Anuvaka 10
मुख्य विषय: अथर्वणीय विधींनी बाधा-रोगांचे शमन करत विजय, सुरक्षित गमन आणि स्थिर सार्वभौमत्व यांची स्थापना करणारे पुनर्स्थापनात्मक संरक्षण. उपविषय: (1) क्षयकारी व्याधी (यक्ष्मन्/रपस्) हाकलणे आणि अंहस् (कर्म-नैतिक कलुष) दूर करणे. (2) औषधी उपचार—कुष्ठ औषधी व यव (बार्ली) आधारित संयुक्त औषध. (3) विषदूषण—विष शमविण्यास/निर्विषीकरणासाठी अभिषेक-संस्कार. (4) युद्धविजय, रणरक्षण आणि शत्रुहिंसेचे प्रत्यावर्तन. (5) स्वस्त्ययन—सुरक्षित प्रवास व गृहसीमा/परिघाचे संरक्षण.
Suktas in Anuvaka 10
Sukta 91
हे लघु उपचारसूक्त यक्ष्मासदृश क्षय (रपस्) याला रुग्णाच्या देहातून विधिपूर्वक “परत वळवून” हाकलून देण्यावर केंद्रित आहे. यात एक ठोस उपाय—संमिश्रित यव (बार्ली)—आणि विश्वातील अधोगतीच्या गतींच्या नमुन्यावर घडवलेला दिशानिर्देशित निष्कासन-मंत्र एकत्र येतो; आणि अखेरीस जलांना सर्वौषध व रोग-विखुरणारी, रोगनाशक शक्ती म्हणून आवाहन करून उपचाराची सिद्धी ‘मुद्रित’ केली जाते.
Sukta 92
अव 6.92 हे शर्यतीच्या घोड्यासाठी (वाजी) रचलेले संक्षिप्त विजय-मंत्र आहे. लपलेला वेग जागवणे, सुरुवात स्वच्छ व निर्विघ्न होणे, आणि धाव पूर्णत्वास नेऊन शेवटच्या रेषेपर्यंत सुरक्षित पोहोचवणे हा याचा हेतू आहे. हा मंत्र घोड्याला इंद्राच्या प्रेरणेशी, मरुतांच्या बळाशी, आणि त्वष्टृच्या देहपरिपूर्णतेशी जोडतो; त्यामुळे श्वास, अवयव आणि गती यांचे संयोग निश्चित विजयात—सुरक्षेसह—परिणत होतात.
Sukta 93
हे लघु स्वस्त्ययन (सुरक्षित गमन) सूक्त घरातील पुरुषांभोवती—विशेषतः प्रवासात, उघड्यावर असताना किंवा संघर्षात—संरक्षणाची परिघरेषा उभी करते. यम/मृत्यू/निरृतीसारख्या मृत्युसंबंधी शक्तींनाही आणि रुद्रस्वरूपांनाही शिस्तबद्ध रक्षक म्हणून आवाहन करून, शत्रुत्वपूर्ण “दुष्ट-विष” (शस्त्रासारखी किंवा जादूटोण्याची हानी) यजमान/यज्ञकर्त्यापासून दूर वळवते. नमस् (नमः), आहुती आणि देवसेना (दिव्य सैन्य) यांच्या संचलनाने अपाय बाहेर ढकलला जातो आणि आतली सुरक्षितता दृढपणे सील होते. या सूक्ताची शक्ती त्याच्या सूची-शैलीतील नामोच्चारात आहे: नाव घेणे म्हणजे बांधणे; आणि बांधणे म्हणजे धोका बाहेर वळवून, सुरक्षितता आत स्थिर करणे.
Sukta 94
AV 6.94 हे संक्षिप्त साऽम्मनस्य सूक्त आहे. ते मन (मनस्), व्रत (व्रत) आणि सामूहिक आकूती/संकल्प (आकूती) यांना एकाच दिशेने जुळवून समुदायाची एकता घडवते; तसेच मतभेद करणाऱ्यांना जबरदस्तीने पुन्हा अनुरूपतेत ओढून सममतीत बांधते. हे प्रथम सामंजस्य/एकमताचा सन्मान करते, नंतर मनाला पकडून अधीन करण्याची स्पष्ट क्रिया मांडते, आणि अखेरीस सरस्वती व प्रमुख देवतांच्या साहाय्याने यज्ञकर्म स्थिर करणाऱ्या विश्वव्यापी “विणून-आत घेणे” (weaving-in) या प्रतिमेत समाप्त होते.
Sukta 95
हे लघु भैषज्य सूक्त कुṣ्ठाला दैवी रीतीने मिळवलेले, अमृतजन्म औषध म्हणून अधिकार देते; त्याचा उगम परम स्वर्गात आणि औषधांच्या आदिस्रोत-विश्व असलेल्या हिमवंतात आहे असे सांगते. त्याच्या दिव्य प्राप्तीचे (‘अमरत्वाचे चिन्ह/पुष्प’ म्हणून) कथन करून आणि त्याला सर्व औषधींचे ‘गर्भ’ असे नाव देऊन, हे सूक्त विधिपूर्वक कुṣ्ठाला सक्रिय करते, ज्यामुळे तो दीर्घकाळ टिकणाऱ्या व्याधींवर प्रभावी प्रतिविष व सर्वरोगनाशक अగद ठरतो.
Sukta 96
AV 6.96 हे एक लघु शुद्धीकरण–उपचारसूक्त आहे. यात रोग व दुर्दैव हे जागेपणी किंवा स्वप्नात, दृष्टी, विचार व वाणी यांद्वारे लागलेल्या नैतिक–याज्ञिक मलिनतेचे (अंहस्, देवकिल्बिष) बाह्य लक्षण मानले आहे. सोमाच्या पावक/शुद्धिकारक अधिपत्याखाली औषधी (औषधी वनस्पती) यांची सामूहिक शक्ती आणि बृहस्पतीची पुरोहितीय मान्यता यांना आवाहन करून, पीडिताला बंधनांतून “मुक्त” करण्याची विनंती केली आहे—शपथ-शाप, वरुणदंड आणि यमपाश यांपासून—आणि शेवटी सोमाच्या शुद्धीकरणकर्माने परिपूर्णता साधते.
Sukta 97
हे तीन ऋचांचे आथर्वणिक सूक्त संक्षिप्त विजय-मंत्र आहे. यात “विजय” हा वीराचा, यज्ञाचा आणि अग्नी–सोम–इंद्र या प्रमुख ऋतुशक्तींचा अंतर्निहित गुण आहे असे घोषित करून युद्धसिद्धीचे पावित्रीकरण केले आहे. हे क्षात्र (सार्वभौम/योद्धाबळ) दृढ करते, मित्रांना नेत्याशी बांधते, आणि निरृति (अपशकुन/विनाश) दूर लोटते; तसेच शुभ मधुरतेने व योग्य आहुतीने केलेल्या दुष्कर्माचा कलंकही निवारते.
Sukta 98
हा संक्षिप्त राजकीय अथर्वणिक सूक्त इंद्राला अधिराज (अधिराज) म्हणून सिंहासनारूढ करतो आणि यजमान/आश्रयदात्यासाठी अजर क्षत्र—अवृद्ध, अजेय सार्वभौम सत्ता—स्थापन करावी अशी विनंती करतो. राजसत्ता इंद्राच्या विजयशक्तीच्या अधीन ठेवून तिचे पावित्रीकरण केले जाते; चारही दिशांत प्रभुत्व विस्तारले जावे आणि कुळे तसेच प्रतिस्पर्धी राजे यांची आज्ञाधारकता व निष्ठा दृढ व्हावी अशी कामना व्यक्त होते.
Sukta 99
हा संक्षिप्त युद्ध-मंत्र परिणामांचा उग्र नियामक म्हणून इंद्राला आवाहन करतो आणि त्याचे “बाहू” निकटच्या युद्धहानीविरुद्ध रक्षणकवच म्हणून स्थापन करतो. शत्रूने उचललेला प्राणघातक घाव तो मर्यादेत बांधून, नियंत्रित व निष्प्रभ धोका बनवतो; आणि मग साधकाचे मन दैवी अनुग्रहाशी जुळवून स्वस्ति (कल्याण) प्रार्थनेने विधीची मुहर घालतो. रणांगणाच्या संदर्भात अभिचारिक असला तरी, याचा कार्यस्वर आक्रमक हानीपेक्षा रक्षणात्मक प्रतिमंत्र (काउंटर-मॅजिक) असा आहे.
Sukta 100
AV 6.100 हा विष (विṣ) निवारणासाठीचा संक्षिप्त अपोत्पादक/भैषज्य मंत्र आहे. यात “विषदूषण” — “विषाचा नाश करणारी/विष बिघडविणारी” अशी प्रतिविष-शक्ती, सर्वोच्च विश्वदात्यांकडून प्रवाहित होणारे वरदान म्हणून प्रतिष्ठित केली आहे. सूर्य, द्यौः (आकाश), पृथ्वी आणि तीन सरस्वती यांचे आवाहन करून, हा सूक्त जलाला व प्रतिविष-द्रव्याला दैवी मान्यतेने समर्थ प्रतिकारशक्ती बनवतो; त्यामुळे विषाचा ‘रस’ (तीव्रता/विषत्व) शोषला जातो आणि पीडितास पुन्हा सुरक्षितता व कल्याण प्राप्त होते.
Read Atharva Veda in the Vedapath app
Scan the QR code to open this directly in the app, with word-by-word meanings, Sanskrit recitation where available, and more.