Anuvaka 10
મુખ્ય વિષય: અથર્વણીય વિધિઓ દ્વારા પીડા-રોગોનું શમન કરતાં વિજય, સુરક્ષિત ગમન અને સ્થિર સત્તાધિકાર સ્થાપિત કરતું પુનઃસ્થાપક રક્ષણ. ઉપવિષયો: (1) ક્ષયકારી વ્યાધિ (યક્ષ્મન્/રપસ્)ને હાંકી કાઢવી અને અંહસ્ (કર્મ-નૈતિક કલુષ) દૂર કરવું. (2) ઔષધી ઉપચાર—કુષ્ઠ ઔષધિ તથા યવ (જૌ/બાર્લી) આધારિત સંયુક્ત ઔષધ. (3) વિષદૂષણ—વિષને શમાવવા/નિવિષીકરણ માટે અભિષેક-સંસ્કાર. (4) યુદ્ધવિજય, રણરક્ષણ અને શત્રુહિંસાનું પ્રત્યાવર્તન. (5) સ્વસ્ત્યયન—સુરક્ષિત ગમન અને ગૃહસીમા/પરિઘનું રક્ષણ.
Suktas in Anuvaka 10
Sukta 91
આ સંક્ષિપ્ત ઉપચારસૂક્ત યક્ષ્મસદૃશ ક્ષય (રપસ) ને દર્દીના શરીરમાંથી વિધિપૂર્વક “પાછું ફેરવી” બહાર કાઢવાનું લક્ષ્ય રાખે છે. તેમાં એક સ્પષ્ટ ઉપાય—સંયુક્ત યવ (બાર્લી)—ને દિશાસૂચક નિષ્કાસન-સૂત્ર સાથે જોડવામાં આવે છે, જે બ્રહ્માંડની અધોગતિ જેવી ગતિઓના આદર્શ પર ઘડાયેલું છે; અને અંતે જળોને સર્વૌષધ તથા રોગ-વિખેરનાર, રોગનાશક શક્તિ તરીકે આહ્વાન કરીને ઉપચારને સીલ કરવામાં આવે છે.
Sukta 92
અવ 6.92 દોડના ઘોડા (વાજી) માટેનું સંક્ષિપ્ત વિજય-મંત્ર છે. તેમાં છુપાયેલો વેગ જગાડવો, શરૂઆત નિર્મળ અને નિર્વિઘ્ન કરવી, અને દોડને અંતિમ રેખા સુધી સુરક્ષિત રીતે પહોંચાડવી—આ હેતુ છે. આ મંત્ર ઘોડાને ઇન્દ્રની પ્રેરણા, મરુતોની શક્તિ, અને ત્વષ્ટૃની દેહપરિપૂર્ણતા સાથે જોડે છે; જેથી શ્વાસ, અંગો અને ગતિનો વેગ નિશ્ચિત વિજયમાં—સુરક્ષાસહિત—પરિવર્તિત થાય છે.
Sukta 93
આ ટૂંકું સ્વસ્ત્યયન (સુરક્ષિત ગમન) સૂક્ત ઘરનાં પુરુષો—ખાસ કરીને મુસાફરીમાં, ખુલ્લી પરિસ્થિતિમાં અથવા સંઘર્ષમાં—ની આસપાસ રક્ષણાત્મક પરિઘ ઊભો કરે છે. યમ/મૃત્યુ/નિરૃતિ જેવી મૃત્યુસંબંધિત શક્તિઓને અને રુદ્રસ્વરૂપોને પણ શિસ્તબદ્ધ રક્ષક તરીકે નિયુક્ત કરીને, શત્રુતાપૂર્ણ “દુષ્ટ-વિષ” (હથિયારસમાન અથવા ટોણા-મંત્રજન્ય હાનિ) યજમાન/યજ્ઞકર્તાથી દૂર વાળી દે છે. નમસ્ (નમઃ), આહુતિ અને દેવસેના (દિવ્ય સૈન્ય)ના સંચાલન દ્વારા અપાય બહાર ધકેલાય છે અને અંદરની સુરક્ષા મજબૂત રીતે સીલ થાય છે. આ સૂક્તની શક્તિ તેની સૂચિ-શૈલીની નામાવલીમાં છે: નામ લેવું એટલે બાંધવું; અને બાંધવું એટલે જોખમને બહાર વાળીને, સુરક્ષાને અંદર સ્થિર કરવી.
Sukta 94
AV 6.94 એક સંક્ષિપ્ત સાṃમનસ્ય સૂક્ત છે. તે મન (મનસ્), વ્રત (વ્રત) અને સામૂહિક આકૂતિ/સંકલ્પ (આકૂતિ)ને એક જ દિશામાં ગોઠવી સમુદાયની એકતા ઘડે છે; તેમજ અસહમત/વિરોધ કરનારાઓને બળપૂર્વક ફરી અનુરૂપતામાં ખેંચી સમ્મતિમાં બાંધે છે. તે પ્રથમ સમ્મતિ/સામરસ્યનું વંદન કરે છે, પછી મનને પકડી અધિકારમાં લેવાની સ્પષ્ટ ક્રિયા પ્રગટ કરે છે, અને અંતે સરસ્વતી તથા મુખ્ય દેવતાઓ દ્વારા વિધિ સ્થિર રહે તે માટેનું વિશ્વવ્યાપી “વણાઈ-અંદર જોડવું” (weaving-in) એવા રૂપક સાથે પૂર્ણ થાય છે.
Sukta 95
આ ટૂંકું ભૈષજ્ય સૂક્ત કુષ્ઠને દૈવી રીતે પ્રાપ્ત થયેલું, અમૃતજન્મ ઔષધ તરીકે અધિકૃત કરે છે; તેનું મૂળ પરમ સ્વર્ગમાં અને ઔષધોના આદિસ્રોત-વિશ્વ એવા હિમવંતમાં છે એમ કહે છે. તેની દિવ્ય પ્રાપ્તિનું (‘અમરત્વનું ચિહ્ન/પુષ્પ’ તરીકે) વર્ણન કરીને અને તેને સર્વ ઔષધિઓનું ‘ગર્ભ’ નામ આપીને, આ સૂક્ત વિધિપૂર્વક કુષ્ઠને સક્રિય કરે છે, જેથી તે દીર્ઘકાલીન પીડાઓ માટે અસરકારક પ્રતિષેધક અને સર્વરોગનાશક અગદ—અર્થાત્ પ્રબળ પ્રતિવિષ તથા સર્વોપચાર—બને છે.
Sukta 96
AV 6.96 એક ટૂંકું શુદ્ધિકારક–ચિકિત્સાત્મક સૂક્ત છે. તેમાં રોગ અને દુર્ભાગ્યને જાગ્રત અવસ્થામાં કે નિદ્રામાં, દૃષ્ટિ, વિચાર અને વાણી દ્વારા લાગેલા નૈતિક–યાજ્ઞિક દૂષણ (અંહસ્, દેવકિલ્બિષ)નાં બાહ્ય ચિહ્ન તરીકે ગણવામાં આવે છે. સોમના પાવક/શુદ્ધિકારક અધિપત્ય હેઠળ ઔષધિઓ (ઔષધીય વનસ્પતિઓ)ની સામૂહિક શક્તિ અને બૃહસ્પતિની પુરોહિતીય અનુમતિને આહ્વાન કરીને, પીડિતને બંધનોમાંથી “મુક્ત” કરવા વિનંતી થાય છે—શપથ-શાપ, વરુણદંડ અને યમપાશમાંથી—અને અંતે સોમના શુદ્ધિકરણકર્મમાં પરાકાષ્ઠા પામે છે.
Sukta 97
આ ત્રણ ઋચાઓનું આથર્વણિક સૂક્ત સંક્ષિપ્ત વિજય-મંત્ર છે. તેમાં “વિજય”ને વીર, યજ્ઞ અને અગ્રણી ઋતુશક્તિઓ—અગ્નિ, સોમ અને ઇન્દ્ર—નો આંતરિક ગુણ જાહેર કરીને યુદ્ધસફળતાને પવિત્ર બનાવે છે. તે ક્ષાત્ર (સર્વભૌમ/યોદ્ધાશક્તિ)ને મજબૂત કરે છે, સાથીઓને નેતૃત્વ સાથે બાંધે છે, અને નિરૃતિ (અપશકુન/વિનાશ)ને દૂર હાંકે છે; તેમજ શુભ મધુરતા અને યોગ્ય આહુતિ દ્વારા કરાયેલા દોષકર્મનો કલંક પણ દૂર કરે છે.
Sukta 98
આ સંક્ષિપ્ત રાજકીય અથર્વણિક સ્તુતિ ઇન્દ્રને અધિરાજ (અધિરાજ) તરીકે સિંહાસન પર સ્થાપિત કરે છે અને યજમાન/આશ્રયદાતાને અજર ક્ષત્ર—અવૃદ્ધ, અજેય સર્વભૌમ સત્તા—સ્થિર કરી આપવાની પ્રાર્થના કરે છે. રાજસત્તાને ઇન્દ્રની વિજયશક્તિ હેઠળ પવિત્ર બનાવી, ચારે દિશાઓમાં અધિકાર વિસ્તરે અને કુળો તથા પ્રતિસ્પર્ધી રાજાઓની આજ્ઞાપાલનતા અને વફાદારી સુનિશ્ચિત થાય એવી કામના કરે છે.
Sukta 99
આ સંક્ષિપ્ત યુદ્ધ-મંત્ર પરિણામોના ઉગ્ર નિયામક તરીકે ઇન્દ્રને આહ્વાન કરે છે અને તેના “બાહુઓ”ને તાત્કાલિક યુદ્ધહાનિ સામે રક્ષણાત્મક આવરણ તરીકે સ્થાપિત કરે છે. શત્રુનો ઊંચકાયેલો પ્રાણઘાતક ઘા તે સીમામાં બાંધીને નિયંત્રિત, નિષ્ક્રિય થયેલ ભયમાં ફેરવે છે; અને પછી સાધકના મનને દૈવી અનુગ્રહ સાથે સુસંગત કરીને સ્વસ્તિ (કલ્યાણ) પ્રાર્થના દ્વારા વિધિને મોહર કરે છે. યુદ્ધભૂમિના સંદર્ભમાં અભિચારિક હોવા છતાં, તેનો કાર્યસ્વર આક્રમક હાનિ નહીં પરંતુ રક્ષણાત્મક પ્રતિમંત્ર-શક્તિ (કાઉન્ટર-મેજિક) છે.
Sukta 100
AV 6.100 એક સંક્ષિપ્ત વિષ (viṣa) નિવારક મંત્ર છે, જે “વિષદૂષણ” — “વિષને બગાડનાર/નાશ કરનાર” એવી પ્રતિવિષ-શક્તિને સર્વોચ્ચ બ્રહ્માંડિય દાતાઓ તરફથી વહેતી ભેટ તરીકે પ્રતિષ્ઠિત કરે છે. સૂર્ય, દ્યૌઃ (આકાશ), પૃથ્વી અને ત્રણ સરસ્વતીઓનું આહ્વાન કરીને, આ સૂક્ત પાણી અને પ્રતિવિષ-દ્રવ્યને દૈવી અધિકારથી માન્ય પ્રતિબળમાં રૂપાંતરિત કરે છે; તે વિષનો ‘રસ’ (તીવ્રતા/વિષત્વ) ચૂસી લે છે અને પીડિતમાં ફરીથી સુરક્ષા તથા કલ્યાણ સ્થાપે છે.
Read Atharva Veda in the Vedapath app
Scan the QR code to open this directly in the app, with word-by-word meanings, Sanskrit recitation where available, and more.