
Sukta 1.2
Madhucchandas Vaiśvāmitra
Gāyatrī
ઋગ્વેદ ૧.૨ એક પ્રારંભિક સોમ-અર્પણ સ્તુતિ છે, જેમાં સૌપ્રથમ ઝડપી પ્રાણશ્વાસરૂપ વાયુને યજ્ઞમાં આવવા અને તૈયાર કરાયેલ સોમ પાન કરવા આમંત્રિત કરવામાં આવે છે. ત્યારબાદ આ આહ્વાન જોડિયા દેવતાઓ સુધી વિસ્તરે છે—વાયુ સાથે ઇન્દ્ર, અને અંતે મિત્ર-વરુણ—પ્રેરિત શક્તિ, વિજયી ઊર્જા, અને અસરકારક પવિત્ર કર્મ માટે આવશ્યક વિવેકસભર ઋત-વ્યવસ્થા (દક્ષ)ની યાચના સાથે.
Mantra 1
वायवा याहि दर्शतेमे सोमा अरंकृताः । तेषां पाहि श्रुधी हवम् ॥
હે વાયુ, દર્શનીય—પ્રકાશમય અને મનોહર—અહીં આવો. આ સોમરસો યોગ્ય રીતે તૈયાર અને સુસંસ્કૃત કરાયા છે. તેમનો પાન કરો; અમારું હવન સાંભળો—સત્યના પ્રાણ તરફ ઊઠતી આંતરિક પુકારને ગ્રહણ કરો.
Mantra 2
वाय उक्थेभिर्जरन्ते त्वामच्छा जरितारः । सुतसोमा अहर्विदः ॥
હે વાયુ, ઉન્નત ઉક્થો (સ્તુતિગીતો) દ્વારા સાધકો તારી તરફ ઉષ્મિત થાય છે; સોમ પિડીને તૈયાર કરનાર, પ્રકાશમય દિવસના જાણકાર જરિતારાઓ તને નજીક બોલાવે છે—જાગૃત પ્રાણ અને તેની ત્વરિત પ્રેરણાઓ તરફ.
Mantra 3
वायो तव प्रपृञ्चती धेना जिगाति दाशुषे । उरूची सोमपीतये ॥
હે વાયુ, તારો વ્યાપક રીતે પ્રસરી રહેલો આનંદ-દૂધનો પ્રવાહ દાશુષે (દાનકર્તા/આકાંક્ષી યજમાન) પાસે પહોંચે છે. પ્રકાશમય અને દૂર સુધી વ્યાપક, તે સોમપાન માટે ગતિ કરે છે—જેથી આંતરિક રસ-આનંદ અમામાં ગ્રહિત અને વૃદ્ધિ પામે.
Mantra 4
इन्द्रवायू इमे सुता उप प्रयोभिरा गतम् । इन्दवो वामुशन्ति हि ॥
હે ઇન્દ્ર અને વાયુ, આનંદદાયક શક્તિઓથી વહેતા આ સોમ-સુત પાસે નજીક આવો. કારણ કે સોમના બિંદુઓ ખરેખર તમારું જ આકાંક્ષણ કરે છે.
Mantra 5
वायविन्द्रश्च चेतथः सुतानां वाजिनीवसू । तावा यातमुप द्रवत् ॥
હે વાયુ અને ઇન્દ્ર, તમે બંને સુત સોમનું ધ્યાન લો; હે વાજિનીવસુ—સમૃદ્ધિ અને વિજયી બળના સ્વામી—તમારી તરફ દોડતા આ ઝડપી વહેતા આનંદ પાસે આવો.
Mantra 6
वायविन्द्रश्च सुन्वत आ यातमुप निष्कृतम् । मक्ष्वित्था धिया नरा ॥
હે વાયુ અને ઇન્દ્ર, સોમ પિરસનાર પાસે ઝડપથી આવો; બહાર ગોઠવાયેલ અર્પણ પાસે નજીક આવો. હે બે વીર નરો, જાગૃત ધિયા દ્વારા—સત્યને ઇચ્છતી—આ રીતે આવો.
Mantra 7
मित्रं हुवे पूतदक्षं वरुणं च रिशादसम् । धियं घृताचीं साधन्ता ॥
હું મિત્રણને આહ્વાન કરું છું—પૂતદક્ષ, શુદ્ધ અને નિર્મળ દક્ષવાળો; અને વરુણને—રિશાદસ, હાનિનો નાશ કરનાર. તેઓ અમારા અંદર ઘૃતાચી ધી—પ્રકાશમય ઘી જેવી વહેતી, સીધી અને શુદ્ધ વિચાર-પ્રેરણા—સાધે, પૂર્ણ કરે.
Mantra 8
ऋतेन मित्रावरुणावृतावृधावृतस्पृशा । क्रतुं बृहन्तमाशाथे ॥
ઋતના બળથી મિત્ર-વરુણ—ઋતને વધારનાર, ઋતને સ્પર્શનાર—અમને બૃહંત ક્રતુ, વિશાળ અને પ્રકાશમય સદ્કર્મ-ઇચ્છાશક્તિ, અર્પે; જેથી અમારું આંતરિક સત્ત્વ ઋત-ચેતનાની સાથે સુસંગત ગતિ કરે.
Mantra 9
कवी नो मित्रावरुणा तुविजाता उरुक्षया । दक्षं दधाते अपसम् ॥
કવી એવા મિત્ર-વરુણ—તુવિજાતા, વિશાળ રીતે જન્મેલા; ઉરુક્ષયા, વિશાળ આશ્રયવાળા—અમારા અંદર અપસ, કાર્યની પૂર્ણતા માટે, દક્ષ સ્થાપે: યોગ્ય રચનાની વિવેકશક્તિ.
A direct call to Vāyu—radiant and swift—to come to the well-prepared Soma and hear the worshipper’s summons.
The hymn reinforces readiness of the offering and the necessity of divine attention, then expands to the cooperative arrival of Vāyu with Indra, joining breath and power.
The paired invocation urges the gods to hasten to the swiftly flowing Soma-delight, stressing immediacy, force, and fulfillment at the sacrifice.
The scope broadens to Mitra-Varuṇa, ending with a prayer for dakṣa—rightly ordering intelligence—so the sacred work (apas) is successfully formed and completed.
śrudhī havam
वायविन्द्रश्च चेतथः सुतानां वाजिनीवसू । तावा यातमुप द्रवत् ॥dakṣaṃ dadhāte apasam
It is an invitatory Soma hymn: it calls Vāyu to come quickly, drink the prepared Soma, and attend to the worshipper’s prayer, ensuring the rite becomes effective.
In many Soma-pressing traditions Vāyu is treated as the first Soma-drinker; as breath and swift motion, he represents the immediate energizing of the sacrifice.
The closing prayer asks Mitra-Varuṇa to place dakṣa (right discernment and skilled ordering) in the worshipper so the ritual ‘work’ (apas) is properly formed and fulfilled.
Answers come straight from the texts, with the shlokas they draw on. Ask in your own words.
A free sign-in with Google or Apple keeps your chat saved across web and the app.