Adhyaya 19

Verse 1

इति श्रीब्रह्माण्डे महापुराणे वायुप्रोक्ते पूर्वभागे द्वितीये ऽनुषङ्गपादे जम्बूद्वीपवर्णनं नामाष्टादशो ऽध्यायः सूत उवाच प्लक्षद्वीपं प्रवक्ष्यामि यथावदिह संग्रहात् / शृणुतेमं यथातत्त्वं ब्रुवतो मे द्विजोत्तमाः

આ રીતે શ્રીબ્રહ્માંડ મહાપુરાણમાં વાયુપ્રોક્ત પૂર્વભાગના દ્વિતીય અનુષંગપાદમાં ‘જંબૂદ્વીપવર્ણન’ નામે અષ્ટાદશ અધ્યાય. સૂત બોલ્યા— હે દ્વિજોત્તમો, હવે હું અહીં સંક્ષેપથી યથાવિધિ પ્લક્ષદ્વીપનું વર્ણન કરીશ; મારા વચનને તત્ત્વથી સાંભળો.

Verse 2

जंबूद्वीपस्य विस्ताराद्द्विगुणास्तस्य विस्तरः / विस्तराद्द्विगुणश्चास्य परिणाहः समन्ततः

જંબૂદ્વીપના વિસ્તારથી દ્વિગુણો તેનો વિસ્તાર છે; અને તે વિસ્તારથી પણ દ્વિગુણો તેનો ચારે તરફનો પરિઘ-પરિણાહ છે.

Verse 3

तेनावृतः समुद्रो वै द्वीपेन लवणोदकः / तत्र पुण्या जनपदाश्चिरान्न म्रियते जनः

તે દ્વીપથી લવણોદક સમુદ્ર આવૃત છે. ત્યાં પુણ્ય જનપદો છે; ત્યાં મનુષ્ય લાંબા સમય સુધી મરતો નથી.

Verse 4

कृत एव च दुर्भिक्षं जराव्याधिभयं कुतः / तत्रापि पर्वताः पुण्याः सप्तैव मणिभूषणाः

ત્યાં દુર્ભિક્ષ જાણે થાય જ નહીં; જરા અને વ્યાધિનો ભય ક્યાં? ત્યાં મણિભૂષિત એવા સાત જ પુણ્ય પર્વતો પણ છે.

Verse 5

रत्नाकरास्तथा नद्यस्तासां नामानि च बुवे / ब्लक्षद्वीपादिषु त्वेषु सप्त सप्त तु पञ्चसु

સમુદ્રો તથા નદીઓ—તેમનાં નામ હું કહું છું. આ પ્લક્ષદ્વીપાદિ પાંચ દ્વીપોમાં પ્રત્યેકમાં સાત સાત છે.

Verse 6

ऋज्वायताः प्रतिदिशं निविष्टा वर्षपर्वताः / प्लक्षद्वीपे तु वक्ष्यामि सप्तद्वीपान् महा बलान्

પ્રત્યેક દિશામાં સીધા વિસ્તરેલા વર્ષપર્વતો સ્થિત છે. હવે પ્લક્ષદ્વીપમાં આવેલા મહાબલવાન સાત દ્વીપોનું વર્ણન હું કરીશ.

Verse 7

गोमेदको ऽत्र प्रथमः पर्वतो मेघसन्निभः / ख्यायते यस्य नाम्ना तु वर्षं गोमेदसंज्ञितम्

અહીં પ્રથમ પર્વત ‘ગોમેદક’ છે, જે મેઘ સમાન દેખાય છે. તેના નામથી જ આ વર્ષ ‘ગોમેદ’ તરીકે પ્રસિદ્ધ છે.

Verse 8

द्वितीयः पर्वतश्चन्द्रः सर्वौंष धिसमन्वितः / अश्विभ्याममृतस्यार्थमोषध्यो यत्र संभृताः

બીજો પર્વત ‘ચન્દ્ર’ છે, જે સર્વ ઔષધિઓથી યુક્ત છે. જ્યાં અશ્વિનીકુમારોએ અમૃત માટે ઔષધિઓ સંગ્રહ કરી હતી.

Verse 9

तृतीयो नारदो नाम दुर्गशैलो महोच्चयः / तत्राचले समुत्पन्नौ पूर्वं नारदपर्वतौ

ત્રીજો પર્વત ‘નારદ’ નામનો છે, દુર્ગમ શૈલ અને મહાઉચ્ચ શિખરવાળો. તે અચલ પર પ્રાચીનકાળે ‘નારદ’ નામના પર્વતો ઉત્પન્ન થયા હતા.

Verse 10

चतुर्थस्तत्र वै शैलो दुदुंभिर्न्नाम नामतः / छन्दमृत्युः पुरा तस्मिन्दुन्दुभिः सादितः सुरैः

ત્યાં ચોથો પર્વત ‘દુદુંભિ’ નામે પ્રસિદ્ધ છે. પ્રાચીનકાળે ત્યાં ‘છન્દમૃત્યુ’ને દેવોએ દુન્દુભિ દ્વારા દમન કર્યો હતો.

Verse 11

रज्जुदोलोरुकामं यः शाल्मलिश्चासुरान्तकृत् / पञ्चमः सोमको नाम देवैर्यत्रामृतं पुरा

જે રજ્જુ-દોલા સમાન ઊંચું અને મનોહર છે તથા ‘શાલ્મલી’ નામના અસુરાંતક વૃક્ષથી યુક્ત છે—તે પાંચમો ‘સોમક’ કહેવાય છે; જ્યાં દેવોએ પ્રાચીનકાળે અમૃત સ્થાપ્યું હતું.

Verse 12

संभृतं चाहृतं चैव मातुरर्थे गरुत्मता / षष्टस्तु सुमना नाम सप्तमर्षभ उच्यते

માતાના હિત માટે ગરુડે (અમૃત) સંભાળ્યું પણ અને લઈ પણ આવ્યું. છઠ્ઠું ‘સુમના’ નામે, અને સાતમું ‘ઋષભ’ કહેવાય છે.

Verse 13

हिरण्यक्षो वराहेण तस्मिञ्छैले निषूदितः / वैभ्राजः सप्तमस्तत्र भ्राजिष्णुः स्फाटिको महान्

તે જ શૈલ પર વરાહે હિરણ્યાક્ષનો સંહાર કર્યો હતો. ત્યાં સાતમો ‘વૈભ્રાજ’ છે—દીપ્તિમાન, મહાન અને સ્ફટિક સમ તેજસ્વી.

Verse 14

अर्चिर्भिर्भ्राजते यस्माद्वैभ्राजस्तेन संस्मृतः / तेषां वर्षाणि वक्ष्यामि नामतस्तु यथाक्रमम्

જ્વાલા સમાન કિરણોથી તે ઝળહળે છે, તેથી તેને ‘વૈભ્રાજ’ કહેવામાં આવે છે. હવે હું તેમના વર્ષોના નામ ક્રમશઃ કહું છું.

Verse 15

गोमेदं प्रथमं वर्षं नाम्नाशान्तभयं स्मृतम् / चन्द्रस्य शिशिरं नाम नारदस्य सुखोदयम्

ગોમેદ નામનું પ્રથમ વર્ષ ‘શાંતભય’ તરીકે સ્મૃત છે; ચંદ્રનું વર્ષ ‘શિશિર’ અને નારદનું ‘સુખોદય’ નામે ઓળખાય છે।

Verse 16

आनन्दं दुन्दुभेर्वर्षं सोमकस्यशिवं स्मृतम् / क्षेमकं वृषभस्यापि वैभ्राजस्य ध्रुवं तथा

દુન્દુભિનું વર્ષ ‘આનંદ’ અને સોમકનું ‘શિવ’ તરીકે સ્મૃત છે; વૃષભનું ‘ક્ષેમક’ તથા વૈભ્રાજનું ‘ધ્રુવ’ પણ કહેવાય છે।

Verse 17

एतेषु देवगन्धर्वाः सिद्धाश्च सह चारणैः / विहरन्ति रमन्ते च दृश्यमानाश्च तैः सह

આ લોકોમાં દેવગંધર્વો, સિદ્ધો અને ચારણો સાથે વિહાર કરે છે અને આનંદથી રમે છે; તેઓ તેમની સાથે દૃશ્યમાન પણ થાય છે।

Verse 18

तेषां नद्यस्तु सप्तैव प्रतिवर्षं समुद्रगाः / नामतस्ताः प्रवक्ष्यामि सप्तगङ्गास्तपोधनाः

તેમની નદીઓ દરેક વર્ષમાં સમુદ્રગામી માત્ર સાત જ છે; હે તપોધન, તે સાત ગંગાઓનાં નામ હું કહું છું।

Verse 19

अनुतप्तासुखी चैव विपाशा त्रिदिवा क्रमुः / अमृता सुकृता चैव सप्तैताः सरितां वराः

અનુતપ્તા, સુખી, વિપાશા, ત્રિદિવા, ક્રમુ, અમૃતા અને સુકૃતા—આ સાતેય શ્રેષ્ઠ નદીઓ છે।

Verse 20

अभिगच्छन्ति ता नद्यस्ताभ्यश्चान्याः सहस्रशः / बहूदका ह्योघवत्यो यतो वर्षति वासवः

તે નદીઓ ત્યાં જઈને મળે છે અને તેમની સાથે હજારો બીજી નદીઓ પણ. વાસવ (ઇન્દ્ર) વરસાવે છે તેથી તે બહુ જળવાળી અને પ્રચંડ પ્રવાહવાળી બને છે.

Verse 21

ताः पिबन्ति सदा हृष्टा नदीजनपदास्तु ते / शुभाः शान्तभयाश्चैव प्रमुदं शैशिराः शिवाः

તે નદીઓનું જળ ત્યાંના નદીજનપદોના લોકો સદા હર્ષથી પીવે છે. તે પ્રદેશો શુભ, ભયશાંત, આનંદમય, શીતળ અને કલ્યાણકારી છે.

Verse 22

आनन्दाश्च सुखाश्चैव क्षेमकाश्च ध्रुवैः सह / वर्णाश्रमाचारयुता प्रजास्तेष्ववधिष्ठिताः

ત્યાંના લોકો આનંદિત, સુખી અને ધ્રુવ સાથે ક્ષેમમાં સ્થિત છે. વર્ણાશ્રમાચારથી યુક્ત પ્રજાઓ ત્યાં સ્થિર રીતે વસે છે.

Verse 23

सर्वे त्वरोगाः सुबलाः प्रजाश्चामयव र्जिताः / अवसर्पिणी न तेष्वस्ति तथैवोत्सर्पिणी न च

ત્યાં બધા ત્વરોગરહિત, સબળ અને વ્યાધિમુક્ત છે. ત્યાં અવસર્પિણી (અવનતિ) નથી અને ઉત્સર્પિણી (ઉન્નતિ) પણ નથી.

Verse 24

न तत्रास्ति युगावस्था चतुर्युगकृता क्वचित् / त्रेतायुगसमः कालः सर्वदा तत्र वर्त्तते

ત્યાં ક્યાંય ચતુર્યુગથી રચાયેલી યુગાવસ્થા નથી. ત્યાં સદા ત્રેતાયુગ સમાન કાળ જ વર્તે છે.

Verse 25

प्लक्षद्वीपादिषु ज्ञेयः पञ्चस्वेतेषु सर्वशः / देशस्यानुविधानेन कालस्यानुविधाः स्मृताः

પ્લક્ષદ્વીપ વગેરે તે પાંચેય દ્વીપોમાં સર્વત્ર, દેશના અનુસંધાનથી કાળના પણ વિભાગો સ્મૃતિમાં કહેલા છે—એવું જાણવું।

Verse 26

पञ्चवर्षसहस्राणि तेषु जीवन्ति मानवाः / सुरूपाश्च सुवेषाश्च ह्यरोगा बलिनस्तथा

તે દ્વીપોમાં માનવો પાંચ હજાર વર્ષ જીવે છે; તેઓ સુરૂપ, સુવેષ, નિરોગી અને બળવાન હોય છે।

Verse 27

सुखमायुर्बलं रुपमारोग्यं धर्म एव च / प्लक्षद्वीपादिषु ज्ञेयः शाकद्वीपान्तिकेषु वै

સુખ, આયુષ્ય, બળ, રૂપ, આરોગ્ય અને ધર્મ—આ બધું પ્લક્ષદ્વીપ વગેરે થી શાકદ્વીપ સુધીના પ્રદેશોમાં જાણીતું છે—એવું જાણવું।

Verse 28

प्रक्षद्वीपः पृथुः श्रीमान्सर्वतो धनधान्यवान् / दिव्यौषधिफलोपेतः सर्वौंषधिवनस्पतिः

પ્રક્ષદ્વીપ વિશાળ અને શ્રીમંત છે, સર્વત્ર ધન-ધાન્યથી ભરપૂર છે; દિવ્ય ઔષધિના ફળોથી યુક્ત અને સર્વ ઔષધિ-વનસ્પતિથી સમૃદ્ધ છે।

Verse 29

आवृतः पशुभिः सर्वैर्ग्राम्यारण्यैः सहस्रशः / जंबूवृक्षेम संख्यातस्तस्य मध्ये द्विजोत्तमाः

તે દ્વીપ હજારોની સંખ્યામાં સર્વ ગ્રામ્ય તથા અરણ્ય પશુઓથી આવૃત છે; તેને જંબૂવૃક્ષ સમાન ગણવામાં આવ્યો છે, અને તેના મધ્યમાં, હે દ્વિજોત્તમો! (અસ્તિત્વ છે)।

Verse 30

प्लक्षो नाम महावृक्षस्तस्य नाम्ना स उच्यते / स तत्र पूज्यते स्थाने मध्ये जनपदस्य ह

પ્લક્ષ નામનો એક મહાવૃક્ષ છે; તેના નામથી જ તે ઓળખાય છે. તે ત્યાં જનપદના મધ્યસ્થ સ્થાને પૂજાય છે.

Verse 31

स चापीक्षुरसोदेन प्रक्षद्वीपः समावृतः / प्लक्षद्वीपसमेनैव वैपुल्यद्विस्तरेण तु

તે પ્રક્ષદ્વીપ પણ ચારે તરફ ઇક્ષુરસના જળથી આવૃત છે. વિસ્તારની વિશાળતામાં તે પ્લક્ષદ્વીપ સમાન જ છે.

Verse 32

इत्येवं संनिवेशो वः प्लक्षद्वीपस्य कीर्तितः / आनुपूर्व्यात्समासेन शाल्मलं तु निबोधत

આ રીતે તમને પ્લક્ષદ્વીપનો સંનિવેશ વર્ણવ્યો. હવે ક્રમશઃ સંક્ષેપમાં શાલ્મલ દ્વીપ જાણો.

Verse 33

ततस्तृतीयं वक्ष्यामि शाल्मलं द्वीपसुत्तमम् / शाल्मलेन समुद्रस्तु द्वीपेनेक्षुरसोदकः

હવે હું ત્રીજા, શ્રેષ્ઠ દ્વીપ—શાલ્મલ—નું વર્ણન કરું છું. શાલ્મલ દ્વીપને ચારે તરફ ઇક્ષુરસ જળનો સમુદ્ર છે.

Verse 34

प्लक्षद्वीपस्य विस्ताराद्द्विगुणेन समावृतः / तत्रापि पर्वताः सप्त विज्ञेया रत्नयोनयः

તે પ્લક્ષદ્વીપના વિસ્તારથી દ્વિગુણ પરિમાણે વિસ્તરેલું છે. ત્યાં પણ સાત પર્વતો છે; તેમને રત્નોના ઉદ્ભવસ્થાન તરીકે જાણવું.

Verse 35

रत्नाकरास्तथा नद्यस्तेषां वर्षेषु सप्तसु / प्रथमः सूर्यसंकाशः कुमुदो नाम पर्वतः

તે સાત વર્ષોમાં રત્નાકરો અને નદીઓ પણ છે. પ્રથમ સૂર્યસમાન તેજવાળો ‘કુમુદ’ નામનો પર્વત છે.

Verse 36

सर्वधातुमयैः शृङ्गैः शिलाजालसमाकुलैः / द्वितीयः पर्वतश्चात्र ह्युत्तमो नाम विश्रुतः

સર્વ ધાતુમય શિખરો અને શિલાજાળથી ભરપૂર અહીં બીજો પર્વત ‘ઉત્તમ’ નામે પ્રસિદ્ધ છે.

Verse 37

हरितालमयैः शृङ्गैर्दिवमावृत्य तिष्ठति / तृतियः पर्वतस्तत्र बलाहक इति श्रुतः

હરિતાલમય શિખરો વડે આકાશને ઢાંકી ઊભેલો ત્યાં ત્રીજો પર્વત ‘બલાહક’ નામે પ્રસિદ્ધ છે.

Verse 38

जात्यञ्जनमयैः शृङ्गैर्दिवमावृत्य तिष्ठति / चतुर्थः पर्वतो द्रोणो यत्र सा वै सहोषधिः

જાત્યંજનમય શિખરો વડે આકાશને ઢાંકી ઊભેલો ચોથો પર્વત ‘દ્રોણ’ છે; જ્યાં તે દિવ્ય ‘સહોષધિ’ છે.

Verse 39

विशल्यकरणी चैव मृतसञ्जीविनी तथा / कङ्कस्तु पञ्चमस्तत्र पर्वतः सुमहोदयः

ત્યાં ‘વિશલ્યકરણિ’ અને ‘મૃતસંજીવની’ પણ છે; અને પાંચમો પર્વત ‘કઙ્ક’ છે, જેનો મહાન ઉદય અતિ વિશાળ છે.

Verse 40

नित्यपुष्पफलोपेतो वृक्षवीरुत्समावृतः / षष्ठस्तु पर्वतस्तत्र महिषो मेघसन्निभः

એ પર્વત સદા પુષ્પ-ફળોથી યુક્ત અને વૃક્ષ-લતાઓથી આવૃત છે. ત્યાં છઠ્ઠો પર્વત ‘મહિષ’ કહેવાય છે, જે મેઘ સમાન દેખાય છે.

Verse 41

यस्मिन्सो ऽग्निर्निवसति महिषो नाम वारिजः / सप्तमः पर्वतस्तत्र ककुद्मान्नाम भाष्यते

જ્યાં અગ્નિ નિવાસ કરે છે, તે ‘મહિષ’ નામનું વારિજ (જલજ) છે. ત્યાં સાતમો પર્વત ‘કકુદ્માન્’ નામે કહેવાય છે.

Verse 42

तत्र रत्नान्यनेकानि स्वयं रक्षति वासवः / प्रजापतिमुपादाय प्रजाभ्यो विधिवत्स्वयम्

ત્યાં અનેક રત્નોની રક્ષા વાસવ (ઇન્દ્ર) સ્વયં કરે છે; પ્રજાપતિને સાથે લઈને તે પોતે વિધિપૂર્વક પ્રજાઓ માટે વ્યવસ્થા કરે છે.

Verse 43

इत्येते पर्वताः सप्त शाल्मले मणिभूषणाः / तेषां वर्षाणि वक्ष्यामि सर्पैव तु शुभानि वै

આ રીતે શાલ્મલીમાં આ સાત પર્વતો મણિભૂષિત છે. હવે હું તેમના વર્ષો (પ્રદેશો) કહું છું; તે સર્પ સમાન જ શુભ છે.

Verse 44

कुमुदस्य स्मृतं श्वेतमुत्तमस्य च लोहितम् / बलाहकस्य जीमूतं द्रोणस्य हरितं स्मृतम्

કુમુદનો વર્ણ શ્વેત કહેવાયો છે અને ઉત્તમનો લોહિત. બલાહકનો વર્ણ જીમૂત (મેઘ) સમાન, અને દ્રોણનો વર્ણ હરિત સ્મૃત છે.

Verse 45

कङ्कस्य वैद्युतं नाम महिषस्य च मानसम् / ककुदः सुप्रदं नाम सप्तैतानि तु सप्तधा

કંકનું નામ ‘વૈદ્યૂત’ અને મહિષનું ‘માનસમ્’ કહેવાય છે. કકુદનું નામ ‘સુપ્રદ’ છે; આ સાત નામો સાત રીતે સ્મૃત છે.

Verse 46

वर्षाणि पर्वताश्चैव नदीस्तेषु निबोधत / ज्योतिः शान्तिस्तथा तुष्टा चन्द्रा शुक्रा विमोचनी

ત્યાંના વર્ષ, પર્વતો અને નદીઓ જાણો: જ્યોતિ, શાંતિ, તુષ્ટા, ચન્દ્રા, શુક્રા અને વિમોચની.

Verse 47

निवृत्तिः सप्तमी तासां प्रतिवर्षं तु ताः स्मृताः / तासां समीपगाश्चान्याः शतशो ऽथ सहस्रशः

તેમામાં સાતમી ‘નિવૃત્તિ’ છે; દરેક વર્ષમાં તે એમ જ સ્મૃત છે. તેમની નજીક બીજી નદીઓ સૈંકડો અને હજારો છે.

Verse 48

न संख्यां परिसंख्यातुं शक्नुयात्को ऽपि मानवः / इत्येष संनिवेशो वः शाल्मलस्य प्रकीर्त्तितः

કોઈ માનવ તેમની સંખ્યા સંપૂર્ણ રીતે ગણાવી શકતો નથી. આ રીતે શાલ્મલ દ્વીપનો આ સંનિવેશ તમને કીર્તિત થયો છે.

Verse 49

प्लक्षवृक्षेण संख्यातस्तस्य मध्ये महा द्रुमः / शाल्मलिर्विपुलस्कन्धस्तस्य नाम्ना स उच्यते

તેનું પરિમાણ પ્લક્ષવૃક્ષ દ્વારા જણાવાયું છે; તેના મધ્યમાં એક મહાદ્રુમ છે. વિશાળ કાંઠાવાળો તે વૃક્ષ ‘શાલ્મલી’ કહેવાય છે, અને તેના નામથી જ તે પ્રસિદ્ધ છે.

Verse 50

शाल्मलस्तु समुद्रेण सुरोदेन समावृतः / विस्तराच्छाल्मलस्वैव समे न तु समन्ततः

શાલ્મલદ્વીપ સૂરોદ નામના સમુદ્રથી આવૃત છે. વિસ્તારમાં તે શાલ્મલ સમાન છે, પરંતુ સર્વ દિશામાં સર્વત્ર સમાન નથી.

Verse 51

उत्तरेषु तु धर्मज्ञाद्वीपेषु शृणुत प्रजाः / यथाश्रुतं यथान्यायं ब्रुवतो मे निबोधत

હે ધર્મજ્ઞ! ઉત્તર તરફના દ્વીપો વિષે સાંભળો, હે પ્રજાજનો. જેમ મેં સાંભળ્યું છે અને જેમ ન્યાયસંગત છે તેમ કહું છું; મારી વાણી ધ્યાનથી સમજો.

Verse 52

कुशद्वीपं प्रवक्ष्यामि चतुर्थं तु समासतः / सुरोदकः परिवृतः कुशद्वीपेन सर्वतः

હવે હું સંક્ષેપમાં ચોથા કુશદ્વીપનું વર્ણન કરું છું. કુશદ્વીપ સર્વ દિશામાં સૂરોદક સમુદ્રથી ઘેરાયેલો છે.

Verse 53

शाल्मलस्य तु विस्ताराद्द्विगुणेन समन्ततः / सप्तैव च गिरींस्तत्र वर्ण्यमानान्निबोधत

શાલ્મલદ્વીપના વિસ્તાર કરતાં આ સર્વ દિશામાં દ્વિગુણ વિસ્તૃત છે. ત્યાં વર્ણવાતા સાત પર્વતોને પણ જાણો.

Verse 54

कुशद्वीपे तु विज्ञेयः पर्वतो विद्रुमश्च यः / द्वीपस्य प्रथमस्तस्य द्वितीयो हेमपर्वतः

કુશદ્વીપમાં ‘વિદ્રુમ’ નામનો પર્વત જાણવો જોઈએ; તે આ દ્વીપનો પ્રથમ પર્વત છે, અને બીજો ‘હેમપર્વત’ છે.

Verse 55

तृतीयो द्युतिमान्नाम जीमूतसदृशो गिरिः / चतुर्थः पुष्पवान्नाम पञ्चमस्तु कुशेशयः

ત્રીજો પર્વત ‘દ્યુતિમાન’ નામે, મેઘસમાન છે; ચોથો ‘પુષ્પવાન’ અને પાંચમો ‘કુશેશય’ કહેવાય છે.

Verse 56

षष्ठो हरिगिरिर्नाम सप्तमो मन्दरः स्मृतः / मन्दा इति ह्यपा नाम मन्दरो दारणादयम्

છઠ્ઠો ‘હરિગિરિ’ નામે છે અને સાતમો ‘મંદર’ તરીકે સ્મૃત છે; ‘મંદા’ નામની નદી છે, અને ‘મંદર’ ધરણાદિ કરનાર છે.

Verse 57

तेषामन्तरविषकंभो द्विगुणः प्रविभागतः / उद्भिदं प्रथमं वर्षं द्वितीयं वेणुमण्डलम्

તેમની વચ્ચેનું અંતર-વિસ્તાર દ્વિગુણ રીતે વિભાજિત છે; પ્રથમ વર્ષ ‘ઉદ્ભિદ’ અને દ્વિતીય ‘વેણુમંડલ’ છે.

Verse 58

तृतीयं वै रथाकारं चतुर्थं लवणं समृतम् / पञ्चमं धृतिमद्वर्षं षष्ठं वर्षं प्रभाकरम्

ત્રીજું ‘રથાકાર’ અને ચોથું ‘લવણ’ તરીકે સ્મૃત છે; પાંચમું ‘ધૃતિમદ્વર્ષ’ અને છઠ્ઠું ‘પ્રભાકર’ વર્ષ છે.

Verse 59

सप्तमं कपिलं नाम सर्वे ते वर्ष भावकाः / एतेषु देवगन्धर्वाः प्रजास्तु जगदीश्वराः

સાતમું ‘કપિલ’ નામે છે—આ બધાં વર્ષ-પ્રદેશો છે; તેમાં દેવો અને ગંધર્વો છે, અને પ્રજાઓ જગદીશ્વરના અધિન છે.

Verse 60

विहरन्ति रमन्ते च हृष्यमाणास्तु सर्वशः / न तेषु दस्यवः संति म्लेच्छ जातय एव च

તેઓ સર્વત્ર વિહાર કરે છે અને આનંદિત થાય છે. ત્યાં દસ્યુ નથી, તેમજ મ્લેચ્છ જાતિઓ પણ નથી.

Verse 61

गौरप्रायो जनः सर्वः क्रमाच्च म्रियते तथा / तत्रापि नद्यः सप्तैव धूतपापाशिवा तथा

ત્યાંના બધા લોકો પ્રાયઃ ગૌરવર્ણ છે અને ક્રમે તેમ જ મૃત્યુ પામે છે. ત્યાં પણ સાત જ નદીઓ છે, જે પાપ ધોઈ શુભતા આપે છે.

Verse 62

पवित्रा संततिश्चैव विद्युद्दंभा मही तथा / अन्यास्ताभ्यो ऽपरिज्ञाताः शतशो ऽथ सहस्रशः

પવિત્રા, સંતતિ, વિદ્યુદ્દંભા અને મહી—આ પણ (નદીઓ) છે. આ સિવાય સૈંકડો અને હજારો અજાણી અન્ય (નદીઓ) પણ છે.

Verse 63

अभिगच्छन्ति ताः सर्वा यतो वर्षति वासवः / घृतोदेन कुशद्वीपो बाह्यतः परिवारितः

આ બધી (નદીઓ) ત્યાં પહોંચે છે જ્યાં ઇન્દ્ર વરસાદ વરસાવે છે. કુશદ્વીપ બહારથી ઘૃતોદ (ઘી-સમુદ્ર) વડે ઘેરાયેલો છે.

Verse 64

विज्ञेयः स तु विस्तारात्कुशद्वीपसमेन तु / इत्येष सन्निवेशो वः कुशद्वीपस्य कीर्त्तितः

તેનો વિસ્તાર કુશદ્વીપ જેટલો જ જાણવો. આ રીતે તમને કુશદ્વીપનો આ સન્નિવેશ વર્ણવ્યો છે.

Verse 65

क्रैञ्चद्वीपस्य विस्तारं वक्ष्याम्यहमतः परम् / कुशद्वीपस्य विस्ताराद्द्विगुणः स तु वै स्मृतः

હવે હું ક્રૈંચદ્વીપનો વિસ્તાર કહું છું. તે કુશદ્વીપના વિસ્તારથી દ્વિગુણો માનવામાં આવ્યો છે.

Verse 66

घृतोदकसमुद्रो वै क्रैञ्च द्वीपेन संयुतः / तस्मिन्द्वीपे नगश्रेष्ठः क्रैञ्चस्तु प्रथमो गिरिः

ક્રૈંચદ્વીપ ઘૃતજલના સમુદ્રથી સંયુક્ત છે. તે દ્વીપમાં પર્વતશ્રેષ્ઠ ‘ક્રૈંચ’ પ્રથમ ગિરિ છે.

Verse 67

क्रैञ्चात्परो वामनको वामनादन्धकारकः / अन्धकारात्परश्चापि दिवावृन्नाम पर्वतः

ક્રૈંચ પછી વામનક, વામનક પછી અંધકારક, અને અંધકારક પછી ‘દિવાવૃત’ નામનો પર્વત છે.

Verse 68

दिवावृतः परश्चापि द्विविदो गिरिसत्तमः / द्विविदात्परतश्चापि पुण्डरीको महागिरिः

દિવાવૃત પછી ગિરિસત્તમ દ્વિવિદ, અને દ્વિવિદ પછી પુંડરીક નામનો મહાગિરિ છે.

Verse 69

पुण्डरीकात्परश्चापि प्रोच्यते दुन्दुभिस्वनः / एते रत्नमयाः सप्त क्रैञ्चद्वीपस्य पर्वताः

પુંડરીક પછી ‘દુન્દુભિસ્વન’ કહેવાય છે. આ ક્રૈંચદ્વીપના રત્નમય સાત પર્વતો છે.

Verse 70

बहुपुष्पफलोपेतनानावृक्षलतावृताः / परस्परेण द्विगुणा विस्तृता हर्षवर्द्धनाः

તે બહુ પુષ્પ-ફળોથી યુક્ત, નાનાવિધ વૃક્ષો અને લતાઓથી ઘેરાયેલા છે; પરસ્પર કરતાં દ્વિગુણ વિસ્તૃત અને હર્ષવર્ધક છે.

Verse 71

वर्षाणि तत्र वक्ष्यामि नामतस्तान्निबोधत / क्रैञ्चस्य कुशलो देशो वामनस्य मनोनुगः

હવે ત્યાંના વર્ષોના નામ કહું છું, તે જાણો—ક્રૈંચનું ‘કુશલ’ દેશ અને વામનનું ‘મનોનુગ’।

Verse 72

मनोनुगात्परश्चोष्णस्तृतीयं वर्षमुच्यते / उष्णात्परः पीवरकः पीवरादन्धकारकः

મનોનુગ પછી ‘ઉષ્ણ’ નામે ત્રીજું વર્ષ કહેવાય છે; ઉષ્ણ પછી ‘પીવરક’ અને પીવરક પછી ‘અંધકારક’।

Verse 73

अन्धकारात्परश्चापि मुनिदेशः स्मृतो बुधैः / मुनिदेशात्परश्चैव प्रोच्यते दुन्दुभिस्वनः

અંધકારક પછી પણ વિદ્વાનો ‘મુનિદેશ’ કહે છે; અને મુનિદેશ પછી ‘દુન્દુભિસ્વન’ નામે (વર્ષ) પ્રોચ્ય છે.

Verse 74

सिद्धचारणसंकीर्णो गौरप्रयो जनः स्मतः / तत्रापि नद्यः सप्तैव प्रतिवर्ष स्मृताः शुभाः

તે પ્રદેશ સિદ્ધો અને ચારણોથી ભરેલો છે; ત્યાંના લોકો પ્રાયઃ ગૌરવર્ણ માનવામાં આવ્યા છે. ત્યાં પણ દરેક વર્ષમાં સાત જ શુભ નદીઓ સ્મૃત છે.

Verse 75

गौरी कुमुद्वती चैव संध्या रात्रिर्मनोजवा / ख्यातिश्च पुण्डरीका च गङ्गाः सप्तविधाः स्मृताः

ગૌરી, કુમુદ્વતી, સંધ્યા, રાત્રિ, મનોજવા, ખ્યાતિ અને પુન્ડરીકા—ગંગાના આ સાત પ્રકાર સ્મૃત થયાં છે.

Verse 76

तासां सहस्रशश्चान्या नद्यो यास्तु समीपगाः / अभिगच्छन्ति ताः सर्वा विपुलाः सुबहूदकाः

તેમની નજીક વહેતી બીજી પણ હજારો નદીઓ છે; તે બધી વિશાળ અને બહુ જળવાળી બનીને તેમાં જઈ મળે છે.

Verse 77

क्रैञ्चद्वीपः समुद्रेण दधिमण्डौदकेन तु / आवृतः सर्वतः श्रीमान्क्रैञ्चद्वीपसमेन तु

ક્રૈંચદ્વીપ દધિમંડ-જળવાળા સમુદ્રથી સર્વ તરફથી ઘેરાયેલો છે; તે શ્રીમંત દ્વીપ સર્વત્ર પોતાના સમાન વિસ્તારથી આવૃત છે.

Verse 78

प्लक्षद्वीपादयो ह्येते समासेन प्रकीर्त्तिताः / तेषां निसर्गोद्वीपानामानुपूर्व्येण सर्वशः

પ્લક્ષદ્વીપ વગેરે આ બધું સંક્ષેપમાં કીર્તિત થયું છે; તે સ્વભાવસિદ્ધ દ્વીપોનું ક્રમશઃ સર્વ રીતે (આગળ) વર્ણન છે.

Verse 79

न शक्यो विस्तराद्वक्तुं दिव्यवर्षशतैरपि / निसर्गो यः प्रजानां तु संहारो यश्च तासु वै

દિવ્ય વર્ષોના સૈકડાઓથી પણ વિસ્તારે કહેવું શક્ય નથી—ત્યાં પ્રજાઓની જે સૃષ્ટિ છે અને જે સંહાર પણ છે.

Verse 80

शाकद्वीपं प्रवक्ष्यामि यथावदिह निश्चयात् / शृणुध्वं तु यथातथ्यं ब्रुवतो मे यथार्थवत्

હું અહીં નિશ્ચયપૂર્વક શાકદ્વીપનું યથાવત વર્ણન કરીશ. મારા કહેલા સત્ય અને યથાર્થ વચન સાંભળો.

Verse 81

क्रैञ्चद्वीपस्य विस्ताराद्द्विगुणास्तस्य विस्तरः / परिवार्य समुद्रं स दधिमण्डोदकं स्थितः

ક્રૈંચદ્વીપના વિસ્તાર કરતાં શાકદ્વીપનો વિસ્તાર દ્વિગુણો છે. તે દધિમંડ-જળવાળા સમુદ્રથી ચારે તરફ ઘેરાયેલો છે.

Verse 82

तत्र पुण्या जनपदाश्चिरात्तु म्रियते जनः / कुत एव च दुर्भिक्षं जराव्याधिभयं कुतः

ત્યાં પુણ્ય જનપદો છે; ત્યાં મનુષ્ય બહુ લાંબા સમય પછી મરે છે. ત્યાં દુર્ભિક્ષ ક્યાં, અને જરા-વ્યાધિનો ભય ક્યાં?

Verse 83

तत्रापि पर्वताः शभ्राः सप्तैव मणिभूषणाः / रत्नाकरास्तथा नद्यस्तेषां नामानि मे शृणु

ત્યાં પણ મણિઓથી ભૂષિત સાત ઉજ્જવળ પર્વતો છે; તેમજ રત્નાકરો અને નદીઓ છે. તેમના નામો મારી પાસેથી સાંભળો.

Verse 84

देवर्षिगन्धर्वयुतः प्रथमो मेरुरुच्यते / प्रागायतः स सौवर्णो ह्युदयो नाम पर्वतः

દેવર્ષિ અને ગંધર્વોથી યુક્ત પ્રથમ પર્વત ‘મેરુ’ કહેવાય છે. પૂર્વ તરફ વિસ્તરેલો તે સુવર્ણમય પર્વત ‘ઉદય’ નામે ઓળખાય છે.

Verse 85

वृष्ट्यर्थं जलदास्तत्र प्रभंवति च यान्ति च / तस्यापरेण सुमहाञ्जलधारो महागिरिः

વર્ષા માટે ત્યાં મેઘો ઉત્પન્ન થાય છે અને જાય પણ છે. તેના પશ્ચિમે જલધારાઓથી ભરેલો અતિમહાન પર્વત છે.

Verse 86

यतो नित्यमुपादत्ते वासवः परमं जलम् / ततो वर्षं प्रभवति वर्षाकाले प्रजास्विह

જ્યાંથી વાસવ (ઇન્દ્ર) નિત્ય પરમ જળ ગ્રહણ કરે છે, ત્યાંથી જ અહીં પ્રજાઓ માટે વર્ષાકાળે વરસાદ ઉત્પન્ન થાય છે.

Verse 87

तस्योत्तरे रैवतको यत्र नित्यं प्रतिष्ठितम् / रेवती दिवि नक्षत्रं पितामहकृतो विधिः

તેના ઉત્તરે રૈવતક છે, જ્યાં આકાશમાં ‘રેવતી’ નામનું નક્ષત્ર નિત્ય સ્થિર છે; આ વિધાન પિતામહ (બ્રહ્મા) દ્વારા રચાયેલ છે.

Verse 88

तस्यापरेण सुमहान् श्यामो नाम महागिरिः / तस्माच्छ्यामत्वमापन्नाः प्रजाः पूर्वमिमाः किल

તેના પશ્ચિમે ‘શ્યામ’ નામનો અતિમહાન પર્વત છે. તેના કારણે જ, કહે છે, આ પ્રજાઓએ પૂર્વે શ્યામવર્ણ પ્રાપ્ત કર્યો હતો.

Verse 89

तस्यापरेण सुमहान्नाजतो ऽस्तगिरिः स्मृतः / तस्यापरे चांबिकेयो दुर्गशैलो महागिरिः

તેના પશ્ચિમે ‘નાજત’ નામનો અતિમહાન અસ્તગિરિ પ્રસિદ્ધ છે. તેના પણ પશ્ચિમે અંબિકેય—‘દુર્ગશૈલ’ નામનો મહાગિરિ છે.

Verse 90

अंबिकेयात्परो रम्यः सर्वौंषधिसमन्वितः / केसरी केसरयुतो यतो वायुः प्रजापतिः

અંબિકેયના પરે રમ્ય પ્રદેશ છે, સર્વ ઔષધિઓથી સમન્વિત; કેસરયુક્ત કેસરી પર્વત પાસે જ્યાં વાયુ પ્રજાપતિ નિવાસ કરે છે.

Verse 91

उदयात्प्रथमं वर्षं महात्तज्जलदं स्मृतम् / द्वितीयं जलधारस्य सुकुमारमिति स्मृतम्

ઉદય પર્વતથી પ્રથમ વર્ષ ‘મહત્તજ્જલદ’ કહેવાય છે; અને જલધારાનું દ્વિતીય વર્ષ ‘સુકુમાર’ નામે સ્મૃત છે.

Verse 92

रैवतस्य तु कौमारं श्यामस्य च मणीवकम् / अस्तस्यापि शुभं वर्षं विज्ञेयं कुसुमोत्तरम्

રૈવતનું વર્ષ ‘કૌમાર’ અને શ્યામનું ‘મણીવક’; તેમજ અસ્તનું શુભ વર્ષ ‘કુસુમોત્તર’ તરીકે જાણવું.

Verse 93

अम्बिकेयस्य मोदाकं केसरस्य महाद्रुमम् / द्वीपस्य परिमाणं तु ह्रस्वदीर्घत्वमेव च

અંબિકેયનું (વર્ષ) ‘મોદાક’ અને કેસરનું ‘મહાદ્રુમ’; તેમજ દ્વીપનું પરિમાણ—તેની હ્રસ્વતા અને દીર્ઘતા—પણ (વર્ણિત) છે.

Verse 94

क्रैञ्चद्वीपेन विख्यातं तस्य केतुर्महाद्रुमः / शाको नाम महोत्सेधस्तस्य पूज्या महानुगाः

તે ‘ક્રૈંચદ્વીપ’ તરીકે વિખ્યાત છે; તેનો કેતુ (ધ્વજચિહ્ન) ‘મહાદ્રુમ’ છે. ‘શાક’ નામે તેનો મહોત્સેધ (ઉચ્ચ પ્રદેશ) છે; અને તેના મહાનુગ (અનુચર) પૂજ્ય છે.

Verse 95

तत्र पुण्या जनपदाश्चातुर्वर्ण्यसमन्विताः / नद्यश्चापि महापुण्या गङ्गाः सप्तविधास्तथा

ત્યાં પુણ્ય જનપદો ચાતુર્વર્ણ્યથી સમન્વિત છે; અને મહાપુણ્ય નદીઓ પણ છે—ગંગાઓ સાત પ્રકારની છે.

Verse 96

सुकुमारी कुमारी च नलिनी वेणुका च या / इक्षुश्च वेणुका चैव गभस्तिः सप्तमी तथा

સુકુમારી, કુમારી, નલિની, વેણુકા; ઇક્ષુ, વેણુકા અને સાતમી ગભસ્તિ—આ નામો કહેવાય છે.

Verse 97

नद्यश्चान्याः पुण्यजलाः शीततोयवहाः शुभाः / सहस्रशः समाख्याता यतो वर्षति वासवः

બીજી નદીઓ પણ છે, જેમનું જળ પુણ્યદાયક, શીતળ અને શુભ છે; વાસવ (ઇન્દ્ર) ત્યાં વરસાદ વરસાવે છે તેથી તે સહસ્રો તરીકે વર્ણવાઈ છે.

Verse 98

न तासां नामधेयानि परिमाणं तथैव च / शक्यं वै परिसंख्यातुं पुण्यास्ताः सरिदुत्तमाः

આ પુણ્યમય શ્રેષ્ઠ નદીઓનાં નામો પણ અને તેમનું પરિમાણ પણ—ચોક્કસ રીતે ગણવું શક્ય નથી.

Verse 99

ताः पिबन्ति सदा हृष्टा नदीर्जनपदास्तु ते / शांशपायनविस्तीर्णो द्वीपो ऽसौ चक्रसंस्थितः

તે જનપદો સદા હર્ષિત થઈ તે નદીઓનું જળ પીવે છે; તે દ્વીપ શાંશપાયનના વિસ્તારો જેવો વિશાળ અને ચક્રાકાર સ્થિત છે.

Verse 100

नदीजलैः प्रतिच्छन्नः पर्वतैश्चाभ्रसन्निभैः / सर्वधातुविचित्रैश्च मणिविद्रुमभूषितैः

તે પ્રદેશ નદીના જળથી આચ્છાદિત હતો અને વાદળ સમાન પર્વતો વડે ઘેરાયેલો હતો; સર્વ ધાતુઓના વૈવિધ્યથી ચિતરાયેલો અને મણિ તથા વિદ્રુમ (પ્રવાળ)થી ભૂષિત હતો।

Verse 101

नगरैश्चैव विविधैः स्फीतैर्जनपदैरपि / वृक्षैः पुष्पफलोपेतैः समन्ताद्धनधान्यवान्

તે દેશ વિવિધ નગરો અને સમૃદ્ધ જનપદોથી યુક્ત હતો; ચારે તરફ પુષ્પ-ફળવાળા વૃક્ષો હતા અને તે ધન-ધાન્યથી પરિપૂર્ણ હતો।

Verse 102

क्षीरोदेन समुद्रेण सर्वतः परिवारितः / शाकद्वीपस्य विस्तारात्समेन तु समंन्ततः

તે સર્વ તરફથી ક્ષીરોદ (દૂધ-સમુદ્ર) વડે ઘેરાયેલો હતો; અને શાકદ્વીપનો વિસ્તાર પણ સર્વત્ર સમાન રીતે ફેલાયેલો હતો।

Verse 103

तस्मिञ्जनपदाः पुण्याः पर्वताः सरितः शुभाः / वर्णाश्रमसमाकीर्णा देशास्ते सप्त वै स्मृताः

ત્યાં પુણ્ય જનપદો, પર્વતો અને શુભ નદીઓ હતી; વર્ણ-આશ્રમથી પરિપૂર્ણ એવા તે દેશો સાત ગણાય છે।

Verse 104

न संकरश्च तेष्वस्ति वर्णाश्रमकृतः क्वचित् / धर्मस्य चाव्यभीचारादेकान्तसुखिताः प्रजाः

તેમામાં ક્યાંય વર્ણ-આશ્રમથી ઉત્પન્ન સંકરતા નહોતી; અને ધર્મનું અચલ પાલન હોવાથી પ્રજા નિર્વિઘ્ન સુખી હતી।

Verse 105

न तेषु लोभो माया वा हीर्षासूयाकृतः कुतः / विपर्ययो न तेष्वस्ति कालात्स्वाभाविकं परम्

તેમમાં લોભ નથી, માયા નથી, ઈર્ષ્યા-અસૂયાનું કારણ ક્યાંથી? તેમમાં વિપર્યય નથી; કાળથી પરે સ્વાભાવિક પરમ અવસ્થા છે.

Verse 106

करावाप्तिर्न तेष्वस्ति न दण्डो न च दण्ड्यकाः / स्वधर्मेणैव धर्म ज्ञास्ते रक्षन्ति परस्परम्

તેમમાં કર વસૂલાત નથી, દંડ નથી, દંડ્ય લોકો પણ નથી. ધર્મજ્ઞ તેઓ પોતાના સ્વધર્મથી જ પરસ્પર રક્ષા કરે છે.

Verse 107

एतावदेव शक्यं वै तस्मिन्द्वीपे प्रभाषितुम् / एतावदेव श्रोतव्यं शाकद्वीपनिवासिनाम्

તે દ્વીપ વિષે એટલું જ કહેવું શક્ય છે. શાકદ્વીપના નિવાસીઓ વિષે એટલું જ સાંભળવા યોગ્ય છે.

Verse 108

पुष्करं सप्तमं द्वीपं प्रवक्ष्यामि निबोधत / पुष्करेण तु द्वीपेन वृतः क्षीरोदको बहिः

હવે હું સાતમા દ્વીપ પુષ્કરનું વર્ણન કરું છું, ધ્યાનથી સાંભળો. પુષ્કરદ્વીપની બહાર ક્ષીરોદ સમુદ્ર તેને ચારે તરફથી ઘેરી રહ્યો છે.

Verse 109

शाकद्वीपस्य विस्ताराद्द्विगुणेन संमततः / पुष्करे पर्वतः श्रीमानेक एव महाशिलः

શાકદ્વીપના વિસ્તારથી દ્વિગુણું પુષ્કર માનવામાં આવે છે. પુષ્કરમાં ‘મહાશિલ’ નામનો એક જ શ્રીમંત પર્વત છે.

Verse 110

चित्रैर्मणिमयैः शृङ्गैः शिलाजालैः समुच्छ्रितः / द्वीपस्य तस्य पूर्वर्द्धे चित्रसानुः स्थितो महान्

વિચિત્ર રત્નમય શિખરો અને શિલાજાળથી ઊંચે ઉઠેલો, તે દ્વીપના પૂર્વાર્ધમાં ‘ચિત્રસાનુ’ નામે મહાન પર્વત સ્થિત છે.

Verse 111

स मण्डलसहस्राणि विस्तीर्णः पञ्चविंशतिः / उर्द्धं चैव चतुस्त्रिंशत्सहस्राणि महीतलात्

તે પચ્ચીસ સહસ્ર મંડલો જેટલું વિસ્તૃત છે અને ભૂમિતલથી બત્રીસ સહસ્ર જેટલું ઊંચે ઉઠેલું છે.

Verse 112

द्वीपर्धस्य परिक्षिप्तः पर्वतो मानसोत्तरः / स्थितो वेलासमीपे तु नवचन्द्र इवोदितः

દ્વીપના અર્ધભાગને ઘેરી રહેલો ‘માનસોત્તર’ પર્વત કિનારાની નજીક એવો સ્થિત છે, જાણે નવચંદ્ર ઉદિત થયો હોય.

Verse 113

योजनानां सहस्राणि ऊर्ध्वं पञ्चाशदुच्छ्रितः / तावदेव च विस्तीर्णः सर्वतः परिमण्डलः

તે પચાસ સહસ્ર યોજન ઊંચો છે; એટલો જ વિસ્તૃત પણ છે અને સર્વ તરફથી સંપૂર્ણ વર્તુળાકાર છે.

Verse 114

स एव द्वीपपश्चार्द्धे मानसः पृथिवीधरः / एक एव महासारः सन्निवेशो द्विधा कृतः

દ્વીપના પશ્ચિમાર્ધમાં પણ એ જ ‘માનસ’ નામનો પૃથિવીધર છે; એક જ મહાસાર પર્વતનો સન્નિવેશ બે ભાગમાં કરાયો છે.

Verse 115

स्वादूदकेनोदधिना सर्वतः परिवारितः / पुष्करद्वीपविस्ताराद्विस्तीर्णो ऽसौ समन्ततः

એ પુષ્કરદ્વીપ સર્વ તરફ મીઠા જળવાળા સમુદ્રથી ઘેરાયેલો છે; તેના વિસ્તારને કારણે તે સર્વ દિશામાં વિશાળ રીતે ફેલાયેલો છે।

Verse 116

तस्मिन्द्वीपे स्मृतौ द्वौ तु पुण्यौ जनपदौ शुभौ / अभितो मानसस्याथ पर्वतस्य तु मण्डले

તે દ્વીપમાં બે પુણ્ય અને શુભ જનપદો સ્મૃત થયાં છે; તેઓ માનસ પર્વતના મંડળની આસપાસ સ્થિત છે।

Verse 117

महावीतं तु यद्वर्ष बाह्यतो मानसस्य तत् / त्स्यैवाभ्यन्तरेणापि धातकीखण्डमुच्यते

માનસ પર્વતની બહાર જે વર્ષ છે તે ‘મહાવીત’ કહેવાય છે; અને એ જનું આંતરિક ભાગ ‘ધાતકીખંડ’ તરીકે ઓળખાય છે।

Verse 118

दशवर्षसहस्राणि तत्र जीवति मानवाः / अरोगाः सुखबाहुल्या मानसीं सिद्धिमास्थिताः

ત્યાં માનવો દસ હજાર વર્ષ જીવંત રહે છે; તેઓ નિરોગી, સુખસમૃદ્ધ અને માનસી સિદ્ધિને પ્રાપ્ત થયેલા છે।

Verse 119

मससायुश्च रूपं च तस्मिन्वर्षद्वये स्मृतम् / अधमोत्तमा न तेष्वस्ति तुल्यास्ते रूपशीलतः

તે બંને વર્ષોમાં આયુષ્ય અને રૂપ સમાન કહેવાય છે; તેમાં નીચ-ઉચ્ચ ભેદ નથી—રૂપ અને શીલમાં બધા સમાન છે।

Verse 120

न तत्र दस्युर्दमको नेर्ष्यासूया भयं तथा / निग्रहो न च दण्डो ऽस्ति न लोभो न परिग्रहः

ત્યાં દસ્યુ નથી, દમન કરનાર પણ નથી; ઈર્ષ્યા‑અસૂયા નથી, ભય પણ નથી. નિયંત્રણ નથી, દંડ નથી; લોભ નથી, પરિગ્રહ પણ નથી.

Verse 121

सत्यानृतं न तत्रास्ति धर्माधर्मौं तथैव च / वर्णाश्रमौ वा वार्ता वा पाशुपाल्यं वणिक्पथः

ત્યાં સત્ય‑અસત્ય નથી, ધર્મ‑અધર્મ પણ નથી. વર્ણાશ્રમની વ્યવસ્થા નથી, ખેતી‑વાર્તા નથી; પશુપાલન નથી, વેપારમાર્ગ પણ નથી.

Verse 122

त्रयी विद्या दण्डनीतिः शुश्रूषा शिल्पमेव च / वर्षद्वये सर्वमेतत्पुष्करस्य न विद्यते

ત્યાં ત્રયી‑વિદ્યા નથી, દંડનીતિ પણ નથી; શુશ્રૂષા નથી, શિલ્પ પણ નથી. પુષ્કરના તે દ્વિવર્ષ પ્રદેશમાં આ બધું નથી મળતું.

Verse 123

न तत्र वर्षं नद्यो वा शीतोष्णं वापि विद्यते / उद्भिदान्युदकान्यत्र गिरिप्रस्रवणानि च

ત્યાં વરસાદ નથી, નદીઓ પણ નથી; શીત‑ઉષ્ણનો ભેદ પણ નથી. ત્યાં જળધારાવાળા ઉદ્ભિદો છે અને પર્વતોમાંથી ઝરણાં વહે છે.

Verse 124

उत्तराणां कुरूणां च तुल्यकालो जनस्तथा / सर्वर्त्तुसुसुखस्तत्र जराक्रमविवर्जितः

ત્યાંના લોકો ઉત્તરકુરુઓ સમાન જ કાળ‑સ્વભાવવાળા છે; તેઓ સર્વ ઋતુઓમાં સુખી રહે છે અને જરાના ક્રમથી રહિત છે.

Verse 125

इत्येष धातकीखण्डे महा वीते तथैव च / आनुपूर्व्याद्विधिः कृत्स्नः पुष्करस्य प्रकीर्त्तितः

આ રીતે ધાતકીખંડમાં અને મહાવીતમાં પણ પુષ્કરનું સંપૂર્ણ વિધાન ક્રમશઃ પ્રકીર્તિત થયું છે.

Verse 126

स्वादूदकेनोदधिना पुष्करः परिवारितः / विस्तारान्मण्डलाच्चैव पुष्करस्य समेन तु

મીઠા જળના સમુદ્રથી પુષ્કર ઘેરાયેલો છે; તેનો વિસ્તાર અને મંડળ પણ પુષ્કર સમાન છે.

Verse 127

एवं द्वीपाः समुद्रैस्तु सप्त सप्तभिरावृताः / द्वीपस्यानन्तरो यस्तु सामुद्रस्तत्समस्तु सः

આ રીતે દ્વીપો સાત સાત સમુદ્રોથી આવૃત છે; દરેક દ્વીપ પછીનો સમુદ્ર તે દ્વીપ સમાન છે.

Verse 128

एवं द्वीपसमुद्राणां वृद्धिर्ज्ञेया परस्परात् / अपां चैव समुद्रेकात्सामुद्र इति संज्ञितः

આ રીતે દ્વીપ-સમુદ્રોની વૃદ્ધિ પરસ્પર ક્રમથી જાણવી; જળના સમુદ્રથી હોવાથી તેને ‘સામુદ્ર’ કહેવાય છે.

Verse 129

विशन्तिर्निवसंत्यस्मिन्प्रजा यस्माच्चतुर्विधाः / तस्माद्वर्षमिति प्रोक्तं प्रजानां सुखदं यतः

કારણ કે અહીં ચાર પ્રકારની પ્રજા પ્રવેશ કરીને વસે છે, તેથી તેને ‘વર્ષ’ કહેવામાં આવ્યું છે; તે પ્રજાને સુખ આપનાર છે.

Verse 130

ऋष इत्येष रमणे वृषशक्तिप्रबन्धने / रतिप्रबधनात्मिद्धं वर्षं तत्तेषु तेन वै

રમણમાં ‘ઋષ’ નામે આ છે, જે વૃષશક્તિના પ્રબંધનનું કારણ છે; તેથી તેમની વચ્ચે તે વર્ષ રતિ-પ્રબંધન-સ્વરૂપે પ્રસિદ્ધ છે.

Verse 131

शुक्लपक्षे चन्द्रवृद्ध्या समुद्रः पूर्यते सदा / प्रक्षीयमाणे बहुले क्षीयते ऽस्तमिते खगे

શુક્લપક્ષમાં ચંદ્રવૃદ્ધિથી સમુદ્ર સદા ભરાય છે; અને બહુલ (કૃષ્ણ) પક્ષમાં ક્ષય પામતાં, ચંદ્ર અસ્ત જાય ત્યારે તે ઘટે છે.

Verse 132

आपूर्यमाणो ह्युदधिः स्वत एवाभिपूर्यते / तथोपक्षीयमाणे ऽपि स्वात्मन्येवावकृष्यते

ભરાતો સમુદ્ર પોતે જ પૂર્ણ ભરાય છે; અને ઘટતો હોવા છતાં પણ તે પોતાના સ્વરૂપમાં જ ખેંચાઈને સીમિત થાય છે.

Verse 133

उखास्थमग्निसंयोगादुद्रिक्तं दृश्यते यथा / महोदधिगतं तोयं स्वत उद्रिच्यते तथा

જેમ ઉખામાં રહેલા અગ્નિના સંયોગથી દ્રવ ઉફનતો દેખાય છે, તેમ મહોદધિનું જળ પણ પોતે જ ઉછળી વધે છે.

Verse 134

अन्यूनानतिरिक्तांश्च वर्न्द्वत्यापो ह्रसंति च / उदयास्तमये त्विन्दौ पक्षयोः शुक्लकृष्णयोः

ચંદ્રના ઉદય-અસ્ત સમયે, શુક્લ અને કૃષ્ણ બંને પક્ષોમાં જળ ન ઓછું ન વધારે; સમરૂપે તે હ્રાસ-વૃદ્ધિ પામે છે.

Verse 135

क्षयवृद्धत्वमुदधेः सोमवृद्धिक्षयात्पुनः / दशोत्तराणि पञ्चैव ह्यङ्गुलानि शतानि च

ચંદ્રની વૃદ્ધિ‑ક્ષયથી સમુદ્રમાં પણ ઘટાડો‑વધારો થાય છે; તે પાંચસો અંગુલ અને વધુ દસ અંગુલ ગણાય છે.

Verse 136

अपां वृद्धिः क्षयो दृष्टः सामुद्रीणां तु पर्वसु / द्विराप्कत्वात्स्मृता द्वीपाः सर्वतश्चोदकावृताः

સમુદ્રોના પર્વકાળોમાં જળની વૃદ્ધિ અને ક્ષય દેખાય છે; દ્વીપો ‘દ્વિરાપ્ક’ કહેવાય છે, કારણ કે તેઓ સર્વ તરફથી જળથી આવૃત છે.

Verse 137

उदकस्यायनं यस्मात्तस्मादुदधिरुच्यते / अपर्वाणस्तु गिरयः पर्वभिः पर्वताः स्मृताः

જ્યાં જળનું આયન (આશ્રય/ગતિ) છે તેથી તેને ‘ઉદધિ’ કહે છે; પર્વ વિનાના ‘ગિરિ’ અને પર્વવાળા ‘પર્વત’ તરીકે સ્મૃત છે.

Verse 138

प्लक्षद्वीपे तु गोमेदः पर्वतस्तेन चौच्यते / शाल्मलिः शाल्मले द्वीपे पूज्यते सुमहाव्रतैः

પ્લક્ષદ્વીપમાં ‘ગોમેદ’ નામનો પર્વત છે, તેથી તે એ નામે કહેવાય છે; શાલ્મલદ્વીપમાં ‘શાલ્મલી’ મહાવ્રતધારીઓ દ્વારા પૂજાય છે.

Verse 139

कुशद्वीपे कुशस्तंबस्तस्यनाम्ना स उच्यते / क्रैञ्चद्वीपे गिरिः कैञ्चो मध्ये जनपदस्य ह

કુશદ્વીપમાં ‘કુશસ્તંબ’ છે, તેના નામથી જ તે કહેવાય છે; ક્રૈંચદ્વીપમાં ‘કૈંચ’ નામનો ગિરિ તે જનપદના મધ્યમાં છે.

Verse 140

शाकद्वीपे द्रुमः शाकस्तस्य नाम्ना स उच्यते / न्यग्रोधः पुष्करद्वीपे तत्रत्यैः स नमस्कृतः

શાકદ્વીપમાં ‘શાક’ નામનો વૃક્ષ પ્રસિદ્ધ છે; અને પુષ્કરદ્વીપમાં ‘ન્યગ્રોધ’ (વડ) વૃક્ષ છે, જેને ત્યાંના લોકો નમસ્કાર કરે છે।

Verse 141

महादेवः पूज्यते तु ब्रह्मा त्रिभुवनेश्वरः / तस्मिन्नि वसति ब्रह्मा साध्यैः सार्द्धं प्रजापतिः

ત્યાં મહાદેવની પૂજા થાય છે; અને ત્રિભુવનેશ્વર બ્રહ્મા પણ પૂજ્ય છે. તે લોકમાં પ્રજાપતિ બ્રહ્મા સાધ્યો સાથે નિવાસ કરે છે।

Verse 142

उपासंते तत्र देवास्त्रयस्त्रिंशन्महर्षिभिः / स तत्र पूज्यते चैव देवेर्देवोतमोतमः

ત્યાં ત્રેત્રીસ દેવો મહર્ષિઓ સાથે ઉપાસના કરે છે; અને ત્યાં જ દેવોના પણ દેવ, પરમોત્તમ, પૂજાય છે।

Verse 143

जंबूद्वीपात्प्रवर्त्तन्ते रत्नानि विविधानि च / द्वीपेषु तेषु सर्वेषु प्रजानां क्रमतस्तु वै

જંબૂદ્વીપમાંથી વિવિધ પ્રકારનાં રત્નો પ્રવર્તે છે; અને તે બધા દ્વીપોમાં પ્રજાઓની વ્યવસ્થા ક્રમશઃ રહે છે।

Verse 144

सर्वशो ब्रह्मवर्येण सत्येन च दमेन च / आरोग्ययुःप्रमाणाभ्यां प्रमाणं द्विगुणं ततः

સર્વ રીતે બ્રહ્મચર્ય, સત્ય અને દમન દ્વારા; ત્યાં આરોગ્ય અને આયુષ્યના પ્રમાણથી (જીવનનું) પ્રમાણ દ્વિગુણ બને છે।

Verse 145

एतस्मिन्पुष्करद्वीपे यदुक्तं वर्षकद्वयम् / गोपायति प्रजास्तत्र स्वयंभूर्जड पण्डिताः

આ પુષ્કરદ્વીપમાં જણાવાયેલા બે વર્ષપ્રદેશોમાં ત્યાં સ્વયંભૂ (બ્રહ્મા) પ્રજાઓનું રક્ષણ કરે છે; ત્યાં જડ અને પંડિત બંને વસે છે।

Verse 146

ईश्वरो दण्डसुद्यम्य ब्रह्मा त्रिभुवनेश्वरः / स विष्णोः सचिवो देवः स पिता स पितामहः

દંડને દૃઢતાથી ઉઠાવનાર ઈશ્વર—ત્રિભુવનેશ્વર બ્રહ્મા—વિષ્ણુના દેવસ્વરૂપ સચિવ છે; તે જ પિતા, તે જ પિતામહ છે।

Verse 147

भोजनं चाप्रयत्नेन तत्र स्वयमुपस्थितम् / षड्रसं सुमहावीर्यं भुञ्जते तु प्रजाः सदा

ત્યાં પ્રયત્ન વિના જ ભોજન સ્વયં ઉપસ્થિત થાય છે; છ રસોથી યુક્ત, મહાબળદાયક અન્નને પ્રજાઓ સદા ભોગવે છે।

Verse 148

परेण पुष्करस्यार्द्धे आवृत्यावस्थितो महान् / स्वादूदकः समुद्रस्तु समन्तात्परिवेष्ट्य तम्

પુષ્કરના બીજા અર્ધભાગની પરે એક મહાન મધુરજળ સમુદ્ર આવરણરૂપે સ્થિત છે; તે તેને ચારે તરફથી ઘેરી લે છે।

Verse 149

परेण तस्य महती दृश्यते लोकसंस्थितिः / काञ्चनी द्विगुणा भूमिः सर्वाह्येकशिलोपमा

તેના પરે એક મહાન લોકવ્યવસ્થા દેખાય છે; કાંસ્ય નહીં, સ્વર્ણમય, દ્વિગુણ વિસ્તૃત તે ભૂમિ સર્વત્ર એક શિલા સમાન છે।

Verse 150

तस्यापरेण शैलश्च पर्यासात्पस्मिण्डलः / प्रकाशश्चाप्रकाशश्च लोकालोकः स उच्यते

તેના પરે ચારે તરફ વિસ્તરેલો એક પર્વત છે; તે પ્રકાશ અને અપ્રકાશ—બન્નેની સીમા હોવાથી તેને ‘લોકાલોક’ કહે છે.

Verse 151

आलोकस्तस्य चार्वक्तु निरालोकस्ततः परम् / योजनानां सहस्राणि दश तस्योच्छ्रयः समृतः

તેનો ‘આલોક’ ભાગ આ તરફ છે અને તેના પરે ‘નિરાલોક’; તેની ઊંચાઈ દસ હજાર યોજન ગણાય છે.

Verse 152

तावांश्च विस्तरस्तस्य पृथिव्यां कामगश्च सः / आलोको लोकवृत्तिस्थो निरालोको ह्यलौकिकः

તેનો વિસ્તાર પણ એટલો જ છે અને તે પૃથ્વી પર ઇચ્છાનુસાર ગતિ કરે છે; ‘આલોક’ લોકવ્યવહારમાં સ્થિત છે, જ્યારે ‘નિરાલોક’ અલૌકિક છે.

Verse 153

लोकार्द्धे संमिता लोका निरालोकास्तु बाह्यतः / लोकविस्तारमात्रं तु ह्यलोकः सर्वतो बहिः

લોકો લોકવિસ્તારના અડધા પ્રમાણમાં મર્યાદિત છે; બહાર તરફ ‘નિરાલોક’ છે; અને ‘અલોક’ તો લોકવિસ્તાર જેટલો થઈ સર્વ તરફ બહાર સ્થિત છે.

Verse 154

परिच्छिन्नः समन्ताच्च उदकेनावृतस्तु सः / आलोकात्परतश्चापि ह्यण्डमा वृत्य तिष्ठति

તે સર્વ તરફથી સીમિત છે અને જળથી આવૃત છે; ‘આલોક’ની પરે પણ તે અંડ (બ્રહ્માંડ)ને ઘેરીને સ્થિત રહે છે.

Verse 155

अण्डस्यान्तस्त्विमे लोकाः सप्तद्वीपा च मेदिनी / भूर्लोको ऽथ भुवर्ल्लोकः स्वर्लोको ऽथ महस्तथा

આ બ્રહ્માંડની અંદર આ લોકો અને સાત દ્વીપોથી યુક્ત ધરતી છે—ભૂર્લોક, પછી ભુવર્લોક, સ્વર્લોક અને તેમ જ મહર્લોક।

Verse 156

जनस्तपस्तथा सत्यमेतावांल्लोकसंग्रहः / एतावानेव विज्ञेयो लोकान्तश्चैव यः परः

જનલોક, તપોલોક અને સત્યલોક—આટલો જ લોકસમૂહ છે. એટલું જ જાણવું; અને તેની પરે જે પરલોકાંત છે તે પણ।

Verse 157

कुंभस्थायी भवेद्यादृवप्रतीच्यां दिशि चन्द्रमाः / आदितः शुक्लपक्षस्य वपुश्चाण्डस्य तद्विधम्

જેમ પશ્ચિમ દિશામાં કુંભરાશિમાં સ્થિત ચંદ્રમા શુક્લપક્ષના આરંભે દેખાય છે, તેમ જ આ અંડ (બ્રહ્માંડ)નું વપુઃ એવું જ કહેવાયું છે।

Verse 158

अण्डानामीदृशानां तु कोट्यो ज्ञेयाः सहस्रशः / तिर्यगूर्ध्वमधो वापि कारणस्याव्ययात्मनः

આવા અંડો (બ્રહ્માંડો)ની કરોડો અને હજારો સંખ્યાઓ જાણવી જોઈએ—અવ્યય કારણસ્વરૂપના અધિન, તે તિર્યક્, ઊર્ધ્વ અને અધો દિશાઓમાં પણ વ્યાપે છે।

Verse 159

धरणैः प्राकृतैस्तत्तदावृतं प्रति सप्तभिः / दशाधिक्येन चान्योन्यं धारयन्ति परस्परम्

પ્રત્યેક અંડ સાત પ્રાકૃત આવરણોથી આવૃત છે; અને તે આવરણો પરસ્પર ધારણ કરે છે, દરેક આગળનું પહેલાં કરતાં દસગણું વધારે છે।

Verse 160

परस्परावृताः सर्वे उत्पन्नाश्च परस्परम् / अण्डस्यास्य समन्तात्तु सन्निविष्टो घनोदधिः

બધા પરસ્પર આવૃત અને પરસ્પરથી ઉત્પન્ન થયા; આ બ્રહ્માંડ-અંડની ચારે બાજુ ઘન સમુદ્ર સ્થિત છે.

Verse 161

समन्तात्तु वनोदेन धार्यमाणः स तिष्टति / बाह्यतो घनतो यस्य तिर्यगूर्द्ध्वं तु मण्डलम्

તે ચારેય તરફ જલપ્રવાહથી ધારિત થઈ સ્થિત રહે છે; જેના બહાર ઘનતાથી આડું અને ઊર્ધ્વ દિશામાં એક મંડળ છે.

Verse 162

धार्यमाणं समन्तात्तु तिष्ठते यत्तु तेजसा / अयोगुडनिभो वाह्नः समन्ता न्मण्डलाकृतिः

જે તેજથી ચારેય તરફ ધારિત થઈ સ્થિત છે—તે અગ્નિ લોખંડની ગોળી સમાન, સર્વત્ર મંડલાકાર છે.

Verse 163

समन्ताद्धनवातेन धार्यमाणः स तिष्ठति / घनवातं तथाकाशो दधानः खलु तिष्ठति

તે ચારેય તરફ ઘન વાયુથી ધારિત થઈ સ્થિત છે; અને તે ઘન વાયુને ધારણ કરતું આકાશ પણ નિશ્ચયે સ્થિત રહે છે.

Verse 164

भूतादिश्च तथा काशं भूतादिश्चाप्यसौ महान् / महाश्च सो ऽप्यनन्तेन ह्यव्यक्तेन तु धार्यते

ભૂતાદિ તત્ત્વ આકાશને ધારણ કરે છે, અને આ મહાન્ તત્ત્વ પણ ભૂતાદિથી ધારિત છે; તે મહાન્ પણ અનંત અવ્યક્ત દ્વારા ધારિત થાય છે.

Verse 165

अनन्तमपरिव्यक्तं दशधा सूक्ष्ममेव च / अनन्तम कृतात्मानमनादिनिधनं च यत्

તે અનંત અને અવ્યક્ત છે, દશ રીતે સૂક્ષ્મ પણ છે; તે જ અનંત કૃતાત્મા છે, જે આદિ અને નિધનથી રહિત છે.

Verse 166

अनित्यं परतो ऽघोरमनालंबमनामयम् / नैकयोजनसाहस्रं विप्रकृष्टमनावृतम्

તે અનિત્યથી પર છે, અઘોર, આધારવિહિન અને નિરામય; સહસ્ર યોજન દૂર, અત્યંત વિપ્રકૃષ્ટ અને અનાવૃત છે.

Verse 167

तम एव निरालोकममर्य्यादमदैशिकम् / देवानामप्यविदितं व्यवहारविवर्जितम्

એ જ તમસ છે—પ્રકાશવિહિન, મર્યાદાવિહિન, દિશાવિહિન; દેવોને પણ અજ્ઞાત, અને સર્વ વ્યવહારથી પરે.

Verse 168

तमसोंते च विश्यातमाकाशान्ते ह्यभास्वरम् / मर्यादायामनन्तस्य देवस्यायतनं महत्

તમસના અંતે અને આકાશના અંતે તે અભાસ્વર સ્થિત છે; અનંત દેવની મર્યાદામાં એ જ તેનું મહાન આયતન છે.

Verse 169

त्रिदशानामगम्यं ततस्थानं दिव्यमिति श्रुतिः / महतो देवदेवस्य मर्यादा या व्यवस्थिताः

શ્રુતિ કહે છે કે તે સ્થાન ત્રિદશોને પણ અગમ્ય અને દિવ્ય છે; એ જ મહાન દેવદેવની સ્થિર મર્યાદાઓ છે.

Verse 170

चन्द्रादित्यावधस्तात्तु ये लोकाः प्रथिता बुधैः / ते लोका इत्यभिहिता जगतस्च न संशयः

ચંદ્ર અને સૂર્યની નીચે જે લોક બુદ્ધિમાનો દ્વારા પ્રસિદ્ધ કહેવાયા છે, તે જ ‘લોક’ કહેવાય છે; આ જ જગત છે—એમાં શંકા નથી।

Verse 171

रसातलतलाः सप्तसप्तैवोर्द्ध्वतलाश्च ये / सप्तस्कन्धस्तथा वायोः सब्रह्मसदना द्विजाः

હે દ્વિજોય! રસાતલ વગેરે સાત અધસ્તલ છે અને તેવી જ રીતે સાત ઊર્ધ્વતલ પણ; તેમજ વાયુના સાત સ્કંધ છે, બ્રહ્મસદન સહિત।

Verse 172

आपातालाद्दिवं यावदत्र पञ्चविधा गतिः / प्रमाणमेतज्जगत एष संसारसागरः

આપાતાળથી સ્વર્ગ સુધી અહીં પાંચ પ્રકારની ગતિ છે; આ જ જગતનું પ્રમાણ છે—આ જ સંસાર-સાગર છે।

Verse 173

अनाद्यन्तां व्रजन्त्येव नैकजातिसमुद्भवाः / विचित्रा जगतः सा वै प्रकृतिर्ब्रह्मणः स्थिता

વિવિધ જાતિઓમાંથી ઉત્પન્ન થયેલા જીવો અનાદિ-અંતહીન ગતિમાં જ આગળ વધે છે; જગતની તે વિચિત્ર પ્રકૃતિ બ્રહ્મમાં સ્થિત છે।

Verse 174

यच्चैह दैविकं वाथ निसर्गं बहुविस्तरः / अतीन्द्रियेर्महाभागैः सिद्धैरपि न लक्षितः

અને અહીં જે દૈવિક કે પ્રાકૃતિક, બહુ વિસ્તૃત સૃષ્ટિ-વિસ્તાર છે, તે ઇન્દ્રિયોથી પર છે; મહાભાગ્ય સિદ્ધોએ પણ તેને પૂર્ણ રીતે લક્ષ્યું નથી।

Verse 175

पृथिव्यंब्वग्निवायूनां नभसस्तमसस्तथा / मानसस्य तु देहस्य अनन्तस्य द्विजोत्तमाः

હે દ્વિજોત્તમો! પૃથ્વી, જળ, અગ્નિ, વાયુ, આકાશ અને તમસ—તથા મનોભવ દેહ—આ બધું અનંતનું જ સ્વરૂપ છે.

Verse 176

क्षयो वा परिणामो वा अन्तो वापि न विद्यते / अनन्त एष सर्वत्र एवं ज्ञानेषु पठ्यते

તેમનો ન ક્ષય છે, ન પરિવર્તન, ન અંત; તેઓ સર્વત્ર અનંત છે—એવું જ શાસ્ત્રજ્ઞાનમાં વાંચાય છે.

Verse 177

तस्य चोक्तं मया पूर्व तस्मिन्नामानुकीर्तने / यः पद्मनाभनाम्ना तु तत्कार्त्स्न्येन च कीर्त्तितः

તેમના નામાનુકીર્તનમાં મેં અગાઉ કહ્યું છે—જે ‘પદ્મનાભ’ નામથી તેમની સંપૂર્ણ મહિમાસહ કીર્તિત થયો છે.

Verse 178

स एव सर्वत्र गतः सर्वस्थानेषु पूज्यते / भूमौ रसातले चैव आकाशे पवने ऽनले

એ જ સર્વત્ર વ્યાપ્ત છે અને સર્વસ્થાનોમાં પૂજ્ય છે—ભૂમિ પર, રસાતળમાં, આકાશમાં, વાયુમાં અને અગ્નિમાં.

Verse 179

अर्णवेषु च सर्वेषु दिवि चैव न संशयः / तथा तमसि विज्ञेय एष एव महाद्युतिः

બધા સમુદ્રોમાં અને સ્વર્ગમાં પણ—કોઈ સંશય નથી; તેમજ તમસમાં પણ જાણવો તે જ—એ જ મહાદ્યુતિ છે.

Verse 180

अनेकधा विभक्ताङ्गो महायोगी जनार्दनः / सर्वलोकेषु लोकेश इज्यते बहुधा प्रभुः

અनेक રીતે વિભક્ત અંગો ધરાવનાર મહાયોગી જનાર્દન, સર્વ લોકોમાં લોકેશ્વર પ્રભુ રૂપે અનેક રીતે પૂજાય છે.

Verse 181

एवं परस्परोत्पन्न धार्यन्ते च परस्परम् / आधाराधेयभावेन विकारास्ते ऽविकारिणः

આ રીતે પરસ્પરથી ઉત્પન્ન થયેલા તે વિકારો પરસ્પરને ધારણ કરે છે; આધાર-આધેય ભાવથી તેઓ વિકારી હોવા છતાં અવિકારી તત્ત્વના અધિન છે.

Verse 182

पृथ्व्यादयो विकारास्ते परिच्छिन्नाः परस्परम् / परस्परधिकाश्चैव प्रविष्टास्ते परस्परम्

પૃથ્વી વગેરે તે વિકારો પરસ્પરથી સીમિત પણ છે અને પરસ્પરથી અધિક પણ; તેઓ એકબીજામાં પ્રવેશ કરીને સ્થિત છે.

Verse 183

यस्मात्सृषटास्तु ते ऽन्योन्यं तस्मात्स्थैर्यमुपागताः / प्रागासन्नविशेषास्तु विशेषो ऽन्यविशेषणात्

કારણ કે તેઓ પરસ્પરથી સૃષ્ટ થયેલા છે, તેથી સ્થૈર્યને પામ્યા; પહેલાં તેઓ અવિશેષ હતા, પરંતુ અન્યના વિશેષણથી વિશેષતા પ્રગટ થઈ.

Verse 184

पृथिव्याद्यास्तु वाद्यन्तापरिच्छिन्नास्त्रयस्तु ते / गुणोपचयसारेण परिच्छेदो विशेषतः

પૃથ્વી વગેરે તત્ત્વો આદિ-અંતથી અપરિચ્છિન્ન છે; તેઓ ત્રણ ગુણરૂપ છે. ગુણોના ઉપચયના સારથી જ વિશેષ રીતે તેમનો પરિચ્છેદ નિર્ધારિત થાય છે.

Verse 185

शेषाणां तु परिच्छेदः सौक्ष्म्यान्नेह विभाव्यते / भूतेभ्यः परतस्तेभ्यो व्यालोका सा धरा स्मृता

શેષ તત્ત્વોની સીમા તેમની સૂક્ષ્મતાને કારણે અહીં વિચારવામાં આવતી નથી. ભૂતોથી પરે રહેલી તે ‘વ્યાલોકા’ ધરા તરીકે સ્મૃત છે.

Verse 186

भूतान्यालोक आकाशे परिच्छिन्नानि सर्वशः / पात्रे महति पात्राणि यथैवान्तर्गतानि तु

ભૂતો ‘વ્યાલોક-આકાશ’માં સર્વ તરફથી પરિચ્છિન્ન છે; જેમ મહાન પાત્રમાં નાના પાત્રો અંદર રહેલા હોય તેમ.

Verse 187

भवन्त्यन्योन्यहीनानि परस्परसमाश्रयात् / तथा ह्यालोक आकाशे भेदास्त्वन्तर्गता मताः

પરસ્પર આશ્રયથી તેઓ એકબીજાથી હીન થતા નથી. તેમ જ ‘વ્યાલોક-આકાશ’માં ભેદો પણ અંતર્ગત જ માનવામાં આવ્યા છે.

Verse 188

कृत्त्नान्येतानि चत्वारि ह्यन्योन्यस्याधिकानि तु / यावदेतानि भूतानि तावदुत्पत्तिरुच्यते

આ ચારેય સમગ્ર તત્ત્વો પરસ્પર એકબીજાથી વધુ વ્યાપક છે. જેટલા આ ભૂતો છે, તેટલી જ ઉત્પત્તિ કહેવાય છે.

Verse 189

तन्तुनामिव संतारो भूतेष्वन्तर्गतो मतः / प्रत्या ख्याय तु भूतानि कार्योत्पर्त्तिन विद्यते

તંતુઓના વણાટની જેમ આ પ્રવાહ ભૂતોમાં અંતર્ગત માનવામાં આવે છે. ભૂતોને નકારી દઈએ તો કાર્યની ઉત્પત્તિ રહેતી નથી.

Verse 190

तस्मात्परिमिता भेदाः स्मृताः कार्य्यात्मकास्तु ते / कारणात्मकास्तथैक स्युर्भेदा ये महदादयः

અતએવ કાર્ય-સ્વરૂપ ભેદો પરિમિત કહેવાયા છે; અને મહત્ આદિ જે ભેદો છે, તે કારણ-સ્વરૂપ થઈ એક જ તત્ત્વમાં સ્થિત માનવામાં આવે છે.

Verse 191

इत्येष संनिवेशो वै मया प्रोक्तो विभागशः / सप्तद्वीपसमुद्राड्यो याथातथ्यन वै द्विजाः

આ રીતે મેં આ સંનિવેશ વિભાગવાર કહ્યો છે—સપ્તદ્વીપ અને સમુદ્રોથી સમૃદ્ધ—હે દ્વિજોઃ, યથાર્થ રીતે.

Verse 192

विस्तरान्मण्डलाश्चैव प्रसंख्यानेन चैव हि / वैश्वरूप्रधानस्य परिणामैकदेशिकः

વિસ્તારથી મંડલો અને ગણતરી દ્વારા પણ—આ તો વૈશ્વરૂપ પ્રધાનના પરિણામનો માત્ર એક અંશ છે.

Verse 193

अधिष्ठितं भगवता यस्य सर्वमिदं जगत् / एवंभूतगणाः सप्त सन्निविष्टाः परस्परम्

જેનાં ભગવદધિષ્ઠાનથી આ સર્વ જગત્ સ્થિત છે, એવા સાત ગણ પરસ્પર એકબીજામાં સંનિવિષ્ટ છે.

Verse 194

एतावान्संनिवेशस्तु मया शक्यः प्रभाषितुम् / एतावदेव श्रोतव्यं संनिवेशे तु पार्थेवे

આટલો જ સંનિવેશ હું કહી શકું છું; પાર્થિવ સંનિવેશ વિષે એટલું જ શ્રવણયોગ્ય છે.

Verse 195

सप्त प्रकृतयस्त्वेता धारयन्ति परस्परम् / तास्त्वहं परिमाणेन नं संख्यातुमिहोत्सहे

આ સાત પ્રકૃતિઓ પરસ્પર એકબીજાને ધારણ કરે છે. તેમનું પરિમાણ કરીને અહીં ગણતરી કરવી મને શક્ય નથી.

Verse 196

असंख्याताः प्रकृतयस्तिर्य्यगूर्द्ध्वमधस्तथा / तारकासंनिवेशश्च यावद्दिव्यानुमण्डलम्

પ્રકૃતિઓ અસંખ્ય છે—આડું, ઉપર અને નીચે પણ. તારાઓની ગોઠવણી પણ દિવ્ય અનુમંડળ સુધી વિસ્તરે છે.

Verse 197

पर्य्या यसन्निवेशस्तु भूमेस्तदनु मण्डलः / अत ऊर्ध्वं प्रवक्ष्यामि कृथिव्या वै विचक्षणाः

ભૂમિના સ્તરોની ગોઠવણી પછી તેનું મંડળ છે. હવે આગળ, હે વિવેકીઓ, હું પૃથ્વીના ઊર્ધ્વ ભાગનું વર્ણન કરીશ.