतरं प्राहुर् महतो ऽपि महत्तरम्

हे जगद्गुरो! जो कुछ देखा-सुना जाता है, जो स्थित है और जो उत्पन्न होता है—सबमें आप ही हैं। मुनि आपको अणु से भी सूक्ष्म और महत् से भी महान कहते हैं; आप पति हैं, सब मापों से परे।

Verse 107

सर्वतः पाणिपादं त्वां सर्वतो ऽक्षिशिरोमुखम् सर्वतः श्रुतिमल्लोके सर्वमावृत्य तिष्ठसि

आपके हाथ-पाँव सर्वत्र हैं; सर्वत्र आपकी आँखें, शिर और मुख हैं। इस लोक में आप ही सबकी श्रुति हैं; सबको आच्छादित कर आप सर्वव्यापी पति-रूप से स्थित हैं।

Verse 108

महादेवमनिर्देश्यं सर्वज्ञं त्वामनामयम् विश्वरूपं विरूपाक्षं सदाशिवम् अनामयम्

आप महादेव हैं—अवर्णनीय, सर्वज्ञ और सर्वथा निरामय। आप विश्वरूप, विरूपाक्ष, स्वयं सदाशिव हैं—सदा निर्मल, रोग-शोक से अछूते।

Verse 109

कोटिभास्करसंकाशं कोटिशीतांशुसन्निभम् कोटिकालाग्निसंकाशं षड्विंशकमनीश्वरम्

वे करोड़ों सूर्यों के समान तेजस्वी, करोड़ों चन्द्रमाओं के समान शीतल, और करोड़ों प्रलयाग्नियों के समान प्रचण्ड हैं; फिर भी वे षड्विंश तत्त्वों से परे, किसी के अधीन न होने वाले अद्वितीय ईश्वर हैं।

Verse 110

प्रवर्तकं जगत्यस्मिन् प्रकृतेः प्रपितामहम् वदन्ति वरदं देवं सर्वावासं स्वयंभुवम्

उन्हें इस जगत् का प्रवर्तक, प्रकृति के भी प्रपितामह, वरद देव, स्वयंभू और सर्वत्र वास करने वाला आश्रय कहा जाता है। पति-तत्त्व के रूप में वे प्रकृति को प्रवृत्त करते हुए भी समस्त पशुओं (बद्ध जीवों) के अंतःस्थ धाम हैं।

Verse 111

श्रुतयः श्रुतिसारं त्वां श्रुतिसारविदो जनाः

श्रुतियाँ आपको श्रुति-सार कहती हैं; और जो वेदों के सार को जानते हैं, वे आपको ही परम तत्त्व रूप में पहचानते हैं।

Verse 112

अदृष्टमस्माभिर् अनेकमूर्ते विना कृतं यद्भवताथ लोके त्वमेव दैत्यासुरभूतसंघान् देवान् नरान् स्थावरजङ्गमांश् च

हे अनेकमूर्ते! हम देखते हैं कि इस लोक में आपके बिना कुछ भी सिद्ध नहीं होता। दैत्य, असुर, भूत-गण, देव, मनुष्य तथा स्थावर-जंगम—समस्त प्राणी-समूह में आप ही पति-रूप से व्याप्त और नियन्ता हैं।

Verse 113

पाहि नान्या गतिः शंभो विनिहत्यासुरोत्तमान् मायया मोहिताः सर्वे भवतः परमेश्वर

हे शम्भो, हमारी रक्षा कीजिए; आपके सिवा कोई और शरण नहीं। श्रेष्ठ असुरों के वध के बाद भी हम सब आपकी माया से मोहित हैं, हे परमेश्वर।

Verse 114

यथा तरङ्गा लहरीसमूहा युध्यन्ति चान्योन्यमपांनिधौ च जलाश्रयादेव जडीकृताश् च सुरासुरास्तद्वदजस्य सर्वम्

जैसे समुद्र में तरंगें—लहरों के समूह—आपस में टकराती और संघर्ष करती हैं, वैसे ही जल-आश्रय (प्रकृति) में आश्रित होकर जड़ बने देव और असुर परस्पर युद्ध करते हैं। इसी प्रकार यह सब अज (अजन्मा) पति-स्वरूप प्रभु की माया का ही विस्तार है।

Verse 115

सूत उवाच य इदं प्रातरुत्थाय शुचिर्भूत्वा जपेन्नरः शृणुयाद्वा स्तवं पुण्यं सर्वकामम् अवाप्नुयात्

सूत बोले—जो मनुष्य प्रातः उठकर शुद्ध होकर इस पुण्य स्तव का जप करता है, या इसे सुनता भी है, वह समस्त कामनाओं की सिद्धि पाता है। श्रवण और जप से पशु-जीव पति की कृपा की ओर आकृष्ट होता है और पाश शिथिल होने लगते हैं।

Verse 116

स्तुतस्त्वेवं सुरैर्विष्णोर् जपेन च महेश्वरः सोमः सोमाम् अथालिङ्ग्य नन्दिदत्तकरः स्मयन्

इस प्रकार देवों द्वारा तथा विष्णु के जप से स्तुत होकर महेश्वर—सोम—ने सोमा को आलिंगन किया और नन्दी के आशीर्वाद-हस्त के साथ मुस्कुराए।

Verse 117

प्राह गंभीरया वाचा देवानालोक्य शङ्करः ज्ञातं मयेदमधुना देवकार्यं सुरेश्वराः

तब शंकर ने देवों की ओर देखकर गंभीर वाणी में कहा—“हे सुरेश्वरो, अब मुझे यह देवकार्य ज्ञात हो गया है, जिसे संपन्न करना है।”

Verse 118

विष्णोर् मायाबलं चैव नारदस्य च धीमतः तेषामधर्मनिष्ठानां दैत्यानां देवसत्तमाः

विष्णु की माया-शक्ति और धीर नारद की विवेकपूर्ण सलाह के सहारे देवश्रेष्ठों ने अधर्म में स्थित दैत्यों को पराजित किया।

Verse 119

पुरत्रयविनाशं च करिष्ये ऽहं सुरोत्तमाः सूत उवाच अथ सब्रह्मका देवाः सेन्द्रोपेन्द्राः समागताः

“हे देवश्रेष्ठो, मैं त्रिपुर (पुरत्रय) का विनाश अवश्य करूँगा।” सूत बोले—तब ब्रह्मा सहित, इन्द्र और उपेन्द्र (विष्णु) सहित देवगण एकत्र हुए।

Verse 120

श्रुत्वा प्रभोस्तदा वाक्यं प्रणेमुस्तुष्टुवुश् च ते अप्येतदन्तरे देवी देवमालोक्य विस्मिता

प्रभु के वचन सुनकर वे नतमस्तक हुए और स्तुति करने लगे। इसी बीच देवी, देव को देखकर विस्मित रह गईं।

Verse 121

लीलांबुजेन चाहत्य कलमाह वृषध्वजम् देव्युवाच क्रीडमानं विभो पश्य षण्मुखं रविसन्निभम्

कमला ने कमल से खेल-खेल में वृषध्वज (शिव) को स्पर्श कर कहा—“हे विभो, देखिए, षण्मुख स्कन्द खेल रहा है, सूर्य के समान तेजस्वी।”

Verse 122

पुत्रं पुत्रवतां श्रेष्ठं भूषितं भूषणैः शुभैः मुकुटैः कटकैश्चैव कुण्डलैर्वलयैः शुभैः

उन्होंने उस पुत्र को देखा—पुत्रवानों में श्रेष्ठ—जो शुभ आभूषणों से विभूषित था: मुकुट, कटक, कुण्डल और उज्ज्वल वलयों से।

Verse 123

नूपुरैश्छन्नवारैश् च तथा ह्य् उदरबन्धनैः किङ्किणीभिर् अनेकाभिर् हैमैरश्वत्थपत्रकैः

वे नूपुरों, सुन्दर आवृत मालाओं, तथा कटिबन्धों से विभूषित थे; और स्वर्णनिर्मित, अश्वत्थ-पत्राकार अनेक झंकारती किङ्किणियों से भी अलंकृत थे।

Verse 124

कल्पकद्रुमजैः पुष्पैः शोभितैरलकैः शुभैः हारैर् वारिजरागादिमणिचित्रैस् तथाङ्गदैः

कल्पवृक्ष से उत्पन्न पुष्पों से वे विभूषित थे; शुभ अलकों से शोभित थे; और कमलवर्ण माणिक्य आदि अनेक रत्नों से चित्रित हारों तथा अंगदों से अलंकृत होकर दिव्य तेज से प्रकाशित थे।

Verse 125

मुक्ताफलमयैर्हारैः पूर्णचन्द्रसमप्रभैः तिलकैश् च महादेव पश्य पुत्रं सुशोभनम्

हे महादेव! पूर्णचन्द्र-सम प्रभा वाले मोतियों के हारों तथा शुभ तिलकों से अलंकृत इस अत्यन्त शोभन पुत्र को देखिए।

Verse 126

अङ्कितं कुङ्कुमाद्यैश् च वृत्तं भसितनिर्मितम् वक्त्रवृन्दं च पश्येश वृन्दं कामलकं यथा

कुङ्कुम आदि से अंकित, तथा भस्म से निर्मित वृत्ताकार चिह्नयुक्त—हे ईश! मैं मुखों के उस वृन्द को भी देखता हूँ, जो आँवले के गुच्छे के समान है।

Verse 127

नेत्राणि च विभो पश्य शुभानि त्वं शुभानि च अञ्जनानि विचित्राणि मङ्गलार्थं च मातृभिः

हे विभो! आप इन शुभ नेत्रों को देखिए; तथा मातृगणों द्वारा मङ्गल के हेतु तैयार किए गए ये शुभ, विचित्र अञ्जन भी देखिए।

Verse 128

गङ्गादिभिः कृत्तिकाद्यैः स्वाहया च विशेषतः इत्येवं लोकमातुश् च वाग्भिः संबोधितः शिवः

इस प्रकार गंगा आदि, कृत्तिका आदि तथा विशेषतः स्वाहा—और लोकमाता सहित—स्तुतिपूर्ण वचनों से भगवान् शिव को संबोधित किया गया।

Verse 129

न ययौ तृप्तिमीशानः पिबन्स्कन्दाननामृतम् न सस्मार च तान्देवान् दैत्यशस्त्रनिपीडितान्

स्कन्द के मुखामृत का पान करते हुए भी ईशान तृप्त न हुए; और उस समय दैत्यों के शस्त्रों से पीड़ित देवों का उन्हें स्मरण भी न रहा।

Verse 130

स्कन्दमालिङ्ग्य चाघ्राय नृत्य पुत्रेत्युवाच ह सो ऽपि लीलालसो बालो ननर्तार्तिहरः प्रभुः

स्कन्द को आलिंगन कर स्नेह से उसके मस्तक को सूँघकर उन्होंने कहा—“नृत्य करो, पुत्र!” तब वह लीलामय बालक, दुःखहर प्रभु स्कन्द भी नाचने लगा।

Verse 131

सहैव ननृतुश्चान्ये सह तेन गणेश्वराः त्रैलोक्यमखिलं तत्र ननर्तेशाज्ञया क्षणम्

उसके साथ अन्य गणेश्वर भी नाचने लगे; और वहीं क्षणभर में ईश की आज्ञा से समस्त त्रैलोक्य भी नृत्य करने लगा।

Verse 132

नागाश् च ननृतुः सर्वे देवाः सेन्द्रपुरोगमाः तुष्टुवुर्गणपाः स्कन्दं मुमोदांबा च मातरः

सभी नाग नाच उठे; इन्द्र-प्रमुख देवगण हर्षित हुए। गणों ने स्कन्द की स्तुति की, और अम्बा भी मातृगणों सहित आनंदित हुईं।

Verse 133

ससृजुः पुष्पवर्षाणि जगुर्गन्धर्वकिन्नराः नृत्यामृतं तदा पीत्वा पार्वतीपरमेश्वरौ अवापतुस् तदा तृप्तिं नन्दिना च गणेश्वराः

तब पुष्प-वर्षा होने लगी और गन्धर्व तथा किन्नर मधुर गान करने लगे। उस दिव्य नृत्य के अमृत का पान करके पार्वती और परमेश्वर परम तृप्ति को प्राप्त हुए; नन्दी और गणेश्वर-गण भी वैसे ही संतुष्ट हो गए।

Verse 134

ततः स नन्दी सह षण्मुखेन तथा च सार्धं गिरिराजपुत्र्या विवेश दिव्यं भवनं भवो ऽपि यथाम्बुदो ऽन्याम्बुदम् अम्बुदाभः

तब नन्दी, षण्मुख के साथ और गिरिराज की पुत्री (पार्वती) के संग, उस दिव्य भवन में प्रविष्ट हुआ। मेघ-श्याम भवरूप शिव भी वैसे ही उसमें प्रविष्ट हुए, जैसे एक वर्षा-मेघ दूसरे मेघ में विलीन हो जाता है।

Verse 135

द्वारस्य पार्श्वे ते तस्थुर् देवा देवस्य धीमतः तुष्टुवुश् च महादेवं किंचिद् उद्विग्नचेतसः

द्वार के पास वे देवगण, उस बुद्धिमान देवाधिदेव के समीप, खड़े रहे। मन में कुछ उद्विग्नता लिए हुए उन्होंने महादेव की स्तुति की।

Verse 136

किंतु किंत्विति चान्योन्यं प्रेक्ष्य चैतत्समाकुलाः पापा वयम् इति ह्यन्ये अभाग्याश्चेति चापरे

वे व्याकुल होकर एक-दूसरे की ओर देखते हुए बार-बार कहने लगे, “किन्तु—यह कैसे?” कुछ बोले, “हम पापी हैं,” और कुछ ने विलाप किया, “हम तो बड़े अभागे हैं।”

Verse 137

भाग्यवन्तश् च दैत्येन्द्रा इति चान्ये सुरेश्वराः पूजाफलमिमं तेषाम् इत्यन्ये नेति चापरे

कुछ सुरेश्वरों ने कहा, “दैत्येन्द्र भी भाग्यवान हैं।” कुछ बोले, “यह उनकी पूजा का फल है,” और कुछ ने फिर कहा, “नहीं—ऐसा नहीं।”

Verse 138

एतस्मिन्नन्तरे तेषां श्रुत्वा शब्दाननेकशः कुम्भोदरो महातेजा दण्डेनाताडयत्सुरान्

उसी समय उनके अनेक कोलाहलपूर्ण शब्द सुनकर महातेजस्वी कुम्भोदर ने दण्ड से देवों को प्रहार किया।

Verse 139

दुद्रुवुस्ते भयाविष्टा देवा हाहेतिवादिनः अपतन्मुनयश्चान्ये देवाश् च धरणीतले

भय से व्याकुल वे देव ‘हाय! हाय!’ कहते हुए भागे। अन्य मुनि भी गिर पड़े और देव धरती पर ढह गए।

Verse 140

अहो विधेर्बलं चेति मुनयः कश्यपादयः दृष्ट्वापि देवदेवेशं देवानां चासुरद्विषाम्

कश्यप आदि मुनि बोले—“अहो! विधि का बल कितना प्रबल है!”—देवदेवेश को देखकर भी।

Verse 141

अभाग्यान्न समाप्तं तु कार्यमित्यपरे द्विजाः प्रोचुर्नमः शिवायेति पूज्य चाल्पतरं हृदि

अन्य द्विज बोले—“अभाग्य से कार्य पूर्ण नहीं हुआ।” फिर भी हृदय में अल्प श्रद्धा रखकर उन्होंने “नमः शिवाय” कहा और पूजन किया।

Verse 142

ततः कपर्दी नन्दीशो महादेवप्रियो मुनिः शूली माली तथा हाली कुण्डली वलयी गदी

तत्पश्चात् (वह) कपर्दी, नन्दीश, महादेवप्रिय मुनि; त्रिशूलधारी, मालाधारी, हलधारी, कुण्डल-वलय-गदाधारी कहलाए।

Verse 143

वृषमारुह्य सुश्वेतं ययौ तस्याज्ञया तदा ततो वै नन्दिनं दृष्ट्वा गणः कुम्भोदरो ऽपि सः

अत्यन्त श्वेत वृषभ पर आरूढ़ होकर वह प्रभु की आज्ञा से उसी समय चला। फिर नन्दी को देखकर गण कुम्भोदर भी शिव-आज्ञा मानकर साथ हो लिया।

Verse 144

प्रणम्य नन्दिनं मूर्ध्ना सह तेन त्वरन् ययौ नन्दी भाति महातेजा वृषपृष्ठे वृषध्वजः

नन्दी को मस्तक से प्रणाम करके वह उसके साथ शीघ्र आगे बढ़ा। वहाँ नन्दी महान तेज से दीप्त था और वृषध्वज भगवान शिव वृषभ-पृष्ठ पर शोभित हो रहे थे।

Verse 145

सगणो गणसेनानीर् मेघपृष्ठे यथा भवः दशयोजनविस्तीर्णं मुक्ताजालैर् अलंकृतम्

गणों और गण-सेनानियों सहित भव (शिव) मेघ-पृष्ठ पर स्थित जैसे प्रतीत हुए। वह दृश्य दस योजन तक विस्तृत था और मोतियों के जालों से अलंकृत था।

Verse 146

सितातपत्रं शैलादेर् आकाशमिव भाति तत् तत्रान्तर्बद्धमाला सा मुक्ताफलमयी शुभा

शैल-सम आधार पर स्थित श्वेत छत्र आकाश के समान दीप्त था। उसके भीतर मोती-दानों की शुभ माला बँधी हुई थी।

Verse 147

गङ्गाकाशान्निपतिता भाति मूर्ध्नि विभोर्यथा अथ दृष्ट्वा गणाध्यक्षं देवदुन्दुभयः शुभाः

जैसे आकाश से गिरती गंगा सर्वव्यापी प्रभु के मस्तक पर शोभती है, वैसे ही गणाध्यक्ष को देखकर शुभ देव-दुन्दुभियाँ गूँज उठीं।

Verse 148

नियोगाद्वज्रिणः सर्वे विनेदुर्मुनिपुङ्गवाः तुष्टुवुश् च गणेशानं वाग्भिर् इष्टप्रदं शुभम्

वज्रधारी इन्द्र की आज्ञा से वे सभी श्रेष्ठ मुनि जय-जयकार करने लगे। और पवित्र वचनों से उन्होंने गणेशान—शुभ तथा इष्टफल देने वाले प्रभु—की स्तुति की।

Verse 149

यथा देवा भवं दृष्ट्वा प्रीतिकण्टकितत्वचः नियोगाद्वज्रिणो मूर्ध्नि पुष्पवर्षं च खेचराः

जब देवताओं ने भव (शिव) को देखा, तो हर्ष से उनके रोमांच खड़े हो गए। और वज्रधारी इन्द्र की आज्ञा से आकाशचारी गणों ने उनके मस्तक पर पुष्पवर्षा की।

Verse 150

ववृषुश् च सुगन्धाढ्यं नन्दिनो गगनोदितम् वृष्ट्या तुष्टस्तदा रेजे तुष्ट्या पुष्ट्या यथार्थया

तब नन्दी ने आकाश से सुगन्ध से परिपूर्ण पुष्प-वृष्टि की। उस वृष्टि से प्रसन्न होकर वे (प्रभु) दीप्तिमान हुए; उनकी तुष्टि ही सत्य पुष्टिरूप होकर कल्याण और बल की वृद्धि बनी।

Verse 151

नन्दी भवश् चान्द्रयातु स्नातया गन्धवारिणा पुष्पैर्नानाविधैस्तत्र भाति पृष्ठं वृषस्य तत्

वहाँ नन्दी और भव (शिव) ने—चन्द्रयातु सहित—सुगन्धित जल से वृषभ को स्नान कराया। और नाना प्रकार के पुष्पों से उस पवित्र वृष के पृष्ठभाग की शोभा दमक उठी।

Verse 152

संकीर्णं तु दिवः पृष्ठं नक्षत्रैरिव सुव्रताः कुसुमैः संवृतो नन्दी वृषपृष्ठे रराज सः

हे सुव्रतों! जैसे आकाशमण्डल नक्षत्रों से व्याप्त रहता है, वैसे ही कुसुमों से आच्छादित नन्दी वृषभ की पीठ पर विराजमान होकर अत्यन्त शोभित हुआ।

Verse 153

दिवः पृष्ठे यथा चन्द्रो नक्षत्रैरिव सुव्रताः तं दृष्ट्वा नन्दिनं देवाः सेन्द्रोपेन्द्रास् तथाविधम्

जैसे आकाश-मण्डल में नक्षत्रों से घिरा चन्द्रमा शोभता है, वैसे ही नन्दी प्रकट हुए। उन्हें उसी दिव्य रूप में देखकर इन्द्र और उपेन्द्र सहित देवताओं ने, पति (शिव) के प्रति दृढ़ व्रत और भक्ति से उत्पन्न तेज को निहारा।

Verse 154

तुष्टुवुर् गणपेशानं देवदेवमिवापरम् देवा ऊचुः नमस्ते रुद्रभक्ताय रुद्रजाप्यरताय च

देवताओं ने गणों के स्वामी गणपेश को मानो दूसरे देवदेव के समान स्तुति की। देव बोले—रुद्र-भक्त को नमस्कार, और रुद्र-नाम के जप में निरत रहने वाले को नमस्कार।

Verse 155

रुद्रभक्तार्तिनाशाय रौद्रकर्मरताय ते कूष्माण्डगणनाथाय योगिनां पतये नमः

रुद्र-भक्तों की पीड़ा का नाश करने वाले, रौद्र कर्मों में रत—बंधन-निग्रह करने वाले—आपको नमस्कार। कूष्माण्ड-गणों के नाथ, और योगियों के पति, आपको प्रणाम।

Verse 156

सर्वदाय शरण्याय सर्वज्ञायार्तिहारिणे वेदानां पतये चैव वेदवेद्याय ते नमः

सदा देने वाले शरणदाता, सर्वज्ञ और आर्ति-हर, आपको नमस्कार। वेदों के स्वामी, और वेदों से ज्ञेय परम तत्त्व, आपको प्रणाम।

Verse 157

वज्रिणे वज्रदंष्ट्राय वज्रिवज्रनिवारिणे वज्रालंकृतदेहाय वज्रिणाराधिताय ते

वज्रधारी, वज्र-तुल्य दंष्ट्राओं वाले, वज्रधारी के वज्र को भी निवारने वाले—आपको नमस्कार। वज्र-सम तेज से अलंकृत देह वाले, और स्वयं वज्रधारी (इन्द्र) द्वारा आराधित, आपको प्रणाम।

Verse 158

रक्ताय रक्तनेत्राय रक्तांबरधराय ते रक्तानां भवपादाब्जे रुद्रलोकप्रदायिने

हे रुद्र! रक्तवर्ण, रक्तनेत्र और रक्तवस्त्रधारी आपको नमस्कार। जो भक्त लाल अर्पणों से आपके चरण-कमल की पूजा करते हैं, उन्हें रुद्रलोक देने वाले आपको प्रणाम।

Verse 159

नमः सेनाधिपतये रुद्राणां पतये नमः भूतानां भुवनेशानां पतये पापहारिणे

सेनाधिपति को नमः, रुद्रों के स्वामी को नमः। भूतों के तथा भुवनेशों के पति, पापहरण करने वाले प्रभु को नमस्कार।

Verse 160

रुद्राय रुद्रपतये रौद्रपापहराय ते नमः शिवाय सौम्याय रुद्रभक्ताय ते नमः

रुद्रस्वरूप, रुद्रों के स्वामी और घोर पापों के हरने वाले आपको नमः। शिव, मंगलमय और सौम्य, रुद्रभक्त प्रभु आपको नमस्कार।

Verse 161

सूत उवाच ततः प्रीतो गणाध्यक्षः प्राह देवांश्छिवात्मजः रथं च सारथिं शंभोः कार्मुकं शरमुत्तमम्

सूत बोले—तब प्रसन्न होकर गणाध्यक्ष, शिवपुत्र ने देवताओं से कहा और (उन्हें) शम्भु का रथ, सारथि, धनुष तथा श्रेष्ठ बाण प्रदान किया।

Verse 162

कर्तुमर्हथ यत्नेन नष्टं मत्वा पुरत्रयम् अथ ते ब्रह्मणा सार्धं तथा वै विश्वकर्मणा

“यत्नपूर्वक इसे पुनः करना उचित है, त्रिपुर को नष्ट मानकर। तब वे ब्रह्मा के साथ तथा विश्वकर्मा के साथ भी (उस कार्य में लग गए)।”

Verse 163

रथं चक्रुः सुसंरब्धा देवदेवस्य धीमतः

वे अत्यन्त तत्पर होकर देवदेव, बुद्धिमान् प्रभु के लिए रथ तैयार करने लगे, ताकि उनसे सम्बद्ध दिव्य कार्य सिद्ध हो।

Frequently Asked Questions

Because they are portrayed as dharma-niṣṭha—observing śrauta-smārta duties—and especially as devoted to Mahādeva through Liṅga-arcana; the narrative frames Śiva-bhakti as granting protection that even powerful devas cannot override without Śiva’s own consent.

It is a deliberate instrument of dharma-vighna: a delusive teaching described as opposed to śrauta-smārta norms and varṇāśrama, used to detach the Tripuravāsins from Śiva and Liṅga worship; once devotion collapses, Tripura becomes vulnerable and the cosmic resolution (Tripura-dahana) can proceed.

It ends in ‘upakrama’ (preparation): Śiva agrees to destroy Tripura, Nandī takes command, and the devas begin constructing Śiva’s ratha (chariot), sārathi (charioteer), kārmuka (bow), and śara (arrow), directly setting up the forthcoming execution of Tripura-dahana.