Sarga 63
दशरथस्य शोकानुचिन्तनं शब्धवेधि-दोषस्मरणं च (Daśaratha’s grief, karmic reflection, and the remembered ‘śabdavedhī’ misdeed)
अयोध्याकाण्ड
അയോധ്യാകാണ്ഡത്തിലെ 63-ാം സർഗത്തിൽ, രാമന്റെ വനവാസവാർത്തയിൽ ഉണർന്ന ദശരഥൻ മഹാശോകത്തിൽ ആകുലനായി കൗസല്യയോട് കർമ്മഫലനിയമം പറയുന്നു—കർമ്മം ചെയ്യുന്നവൻ അതിന്റെ ഫലം അനിവാര്യമായി അനുഭവിക്കും; ലാഭനഷ്ടം ആലോചിക്കാതെ പ്രവർത്തനം തുടങ്ങുന്നവൻ ബാലനുപോലെ. മാവുമരങ്ങൾ വെട്ടി പളാശ (കിംശുക)മരത്തിന് വെള്ളം കൊടുത്താൽ ഫലകാലത്ത് പശ്ചാത്താപം വരുന്നതുപോലെ, ഫലപ്രാപ്തിയുടെ വേളയിൽ രാമനെ അകറ്റിയതുകൊണ്ട് ഇന്ന് താൻ ശോകഫലം ഭോഗിക്കുന്നുവെന്ന് അവൻ സ്വയം ഉപമിക്കുന്നു. പിന്നീട് അവൻ തന്റെ പഴയ പാപകഥ പറയുന്നു. മഴക്കാലത്ത് സരയൂതീരത്ത് വേട്ടയ്ക്കുപോയ രാജാവ് ഇരുട്ടിൽ ജലസ്ഥാനത്തിനരികെ കാത്തുനിന്ന്, ശബ്ദം മാത്രം കേട്ട് ഭ്രമിച്ച് ആനയെന്ന് കരുതി അമ്പെറിഞ്ഞു. പിന്നാലെ കേട്ട കരുണനാദത്തിൽ നിന്ന് മനസ്സിലായി—അമ്പ് തപസ്സ്വഭാവമുള്ള ഒരു വനവാസി യുവാവിനാണ് പതിച്ചത്; അവൻ തന്റെ അന്ധവൃദ്ധ മാതാപിതാക്കൾക്കായി വെള്ളം കൊണ്ടുപോകുകയായിരുന്നു. മരണാസന്നനായ യുവാവ് സന്ന്യാസിയിലേക്കുള്ള അന്യായഹിംസയെ വിലപിക്കുകയും, പ്രധാനമായി മാതാപിതാക്കൾക്കുണ്ടാകാനിരിക്കുന്ന ദുഃഖത്തെക്കുറിച്ച് ദുഃഖിക്കുകയും ചെയ്യുന്നു. ശാപം ഒഴിവാക്കാൻ അവരുടെ അടുക്കൽ ചെന്നു ക്ഷമ ചോദിക്കണമെന്ന് ദശരഥനെ ഉപദേശിച്ച്, അമ്പ് എടുത്തുകളയാൻ അപേക്ഷിക്കുന്നു. ദശരഥൻ—അമ്പ് വെച്ചാൽ വേദന, എടുത്താൽ പ്രാണാന്തം—എന്ന ദ്വന്ദ്വത്തിൽ വേദനിച്ച്, ഒടുവിൽ അമ്പ് എടുത്തപ്പോൾ യുവാവ് പ്രാണം വിടുന്നു. ഈ സംഭവമാണ് ദശരഥന്റെ ഇന്നത്തെ പതനത്തിന് കാരണമെന്നായി, ഋതുവർണ്ണനവും നൈതിക കാരണത്വവും പശ്ചാത്താപത്തിന്റെ മനശ്ശാസ്ത്രവും ഒരേ കർമ്മകഥാവളയത്തിൽ ചേർക്കുന്നത്.
Shlokas
Verse 1
प्रतिबुद्धो मुहूर्तेन शोकोपहतचेतनः।अथ राजा दशरथस्सचिन्तामभ्यपद्यत।।2.63.1।।
ഒരു നിമിഷംകൊണ്ട് വീണ്ടും ബോധം വന്നെങ്കിലും, ശോകം മനസ്സിനെ തകർത്ത രാജാവ് ദശരഥൻ വീണ്ടും ആശങ്കാഭരിതമായ ചിന്തയിൽ പതിച്ചു.
Verse 2
रामलक्ष्मणयोश्चैव विवासा द्वासवोपमम्।आविवेशोपसर्गस्तं तम स्सूर्यमिवासुरम्।।2.63.2।।
രാമലക്ഷ്മണരുടെ വനവാസം മൂലം ഇന്ദ്രസമനായ ദശരഥനെ മഹാവിപത്ത് പിടികൂടി—ഗ്രഹണസമയത്ത് അസുരസദൃശമായ അന്ധകാരം സൂര്യനെ വിഴുങ്ങുന്നതുപോലെ.
Verse 3
सभार्ये निर्गते रामे कौसल्यां कोशलेश्वरः।विवक्षुरसितापाङ्गां स्मृत्वा दुष्कृतमात्मनः।।2.63.3।।
രാമൻ ഭാര്യയോടുകൂടെ പുറപ്പെട്ടശേഷം, കോശലാധിപനായ ദശരഥൻ തന്റെ ദുഷ്കൃത്യം ഓർത്ത്, കറുത്ത കണ്ണുകളുള്ള കൗസല്യയോട് അതു പറയാൻ ആഗ്രഹിച്ചു.
Verse 4
स राजा रजनीं षष्ठीं रामे प्रव्राजिते वनम्।अर्धरात्रे दशरथ स्संस्मरन् दुष्कृतं कृतम्।।2.63.4।।
രാമനെ വനത്തിലേക്ക് പ്രവാസിപ്പിച്ച ശേഷം, രാജാവ് ദശരഥൻ ആറാം രാത്രി കഴിച്ചു; അർദ്ധരാത്രിയിൽ അവൻ പണ്ടു ചെയ്ത ദുഷ്കൃത്യം ഓർത്തുകൊണ്ട് നിരന്തരം വ്യാകുലപ്പെട്ടു.
Verse 5
स राजा पुत्रशोकार्तः स्मृत्वा दुष्कृतमात्मनः।कौसल्यां पुत्रशोकार्तामिदं वचनमब्रवीत्।।2.63.5।।
ആ രാജാവ് പുത്രശോകത്തിൽ വ്യാകുലനായി, തന്റെ ദുഷ്കൃത്യം ഓർത്തുകൊണ്ട്, പുത്രശോകത്തിൽ പീഡിതയായ കൗസല്യയോട് ഈ വചനങ്ങൾ പറഞ്ഞു.
Verse 6
यदाचरति कल्याणि शुभं वा यदि वाऽशुभम्।तदेव लभते भद्रे कर्ता कर्मजमात्मनः।।2.63.6।।
കല്യാണീ, ഒരാൾ ശുഭമോ അശുഭമോ എന്ത് ചെയ്താലും, ഭദ്രേ, കർത്താവ് തന്റെ തന്നെ കർമത്തിൽ നിന്നുജനിച്ച ഫലം അതേപോലെ പ്രാപിക്കുന്നു.
Verse 7
गुरुलाघवमर्थानामारम्भे कर्मणां फलम्।दोषं वा यो न जानाति न बाल इति होच्यते।।2.63.7।।
കർമ്മം ആരംഭിക്കുമ്പോഴുതന്നെ കാര്യങ്ങളുടെ ഗുരുലഘുത്വവും, ലാഭമോ ദോഷമോ എന്ന ഫലവും അറിയുന്നവനെ ‘ബാലൻ’ എന്നു വിളിക്കില്ല.
Verse 8
कश्चिदाम्रवणं छित्त्वा पलाशां श्च निषिञ्चति।पुष्पं दृष्ट्वा फले गृध्नु स्स शोचति फलागमे।।2.63.8।।
ഒരാൾ മാവിൻതോട്ടം വെട്ടിമാറ്റി പകരം പാലാശമരങ്ങൾക്ക് വെള്ളം ഒഴിക്കുന്നു; ഫലലോഭത്തിൽ പൂവ് കണ്ടു സന്തോഷിക്കുന്നു, എന്നാൽ ഫലം വരേണ്ട കാലം വന്നപ്പോൾ ദുഃഖിക്കുന്നു.
Verse 9
अविज्ञाय फलं यो हि कर्म त्वेवानुधावति।स शोचेत्फलवेलायां यथा किंशुकसेचकः।।2.63.9।।
ഫലം അറിയാതെ കർമ്മത്തിലേക്ക് മാത്രം പാഞ്ഞുചാടുന്നവൻ ഫലകാലത്ത് ദുഃഖിക്കും—ഫലം പ്രതീക്ഷിച്ച് കിംശുകവൃക്ഷത്തെ നനയ്ക്കുന്നവനെപ്പോലെ.
Verse 10
सोऽहमाम्रवणं छित्वा पलाशांश्च न्यषेचयम्।रामं फलागमे त्यक्त्वा पश्चाच्छोचामि दुर्मतिः।।2.63.10।।
ഞാൻ മാവിൻതോട്ടം വെട്ടിമാറ്റി പളാശവൃക്ഷങ്ങളെ നനയ്ക്കുന്നവനെപ്പോലെ; ഫലം ലഭിക്കേണ്ട കാലത്തുതന്നെ രാമനെ ഉപേക്ഷിച്ച ആ ദുർമതിയായ ഞാൻ ഇപ്പോൾ പിന്നീടു ശോകിക്കുന്നു.
Verse 11
लब्धशब्देन कौसल्ये कुमारेण धनुष्मता।कुमारश्शब्दवेधीति मया पापमिदं कृतम्।।2.63.11।।
കൗസല്യേ, ഞാൻ യുവധനുർധരനായിരുന്നപ്പോൾ ‘ശബ്ദവേധി’ എന്നു പേരുകേട്ടവനായി, ശബ്ദം കേട്ടുമാത്രം ലക്ഷ്യം ഭേദിക്കാമെന്ന അഭിമാനത്തിൽ ഞാൻ ഈ പാപം ചെയ്തു.
Verse 12
तदिदं मेऽनुसंम्प्राप्तं देवि दुःखं स्वयं कृतम्।सम्मोहादिह बालेन यथा स्याद्भक्षितं विषम्।।2.63.12।।
ദേവീ, ഈ ദുഃഖം എന്റെ തന്നെ ചെയ്ത പ്രവൃത്തിയുടെ ഫലമായി എനിക്കു ലഭിച്ചതാണ്—മോഹത്തിൽപ്പെട്ട ബാലൻ ഈ ലോകത്തിൽ വിഷം തിന്നുന്നതുപോലെ.
Verse 13
यथान्यः पुरुषः कश्चित्पलाशैर्मोहितो भवेत्।एवं ममाऽप्यविज्ञातं शब्दवेध्यमयं फलम्।।2.63.13।।
പലാശപുഷ്പങ്ങളിൽ മോഹിതനായ ഒരാൾ വഴിതെറ്റുന്നതുപോലെ, ‘ശബ്ദവേധം’ മൂലമുണ്ടായ ഈ ഫലം ഞാനും അറിയാതെ മുൻകൂട്ടി കണ്ടില്ല.
Verse 14
देव्यनूढा त्वमभवो युवराजो भवाम्यहम्।ततः प्रावृडनुप्राप्ता मदकामविवर्धिनी।।2.63.14।।
ദേവീ, അന്ന് നീ ഇനിയും വിവാഹിതയായിരുന്നില്ല; ഞാൻ യുവരാജനായിരുന്നു. പിന്നെ പ്രാവൃഡൃതു വന്നു—കാമത്തെ വർധിപ്പിക്കുകയും മദഗർവത്തെ ഉന്മത്തമാക്കുകയും ചെയ്യുന്ന കാലം.
Verse 15
उपास्य च रसान्भौमां स्तप्त्वा च जगदंशुभिः।परेताचरितां भीमां रविराविशते दिशम्।।2.63.15।।
ഭൂമിയിലെ രസങ്ങളെ ആകർഷിച്ച്, തന്റെ കിരണങ്ങളാൽ ലോകത്തെ ചുട്ടുതപിപ്പിച്ച ശേഷം, സൂര്യൻ ഭയാനകമായ ദക്ഷിണദിക്കിലേക്ക് പ്രവേശിച്ചു—അത് പരലോകഗതരുടെ സഞ്ചാരപഥമെന്നു പറയപ്പെടുന്നു.
Verse 16
उष्णमन्तर्दधे सद्य स्स्निग्धा ददृशिरे घनाः।ततो जहृषिरे सर्वे भेकसारङ्गबर्हिणः।।2.63.16।।
ഉടൻതന്നെ ചൂട് അപ്രത്യക്ഷമായി; മൃദുലവും ഘനവുമായ മഴമേഘങ്ങൾ ദൃശ്യമായി. തുടർന്ന് തവളകളും സാരസങ്ങളും മയിലുകളും എല്ലാം ആനന്ദിച്ചു.
Verse 17
क्लिन्न पक्षोत्तरास्स्नाताः कृच्छ्रादिव पतत्रिणः।वृष्टिवातावधूताग्रान्पादपानभिपेदिरे।।2.63.17।।
മഴയിൽ ചിറകുകളും മുകളിലെ തൂവലുകളും നനഞ്ഞ്, കുളിച്ചവരെപ്പോലെ, പക്ഷികൾ പ്രയാസത്തോടെ മഴയും കാറ്റും കുലുക്കിയ മുകളറ്റങ്ങളുള്ള വൃക്ഷങ്ങളിലേക്കെത്തി.
Verse 18
पतितेनाम्भसाच्छन्नः पतमानेन चासकृत्।आबभौ मत्तसारङ्गस्तोयराशिरिवाचलः।।2.63.18।।
വീണ വെള്ളം മൂടിയും, തുടർച്ചയായി പതിക്കുന്ന ജലം വീണ്ടുംവീണ്ടും നനച്ചും, മത്തസാരംഗങ്ങൾ നിറഞ്ഞ ആ പർവ്വതം ജലരാശി കൂമ്പാരമായതുപോലെ ഭാസിച്ചു.
Verse 19
पाण्डुरारुणवर्णानि स्रोतांसि विमलान्यपि।सुस्रुवुर्गिरिधातुभ्यस्सभस्मानि भुजङ्गवत्।।2.63.19।।
പർവ്വതധാതുക്കളാൽ, നിർമലമായിരുന്ന സ്രോതസ്സുകളും പാണ്ഡുര-അരുണ വർണ്ണം ധരിച്ചു ഒഴുകി; ഭസ്മം കലർന്ന സർപ്പങ്ങളെപ്പോലെ സുസ്രവിച്ചു.
Verse 20
आकुलारुण तोयानि स्रोतांसि विमलान्यपि।उन्मार्गजलवाहिनी बभूवुर्जलदागमे।।2.63.20।।
മേഘങ്ങളുടെ ആഗമനത്തിൽ, നിർമലമായിരുന്ന സ്രോതസ്സുകളും കലങ്ങിയ മണ്ണാൽ ആകുലമായി അരുണജലമുള്ളവയായി; വഴിതെറ്റി ഒഴുകുന്ന ജലവാഹിനികളായി മാറി.
Verse 21
तस्मिन्नतिसुखे काले धनुष्मानिषुमान्रथी।व्यायामकृतसङ्कल्पस्सरयूमन्वगां नदीम्।।2.63.21।।
അത്യന്തം സുഖകരമായ ആ കാലത്ത് ഞാൻ ധനുസ്സും അമ്പുകളും ധരിച്ച്, രഥാരൂഢനായി, വേട്ടയുടെ പരിശ്രമത്തിന് ദൃഢസങ്കൽപ്പത്തോടെ സരയൂ നദിയുടെ തീരത്തോടു ചേർന്ന് സഞ്ചരിച്ചു.
Verse 22
निपाने महिषं रात्रौ गजं वाऽभ्यागतं नदीम्।अन्यं वा श्वापदं कञ्चिज्जिघांसु रजितेन्द्रियः।तस्मिं स्तत्राहमेकान्ते रात्रौ विवृतकार्मुकः।।2.63.22।।
നദിക്കരയിലെ ജലപാനസ്ഥലത്ത് രാത്രിയിൽ, ഇന്ദ്രിയനിയന്ത്രണമില്ലാതെ വധാഭിലാഷത്തോടെ, ഞാൻ ഏകാന്തത്തിൽ ധനുസ്സ് വലിച്ചുകെട്ടി കാത്തിരുന്നു—മഹിഷമോ ഗജമോ അല്ലെങ്കിൽ മറ്റേതെങ്കിലും വന്യമൃഗമോ വെള്ളം കുടിക്കാൻ വന്നാൽ അമ്പെയ്യാൻ.
Verse 23
तत्राहं संवृतं वन्यं हतवांस्तीरमागतम्।अन्यं चापि मृगं हिंस्रं शब्दं श्रुत्वाऽभ्युपागतम्।।2.63.23।।
അവിടെ ഞാൻ മറഞ്ഞുകിടന്ന് തീരത്തേക്ക് വന്ന ഒരു വന്യജീവിയെ വധിച്ചു; അതിന്റെ ശബ്ദം കേട്ട് അടുത്തുവന്ന മറ്റൊരു ക്രൂരമൃഗത്തെയും ഞാൻ അമ്പുകൊണ്ട് വീഴ്ത്തി.
Verse 24
अथान्धकारे त्वश्रौषं जले कुम्भस्य पूर्यतः।अचक्षुर्विषये घोषं वारणस्येव नर्दतः।।2.63.24।।
പിന്നീട് അന്ധകാരത്തിൽ, എന്റെ കാഴ്ചയ്ക്കപ്പുറത്തുനിന്ന്, വെള്ളത്തിൽ കുടം നിറയുന്ന ശബ്ദം ഞാൻ കേട്ടു—ആനയുടെ ഗർജ്ജനത്തെപ്പോലെ.
Verse 25
ततोऽहं शरमुधृत्य दीप्तमाशीविषोपमम्।शब्दं प्रति गजप्रेप्सुरभिलक्ष्य त्वपातयम्।।2.63.25।।
അനന്തരം ആനയെ വീഴ്ത്തുവാൻ ആഗ്രഹിച്ചു, വിഷസർപ്പത്തെപ്പോലെ ദീപ്തമായി ജ്വലിക്കുന്ന അമ്പ് കൈയിൽ എടുത്തു; ശബ്ദത്തിന്റെ ദിശയിൽ ലക്ഷ്യം വെച്ച് ഞാൻ അത് വിട്ടു.
Verse 26
अमुञ्चं निशितं बाणमहमाशीविषोपमम्।तत्र वागुषसि व्यक्ता प्रादुरासीद्वनौकसः।।2.63.26।।हाहेति पततस्तोये बाणाभिहतमर्मणः।।2.63.27।।
ഞാൻ ആ മൂർച്ചയുള്ള അമ്പ് വിഷസർപ്പത്തെപ്പോലെ വിട്ടു; പിന്നെ പ്രഭാതത്തിൽ അവിടെ നിന്ന് വനവാസിയുടെ വ്യക്തമായ വാക്ക് അപ്രതീക്ഷിതമായി ഉയർന്നു.
Verse 27
अमुञ्चं निशितं बाणमहमाशीविषोपमम्।तत्र वागुषसि व्यक्ता प्रादुरासीद्वनौकसः।।2.63.26।।हाहेति पततस्तोये बाणाभिहतमर्मणः।।2.63.27।।
“ഹാ ഹാ!” എന്നു നിലവിളിച്ച്, അമ്പാൽ മർമ്മസ്ഥാനം തുളഞ്ഞവൻ വെള്ളത്തിലേക്ക് വീണു.
Verse 28
तस्मिन्निपतिते बाणे वागभूत्तत्र मानुषी। कथमस्मद्विधे शस्त्रं निपतेत्तु तपस्विनि।।2.63.28।।
ആ അമ്പ് പതിച്ചപ്പോൾ അവിടെ മനുഷ്യവാണി കേട്ടു: “എന്നെപ്പോലൊരു തപസ്വിയുടെ മേൽ ആയുധം എങ്ങനെ വീഴാം?”
Verse 29
प्रविविक्तां नदीं रात्रावुदाहाऽरोहमागतः।इषुणाऽभिहतः केन कस्य वा किं कृतं मया।।2.63.29।।
“രാത്രിയിൽ ഞാൻ ഈ ഏകാന്ത നദീതീരത്ത് വെള്ളം എടുക്കാൻ വന്നതാണ്. ആരാണ് എന്നെ അമ്പുകൊണ്ട് വെട്ടിയത്? ഞാൻ ആരോടാണ് എന്ത് തെറ്റ് ചെയ്തത്?”
Verse 30
ऋषेर्हिन्यस्तदण्डस्य वने वन्येन जीवतः।कथं नु शस्रेण वधो मद्विधस्य विधीयते।।2.63.30।।
ഹേ ഋഷേ! ഞാൻ ദണ്ഡം (ഹിംസ) ഉപേക്ഷിച്ച തപസ്വിയാണ്; വനത്തിൽ വന്യാഹാരത്തിൽ ജീവിക്കുന്നു. എങ്കിൽ എന്നെപ്പോലെയുള്ളവനെ ആയുധംകൊണ്ട് വധിക്കുന്നത് എങ്ങനെ സാധ്യമാകും?
Verse 31
जटाभारधरस्यैव वल्कलाजिनवाससः।को वधेन ममर्थी स्यात्किंवाऽस्यापकृतं मया।।2.63.31।।
ജടാഭാരം വഹിക്കുകയും വൽക്കലവും അജിനവും ധരിക്കുകയും ചെയ്യുന്ന എന്നെ വധിക്കാൻ ആരാണ് ആഗ്രഹിക്കുക? അല്ലെങ്കിൽ ഞാൻ അവനോട് എന്ത് അപകാരം ചെയ്തിരിക്കുന്നു?
Verse 32
एवं निष्फलमारब्धं केवलानर्थसंहितम्।न कश्चित्साधु मन्येत यथैव गुरुतल्पगम्।।2.63.32।।
ഇങ്ങനെ ഫലമില്ലാതെ ആരംഭിച്ച, ലക്ഷ്യമില്ലാതെ വെറും അനർത്ഥം മാത്രം നിറഞ്ഞ പ്രവൃത്തിയെ ഒരു സജ്ജനനും അംഗീകരിക്കുകയില്ല; ഗുരുതൽപഗമനം എന്ന മഹാപാപത്തെപ്പോലെ തന്നെ.
Verse 33
नाहं तथाऽनु शोचामि जीवितक्षयमात्मनः।मातरं पितरं चोभावनुशोचामि मद्वधे।।2.63.33।।
എന്റെ സ്വന്തം ജീവൻ നഷ്ടപ്പെടുന്നതിൽ ഞാൻ അത്ര ദുഃഖിക്കുന്നില്ല; എന്നാൽ ഞാൻ വധിക്കപ്പെടുമ്പോൾ എന്റെ മാതാവിനെയും പിതാവിനെയും കുറിച്ചാണ് ഞാൻ കൂടുതൽ വിലപിക്കുന്നത്.
Verse 34
तदेतन्मिथुनं वृद्धं चिरकालभृतं मया।मयि पञ्चत्वमापन्ने कां वृत्तिं वर्तयिष्यति।।2.63.34।।
ഈ വൃദ്ധ ദമ്പതികളെ ഞാൻ ദീർഘകാലം പോഷിച്ചിട്ടുണ്ട്; ഞാൻ മരിച്ച് പഞ്ചഭൂതങ്ങളിലേയ്ക്ക് ലയിക്കുമ്പോൾ അവർ ഏതു ആശ്രയത്തിൽ ജീവിക്കും?
Verse 35
वृद्धै च मतापितरावहं चैकेषुणा हता।केन स्मनिहता स्सर्वे सुबालेनाकृतात्मना।।2.63.35।।
എന്റെ വൃദ്ധ മാതാപിതാക്കളും ഞാനും—ഒറ്റ അമ്പുകൊണ്ടു തന്നെ എല്ലാവരും കൊല്ലപ്പെട്ടതുപോലെ ആയി; ആരാണ് ഞങ്ങളെ നശിപ്പിച്ചത്? പുറമേ ‘സുബാലൻ’പോലെ തോന്നിയാലും, അപ്രകൃതവും അശ്രദ്ധവുമായ മനസ്സുള്ള ഒരു ബാലനോ?
Verse 36
तां गिरं करुणां श्रुत्वा मम धर्मानुकाङ्क्षिणः।कराभ्यां सशरं चापं व्यथितस्यापतद्भुवि।।2.63.36।।
ആ കരുണാഭരിതമായ നിലവിളി കേട്ട്, ധർമ്മത്തെ ആഗ്രഹിച്ച ഞാൻ വ്യഥയിൽ വിറച്ച്—അമ്പോടുകൂടിയ വില്ല് കൈകളിൽ നിന്ന് വിട്ട് നിലത്തേക്ക് വീഴ്ത്തി.
Verse 37
तस्याहं करुणं श्रुत्वा निशि लालवतो बहु।सम्भ्रान्त श्शोकवेगेन भृशमासं विचेतनः।।2.63.37।।
രാത്രിയിൽ അവന്റെ കരുണാഭരിതമായ വിലാപം പലവട്ടം കേട്ട്, ദുഃഖത്തിന്റെ പ്രളയവേഗത്തിൽ ഞാൻ ഭീതിയിലാഴ്ന്നു; ഏറെ നേരം ബോധമറ്റവനെന്നപോലെ പൂർണ്ണമായി ആശയക്കുഴപ്പത്തിലായിരുന്നു.
Verse 38
तं देशमहमागम्य दीनसत्त्वस्सुदुर्मनाः।अपश्यमिषुणा तीरे सरय्वास्तापसं हतम्।।2.63.38।।अवकीर्ण जटाभारं प्रविद्धकलशोदकम्।पांसुशोणितदिग्धाङ्गं शयानं शल्यपीडितम्।।2.63.39।।
ആ സ്ഥലത്തെത്തിയപ്പോൾ, ശക്തി ചോർന്നും ഹൃദയം തകർന്നും നിന്ന ഞാൻ, സരയൂ നദീതീരത്ത് എന്റെ അമ്പാൽ വീണുകിടക്കുന്ന ഒരു തപസ്വിയെ കണ്ടു—ചിതറിക്കിടക്കുന്ന ജടാഭാരം, എറിഞ്ഞുപോയ കലശം, കമണ്ഡലത്തിലെ ജലം ചോർന്നൊഴുകിയിരിക്കുന്നു; പൊടിയും രക്തവും പുരണ്ട അവയവങ്ങളോടെ, അമ്പിന്റെ ശല്യം കുത്തിപ്പിടിച്ച് വേദനയിൽ കിടക്കുന്നു.
Verse 39
तं देशमहमागम्य दीनसत्त्वस्सुदुर्मनाः।अपश्यमिषुणा तीरे सरय्वास्तापसं हतम्।।2.63.38।।अवकीर्ण जटाभारं प्रविद्धकलशोदकम्।पांसुशोणितदिग्धाङ्गं शयानं शल्यपीडितम्।।2.63.39।।
ആ സ്ഥലത്തെത്തിയപ്പോൾ, ശക്തി ചോർന്നും ഹൃദയം തകർന്നും നിന്ന ഞാൻ, സരയൂ നദീതീരത്ത് എന്റെ അമ്പാൽ വീണുകിടക്കുന്ന ഒരു തപസ്വിയെ കണ്ടു—ചിതറിക്കിടക്കുന്ന ജടാഭാരം, എറിഞ്ഞുപോയ കലശം, കമണ്ഡലത്തിലെ ജലം ചോർന്നൊഴുകിയിരിക്കുന്നു; പൊടിയും രക്തവും പുരണ്ട അവയവങ്ങളോടെ, അമ്പിന്റെ ശല്യം കുത്തിപ്പിടിച്ച് വേദനയിൽ കിടക്കുന്നു.
Verse 40
स मामुद्वीक्ष्य नेत्राभ्यां त्रस्तमस्वस्थचेतसम्।इत्युवाच ततः क्रूरं दिधक्षन्निव तेजसा।।2.63.40।।
അവൻ രണ്ടു കണ്ണുകളാലും എന്നെ നോക്കി, ഭീതിയിലും അസ്ഥിരചിത്തത്തിലും ആയിരുന്ന എന്നെ, തന്റെ തേജസ്സാൽ കത്തിക്കളയുമെന്നപോലെ ദൃഷ്ടിയാൽ തുളച്ച്, പിന്നെ പറഞ്ഞു: “ക്രൂരനേ!”
Verse 41
किं तवापकृतं राजन्वने निवसता मया।जिहीर्षुरम्भो गुर्वुर्थं यदहं ताडितस्त्वया।।2.63.41।।
രാജാവേ, വനത്തിൽ വസിക്കുന്ന ഞാൻ നിനക്കു എന്ത് അപകാരം ചെയ്തു? ഗുരുജനങ്ങൾക്കായി ജലം കൊണ്ടുവരാൻ മാത്രമേ ഞാൻ ഉദ്ദേശിച്ചിരുന്നുള്ളൂ; എങ്കിലും നീ എന്നെ പ്രഹരിച്ചു.
Verse 42
एकेन खलु बाणेन मर्मण्यभिहते मयि।द्वावन्धौ निहतौ वृद्धौ माता जनयिता च मे।।2.63.42।।
ഒരു മാത്രം അമ്പുകൊണ്ട് മർമ്മസ്ഥാനത്ത് എന്നെ വെട്ടിയതോടെ, നീ സത്യത്തിൽ എന്റെ രണ്ടു വൃദ്ധ അന്ധ മാതാപിതാക്കളെയും കൊന്നതുപോലെ ആയി—എന്റെ ജനനി, ജനകൻ.
Verse 43
तौ कथं दुर्बलावन्धौ मत्प्रतीक्षौ पिपासितौ।चिरमाशाकृतां तृष्णां कष्टां सन्धारयिष्यतः।।2.63.43।।
എന്നെ കാത്തിരിക്കുന്ന, ദാഹത്താൽ പീഡിതരായ ആ രണ്ടു ദുർബല അന്ധ വൃദ്ധർ—ആശയെയേ ആശ്രയിച്ച് ആ കഠിനമായ ദാഹം എത്രകാലം സഹിക്കും?
Verse 44
न नूनं तपसो वास्ति फलयोगश्श्रुतस्य वा।पिता यन्मां न जानाति शयानं पतितं भुवि।।2.63.44।।
നിശ്ചയമായും തപസ്സിനോ ശ്രുതാധ്യയനത്തിനോ ഫലബന്ധമില്ലെന്നുപോലെ തോന്നുന്നു; കാരണം എന്റെ പിതാവിന് ഞാൻ ഭൂമിയിൽ വീണുകിടക്കുന്നതു പോലും അറിയില്ല.
Verse 45
जानन्नपि च किं कुर्यादशक्तिरपरिक्रमः।भिद्यमानमिवाशक्त स्त्रतुमन्यो नगो नगम्।।2.63.45।।
അറിയുന്നുവെങ്കിലും എന്തു ചെയ്യാൻ കഴിയും? എന്റെ പിതാവ് അശക്തൻ, ചലിക്കാനാകാത്തവൻ. മുറിക്കപ്പെടുന്ന വൃക്ഷത്തെ മറ്റൊരു വൃക്ഷം രക്ഷിക്കാനാവാത്തതുപോലെ, അദ്ദേഹം നിർവശനാണ്.
Verse 46
पितुस्त्वमेव मे गत्वा शीघ्रमाचक्ष्य राघव।न त्वामनुदहेत्क्रुद्धो वनं वह्निरिवैधितः।।2.63.46।।
ഹേ രാഘവാ, നീ തന്നേ ഉടൻ പോയി എന്റെ പിതാവിനോട് അറിയിക്കൂ; അല്ലെങ്കിൽ അദ്ദേഹം ക്രോധിതനായാൽ, കത്തുന്ന അഗ്നി വനത്തെ ദഹിപ്പുന്നതുപോലെ നിന്നെയും ദഹിപ്പിച്ചുകളയും.
Verse 47
इयमेकपदी राजन्यतो मे पितुराश्रमः।तं प्रसादय गत्वा त्वं न त्वां स कुपितश्शपेत्।।2.63.47।।
ഹേ രാജാവേ, ഈ ഇടുങ്ങിയ പാതയിലൂടെ തന്നെയാണ് എന്റെ പിതാവിന്റെ ആശ്രമം. നീ അവിടെ ചെന്നു അദ്ദേഹത്തെ പ്രസാദിപ്പിക്കൂ; ക്രോധിതനായി അദ്ദേഹം നിന്നെ ശപിക്കാതിരിക്കട്ടെ.
Verse 48
विशल्यं कुरु मां राजन्मर्म मे निशितश्शरः।रुणद्धि मृदुसोत्सेधं तीरमम्बुरयो यथा।।2.63.48।।
ഹേ രാജാവേ, എന്നെ വിശല്യമാക്കുക; മൂർച്ചയുള്ള അമ്പ് എന്റെ മർമസ്ഥാനത്തെ പിടിച്ചിരിക്കുന്നു. നദിയുടെ പ്രവാഹം മൃദുവായി ഉയർന്ന കരയെ അമർത്തുന്നതുപോലെ അത് അമർത്തുന്നു.
Verse 49
सशल्यः क्लिश्यते प्राणैर्विशल्यो विनशिष्यति।इति मामविशच्चिन्ता तस्य शल्यापकर्षणे।।2.63.49।।
അവന്റെ അമ്പ് പുറത്തെടുക്കുന്നതിനെക്കുറിച്ച് ഒരു ആശങ്ക എന്നെ പിടികൂടി: അമ്പ് ഉള്ളിൽ തന്നെയെങ്കിൽ ജീവൻ നിലനിൽക്കുന്നത്രയും അവൻ വേദനിക്കും; പുറത്തെടുത്താൽ അവൻ മരിക്കും.
Verse 50
दुःखितस्य च दीनस्य मम शोकातुरस्य च।लक्षयामास हृदये चिन्तां मुनिसुतस्तदा।।2.63.50।।
അപ്പോൾ ദുഃഖിതനും ദീനനും ശോകാതുരനുമായ എന്റെ ഹൃദയത്തിലെ വ്യാകുലത മുനിപുത്രൻ തിരിച്ചറിഞ്ഞു.
Verse 51
ताम्यमानस्स मां कृच्छ्रादुवाच परमार्तवत्।सीदमानो विवृत्ताङ्गो वेष्टमानो गतः क्षयम्।।2.63.51।।
അത്യന്തം പീഡിതനായി മരണത്തിലേക്ക് കുനിഞ്ഞു വീഴുന്നവണ്ണം, അവയവങ്ങൾ വളഞ്ഞുമറിഞ്ഞ് തളളിമറിയുകയും പുളഞ്ഞുമറിയുകയും ചെയ്തുകൊണ്ട്, അവൻ മഹാകഷ്ടത്തോടെ പരമാർത്തമായി എന്നോട് സംസാരിച്ചു.
Verse 52
संस्तभ्य शोकं धैर्येण स्थिरचित्तो भवाम्यहम्। ब्रह्महत्याकृतं पापं हृदयादपनीयताम्।।2.63.52।।
“ധൈര്യത്തോടെ ശോകത്തെ അടക്കി ഞാൻ സ്ഥിരചിത്തനാകുന്നു; ബ്രഹ്മഹത്യാജന്യ പാപത്തിന്റെ ഭയം നിന്റെ ഹൃദയത്തിൽ നിന്ന് നീങ്ങട്ടെ.”
Verse 53
न द्विजातिरहं राजन्मा भूत्ते मनसो व्यथा।शूद्रायामस्मि वैश्येन जातो जनपदाधिप।।2.63.53।।
“രാജൻ, ജനപദാധിപാ! ഞാൻ ദ്വിജാതിയല്ല; നിന്റെ മനസ്സിൽ വ്യഥ ഉണ്ടാകരുത്. ശൂദ്രസ്ത്രീയിൽ വൈശ്യനാൽ ഞാൻ ജനിച്ചവൻ.”
Verse 54
ഇങ്ങനെ കഷ്ടത്തോടെ സംസാരിക്കുമ്പോൾ, അമ്പ് മർമ്മസ്ഥാനത്ത് തുളച്ചവൻ വിറച്ച് കറങ്ങി നിലത്ത് പുളഞ്ഞുകിടന്നു. ഞാൻ കുനിഞ്ഞ് ആ അമ്പ് പുറത്തെടുത്തു. എന്നെ കണ്ട തപസ്വി—തപസ്സാണ് ധനം—ഭീതനായി പ്രാണൻ വിട്ടു.
Verse 55
प्रतिबुद्धो मुहूर्तेन शोकोपहतचेतनः।अथ राजा दशरथस्सचिन्तामभ्यपद्यत।।2.63.1।।
ഭദ്രേ, സരയൂയുടെ തീരത്ത് കിടന്നിരുന്ന അവനെ ഞാൻ കണ്ടു—ശരീരം ജലത്തിൽ നനഞ്ഞത്, വേദനയിൽ വിലപിക്കുന്നത്, മർമ്മവ്രണത്താൽ ഇടവിടാതെ ശ്വാസം മുട്ടിമുട്ടി ഉയരുന്നത്; അതുകണ്ട് ഞാൻ അത്യന്തം വിഷണ്ണനായി.
Frequently Asked Questions
Daśaratha’s pivotal act is shooting by sound in darkness (śabdavedhī), mistaking a water-pitcher’s sound for an elephant; the dilemma then becomes whether to remove the embedded arrow—relieving pain but causing death—or leave it—prolonging suffering.
The sarga teaches karma-phala and foresight: actions begun without discerning outcomes lead to repentance at fruition, exemplified by the mango–palāśa metaphor and by Daśaratha’s past misdeed returning as present calamity.
The Sarayū River and its forested banks are central, along with the rainy-season landscape; culturally, the ascetic’s hermitage-path (ekapadī) and the water-fetching duty for aged parents frame a renunciant household economy within forest life.
Read Valmiki Ramayana in the Vedapath app
Scan the QR code to open this directly in the app, with audio, word-by-word meanings, and more.