
Sukta 1.22
Aśvinau
આ સૂક્ત ઉષા-આહ્વાનરૂપે અશ્વિનોને સંબોધે છે—ઝડપી, યુગ્મ વૈદ્ય દેવોને ત્વરિત આવવા, સોમપાન કરવા અને જાગૃતિ, રક્ષા તથા કાર્યસાધક શક્તિ પ્રદાન કરવા માટે પ્રેરિત કરે છે. આગળ ચાલતાં પ્રાર્થના વ્યાપક બની સહાયક દૈવી શક્તિઓ સુધી વિસ્તરે છે (જેમા પોષક “રાણીઓ” રૂપે દેવીઓનો સમૂહ પણ સમાવિષ્ટ છે), અને અંતે વિષ્ણુના “પરમ પદ”ના પ્રસિદ્ધ દર્શન પર પૂર્ણ થાય છે—જાગૃત ઋષિઓ દ્વારા પ્રજ્વલિત થયેલું સર્વોચ્ચ સ્થાન.
Mantra 1
प्रातर्युजा वि बोधयाश्विनावेह गच्छताम् । अस्य सोमस्य पीतये ॥
પ્રાતઃયુજ એવા બે શક્તિઓને જગાવો; હે અશ્વિનો, અહીં આવો—આ સોમના પાન માટે.
Mantra 2
या सुरथा रथीतमोभा देवा दिविस्पृशा । अश्विना ता हवामहे ॥
તમે બે, સુ-રથવાળા, રથીઓમાં શ્રેષ્ઠ; બે દેવ, જેમની પહોંચ દ્યૌને સ્પર્શે—હે અશ્વિનો, તમને જ અમે આહ્વાન કરીએ.
Mantra 3
या वां कशा मधुमत्यश्विना सूनृतावती । तया यज्ञं मिमिक्षतम् ॥
હે અશ્વિનૌ, તમારો જે લગામ છે—મધુર રસથી મધુમતી અને સૂનૃતાવતી (સત્યવાણીની શક્તિ ધરાવતી)—તે વડે અમારા યજ્ઞને દૃઢ કરો, અને તેને એક જ વધતા અર્પણકર્મમાં મિશ્રિત કરો.
Mantra 4
नहि वामस्ति दूरके यत्रा रथेन गच्छथः । अश्विना सोमिनो गृहम् ॥
તમારા માટે ‘દૂર’ એવું કશું નથી; જ્યાં જ્યાં તમે રથમાં જઈને પહોંચો છો, હે અશ્વિનૌ, ત્યાં તમે સોમિ (સોમ અર્પણ કરનાર)ના ગૃહમાં—તૈયાર કરાયેલા આંતરિક નિવાસમાં—પ્રવેશો છો.
Mantra 5
हिरण्यपाणिमूतये सवितारमुप ह्वये । स चेत्ता देवता पदम् ॥
મદદ માટે હું સવિતૃને—હિરણ્યપાણિ (સુવર્ણહસ્ત)—સમીપે આહ્વાન કરું છું; તે ચેતન જ્ઞાતા છે, જે દેવતાનું પદ સ્થાપે છે—અમામાં દેવત્વનું યોગ્ય સ્થાન સ્થિર કરે છે.
Mantra 6
अपां नपातमवसे सवितारमुप स्तुहि । तस्य व्रतान्युश्मसि ॥
અપાં નપાત્—જળોના પુત્ર—સવિતૃને સહાય માટે નજીકથી સ્તુતિ કરો. તેની વ્રતોને, તેની નિયમિત કાર્યપદ્ધતિને, અમે ઇચ્છીએ છીએ.
Mantra 7
विभक्तारं हवामहे वसोश्चित्रस्य राधसः । सवितारं नृचक्षसम् ॥
અમે સવિતૃને આવાહન કરીએ છીએ—સમૃદ્ધ અને ચિત્રવર્ણ રાધસનો વિભક્તા, મનુષ્યોનો દ્રષ્ટા (નૃચક્ષસ્).
Mantra 8
सखाय आ नि षीदत सविता स्तोम्यो नु नः । दाता राधांसि शुम्भति ॥
હે સખાઓ, અહીં બેસો; હવે સવિતૃ અમારી સ્તુતિનો વિષય છે. દાતા રાધાંસિને ગોઠવે છે અને શોભાવે છે.
Mantra 9
अग्ने पत्नीरिहा वह देवानामुशतीरुप । त्वष्टारं सोमपीतये ॥
હે અગ્નિ, દેવોની ઇચ્છુક પત્નીઓ—દિવ્ય સહચરી દેવીઓ—ને અહીં લાવી દે; અને સોમપાન માટે ત્વષ્ટૃને પણ લાવ, જેથી રચનાશક્તિ અમારી અર્પણને સુસંસ્કૃત, પૂર્ણ રૂપે ઘડે.
Mantra 10
आ ग्ना अग्न इहावसे होत्रां यविष्ठ भारतीम् । वरूत्रीं धिषणां वह ॥
હે અગ્નિ, અમારી સહાય માટે અહીં યજ્ઞની દેવીઓ—યવિષ્ઠ—ભારતી (વાણીશક્તિ), વરૂત્રી (વિસ્તૃત રક્ષા) અને ધિષણા (પ્રેરિત બુદ્ધિ) ને લાવી દે; તેમને અમારા કર્મમાં વહન કર.
Mantra 11
अभि नो देवीरवसा महः शर्मणा नृपत्नीः । अच्छिन्नपत्राः सचन्ताम् ॥
દેવીઓ—આત્માના અધિપતિની રાણીઓ—મહાન શાંતિ અને આશ્રયરૂપ રક્ષણથી પોતાની કૃપા વડે અમને આવરી લે; અખંડ પર્ણો જેવી અવિચ્છિન્ન શક્તિ ધરાવતી તેઓ અમને ચોંટીને રહે અને અમારી ગતિમાં સાથ આપે.
Mantra 12
इहेन्द्राणीमुप ह्वये वरुणानीं स्वस्तये । अग्नायीं सोमपीतये ॥
અહીં હું ઇન્દ્રાણીને નજીકથી આવાહન કરું છું, અને સ્વસ્તિ માટે વરુણાનીને; તથા સોમપાન માટે અગ્નાયીને. આ અધિષ્ઠાત્રી દેવીઓ અમારી કલ્યાણતા સ્થિર કરે અને અર્પણમાં રહેલો આનંદ પ્રગટ કરે.
Mantra 13
मही द्यौः पृथिवी च न इमं यज्ञं मिमिक्षताम् । पिपृतां नो भरीमभिः ॥
મહાન દ્યૌ અને વિસ્તૃત પૃથ્વી—આ બન્ને અમારા માટે આ યજ્ઞને મિશ્રિત કરી વધારતા રહે. તેઓ અમને ભરીમભિઃ—વહન અને ધારણ કરનારી શક્તિઓથી—પરિપૂર્ણ કરે, જેથી અર્પણ અંદરથી પોષાય.
Mantra 14
तयोरिद्घृतवत्पयो विप्रा रिहन्ति धीतिभिः । गन्धर्वस्य ध्रुवे पदे ॥
તેઓ બન્નેના ઘૃતવત્ પયઃને વિપ્રો પોતાની ધીતિભિઃ—પ્રકાશમય વિચારોથી—રસાસ્વાદ કરે છે, ગંધર્વના ધ્રુવ પદે, જ્યાં આનંદ સ્થિર રાખવામાં આવે છે.
Mantra 15
स्योना पृथिवि भवानृक्षरा निवेशनी । यच्छा नः शर्म सप्रथः ॥
હે પૃથ્વી, અમારે માટે સ્યોણા—સુખદ અને અક્ષત—બન; તારા પ્રવાહમાં અહિંસા રહે. હે નિવેશની શક્તિ, અમને વિશાળ શર્મ—શાંતિ અને આશ્રય—પ્રદાન કર.
Mantra 16
अतो देवा अवन्तु नो यतो विष्णुर्विचक्रमे । पृथिव्याः सप्त धामभिः ॥
અતએવ દેવો અમને રક્ષા કરે, ત્યાંથી જ્યાં વિષ્ણુએ વિક્રમ કર્યો; પૃથ્વીના સાત ધામો દ્વારા—વ્યવસ્થિત નિવાસસ્થાનો દ્વારા—તેને સ્થાપિત કર્યા.
Mantra 17
इदं विष्णुर्वि चक्रमे त्रेधा नि दधे पदम् । समूळ्हमस्य पांसुरे ॥
આ વિષ્ણુ છે, જેણે વિક્રમ કર્યો; ત્રિધા રીતે તેણે પોતાનું પદ સ્થાપ્યું. તેનું એક પદ પાંસુરે—ધૂળમાં—ગુપ્ત અને ઘનિષ્ઠ રીતે દબાયેલું છે.
Mantra 18
त्रीणि पदा वि चक्रमे विष्णुर्गोपा अदाभ्यः । अतो धर्माणि धारयन् ॥
વિષ્ણુ અદાભ્ય ગોપા—અચૂક રક્ષક—ત્રણ પગલાં વિક્રમ્યા; તેમાંથી ધર્મોને ધારણ કરે છે.
Mantra 19
विष्णोः कर्माणि पश्यत यतो व्रतानि पस्पशे । इन्द्रस्य युज्यः सखा ॥
વિષ્ણુના કર્મો જુઓ—જ્યાંથી તેણે વ્રતોને નિહાળ્યા અને પ્રગટ કર્યા; તે ઇન્દ્રનો યુજ્ય સખા છે.
Mantra 20
तद्विष्णोः परमं पदं सदा पश्यन्ति सूरयः । दिवीव चक्षुराततम् ॥
વિષ્ણુનું તે પરમ પદ સૂરિઓ સદા જુએ છે—આકાશમાં વિસ્તરેલા નેત્ર સમાન.
Mantra 21
तद्विप्रासो विपन्यवो जागृवांसः समिन्धते । विष्णोर्यत्परमं पदम् ॥
તત્—વિપ્રાસો, વિપન્યવઃ, જાગૃવાંસઃ—એકસાથે પ્રજ્વલિત કરે છે: વિષ્ણુના પરમ પદનું પ્રકાશ, તેની સર્વોચ્ચ સ્થિતિ—જેને તેઓ અંતરમાં પ્રગટ કરવા પ્રયત્ન કરે છે.
It begins by calling the Aśvins at dawn to come and drink Soma, asking for help, healing, and protection. It then rises to a higher vision centered on Viṣṇu’s “highest step,” a symbol of the supreme spiritual station.
The Aśvins are “dawn-yoked” powers—swift helpers who arrive with the first light. In ritual terms, dawn is the natural time to invite them to the morning Soma offering and to seek an auspicious start, clarity, and well-being.
Literally it is “Viṣṇu’s highest step/abode.” In the hymn it points to the supreme, stable standpoint that awakened seers strive to kindle and realize—both as a cosmic truth and as an inner goal of consciousness.
Answers come straight from the texts, with the shlokas they draw on. Ask in your own words.
A free sign-in with Google or Apple keeps your chat saved across web and the app.