Prakarana 16
यह सोपान ‘विरह-योग’ का द्वार है: गृह-धर्म (राजधर्म/कुलधर्म) और वन-धर्म (त्याग/वैराग्य) के संधि-क्षण पर साधक का चित्त ‘आसक्ति’ से ‘समर्पण’ की सीढ़ी चढ़ता है। अयोध्या काण्ड में राम का वनगमन केवल ऐतिहासिक घटना नहीं, बल्कि ‘इच्छा-त्याग’ का आध्यात्मिक अभ्यास है—जहाँ प्रिय-वियोग में भी नाम-स्मरण, धैर्य, विवेक और धर्म-स्थिति मोक्षमार्ग की सीढ़ियाँ बनते हैं।
Der Haupt-rasa des Ayodhyā-Kāṇḍa ist Karuṇā, doch diese Karuṇā ist kein bloßer Śoka—sie ist durch „Dharma-Licht“ geläutertes Mitgefühl. In diesem Abschnitt (Dohā 150–159) dreht sich die Achse des Karuṇa-rasa um drei Zentren: (1) Rāmas maryādā-Verhalten—Zuspruch an den Kevat, Botschaften für Vater, Guru und die Müttergemeinschaft; (2) Ayodhyās kollektive Trauer—Daśarathas Tod, das Klagen der Königinnen, der Aufruhr der Stadt; (3) Bharats aufsteigende Unheilsahnung und die unheilvollen Zeichen beim Eintritt in die Stadt. Tulsī zeigt hier dhīraj–vivek (Standhaftigkeit und Unterscheidung) als geistliche Arznei: die Unterweisung des Ministers, Kauśalyās Schiff-Gleichnis (Daśaratha als Steuermann des „Schiffes Ayodhyā“), und schließlich der Klang des Rāma-Nāma—„Rām Rām“—der selbst im Sterben zur Sopāna-Stufe des Mokṣa wird. So lehrt das Ayodhyā-Kāṇḍa den Geist: Auch in Trennung führt Bhakti zur sthitaprajñatā, zur unbewegten Klarheit.
In this prakarana
People
Verses
Chaupai 150.1-4
पुनि पुनि पूँछत मंत्रहि राऊ।प्रियतम सुअन सँदेस सुनाऊ।।
करहि सखा सोइ बेगि उपाऊ।रामु लखनु सिय नयन देखाऊ।।
सचिव धीर धरि कह मुदु बानी।महाराज तुम्ह पंडित ग्यानी।।
बीर सुधीर धुरंधर देवा।साधु समाजु सदा तुम्ह सेवा।।
जनम मरन सब दुख भोगा।हानि लाभ प्रिय मिलन बियोगा।।
काल करम बस हौहिं गोसाईं।बरबस राति दिवस की नाईं।।
सुख हरषहिं जड़ दुख बिलखाहीं।दोउ सम धीर धरहिं मन माहीं।।
धीरज धरहु बिबेकु बिचारी।छाड़िअ सोच सकल हितकारी।।
puni puni pū̃chata maṁtrahi rāū |priyatama suana sãdesa sunāū ||
karahi sakhā soi begi upāū |rāmu lakhanu siya nayana dekhāū ||
saciva dhīra dhari kaha mudu bānī |mahārāja tumha paṁḍita gyānī ||
bīra sudhīra dhuraṁdhara devā |sādhu samāju sadā tumha sevā ||
janama marana saba dukha bhogā |hāni lābha priya milana biyogā ||
kāla karama basa hauhiṁ gosāīṁ |barabasa rāti divasa kī nāīṁ ||
sukha haraṣahiṁ jaṛa dukha bilakhāhīṁ |dou sama dhīra dharahiṁ mana māhīṁ ||
dhīraja dharahu bibeku bicārī |chāṛia soca sakala hitakārī ||
Immer wieder fragte der König den Minister: "Teile mir die Botschaft meines liebsten Sohnes mit. Freund, ersinne schnell ein Mittel, damit meine Augen Rama, Lakshmana und Sita sehen können." Der Minister fasste Mut und sprach mit sanften Worten: "Maharaja, ihr seid gelehrt und weise. Ihr seid ein Held, vollkommen standhaft, tragt die Last des Reiches, seid ein König und habt stets der Gemeinschaft der Heiligen gedient. Geburt und Tod, alles Leid und alle Freuden des Lebens, Verlust und Gewinn, die Vereinigung mit den Lieben und die Trennung von ihnen, all dies geschieht, Herr, unter der Herrschaft von Zeit und Schicksal, so unausweichlich wie Nacht und Tag. Toren freuen sich im Glück und weinen im Leid, aber die Standhaften betrachten beides als gleich und bewahren Geduld in ihrem Herzen. Fasst Mut und bedenkt mit Unterscheidungskraft; gebt euren Kummer auf, denn ihr seid der Wohltäter aller."
Doha 150
प्रथम बासु तमसा भयउ दूसर सुरसरि तीर।न्हाई रहे जलपानु करि सिय समेत दोउ बीर।।150।।
prathama bāsu tamasā bhayau dūsara surasari tīra |nhāī rahe jalapānu kari siya sameta dou bīra ||150||
Ihre erste Rast war am Tamasa, und die zweite am Ufer des Ganges. Dort badeten die beiden Helden, zusammen mit Sita, tranken nur Wasser und ruhten.
Chaupai 151.1-4
केवट कीन्हि बहुत सेवकाई।सो जामिनि सिंगरौर गवाँई।।
होत प्रात बट छीरु मगावा।जटा मुकुट निज सीस बनावा।।
राम सखाँ तब नाव मगाई।प्रिया चढ़ाइ चढ़े रघुराई।।
लखन बान धनु धरे बनाई।आपु चढ़े प्रभु आयसु पाई।।
बिकल बिलोकि मोहि रघुबीरा।बोले मधुर बचन धरि धीरा।।
तात प्रनामु तात सन कहेहु।बार बार पद पंकज गहेहू।।
करबि पायँ परि बिनय बहोरी।तात करिअ जनि चिंता मोरी।।
बन मग मंगल कुसल हमारें।कृपा अनुग्रह पुन्य तुम्हारें।।
kevaṭa kīnhi bahuta sevakāī |so jāmini siṁgaraura gavā̃ī ||
hota prāta baṭa chīru magāvā |jaṭā mukuṭa nija sīsa banāvā ||
rāma sakhā̃ taba nāva magāī |priyā caṛhāi caṛhe raghurāī ||
lakhana bāna dhanu dhare banāī |āpu caṛhe prabhu āyasu pāī ||
bikala biloki mohi raghubīrā |bole madhura bacana dhari dhīrā ||
tāta pranāmu tāta sana kahehu |bāra bāra pada paṁkaja gahehū ||
karabi pāyã pari binaya bahorī |tāta karia jani ciṁtā morī ||
bana maga maṁgala kusala hamāreṁ |kṛpā anugraha punya tumhāreṁ ||
Der Fährmann leistete viel Dienst, und jene Nacht wurde in Singraur verbracht. Bei Tagesanbruch ließ Rama Banyan-Milch bringen, und damit formte er sein geflochtenes Haar zu einer Krone auf seinem Haupt. Da ließ Ramas Freund ein Boot bringen; der Herr der Raghus half seiner geliebten Sita einzusteigen und stieg dann selbst ein. Lakshmana ordnete Pfeile und Bogen an ihrem Platz, und stieg dann selbst ein, nachdem er die Erlaubnis des Herrn erhalten hatte. Als er mich betrübt sah, fasste der Held der Raghus Mut und sprach süße Worte. "Vater, übermittle meine Ehrerbietung meinem Vater, und umklamme seine Lotusfüße wieder und wieder. Dann falle zu seinen Füßen nieder und bitte ihn: 'Vater, sorge dich nicht um mich.' Durch deine Gnade, deine Huld und dein Verdienst ist alles wohl und günstig für uns auf dem Weg durch den Wald."
Chhand 151
तुम्हरे अनुग्रह तात कानन जात सब सुखु पाइहौं।प्रतिपालि आयसु कुसल देखन पाय पुनि फिरि आइहौं।।
जननीं सकल परितोषि परि परि पायँ करि बिनती घनी।तुलसी करेहु सोइ जतनु जेहिं कुसली रहहिं कोसल धनी।।
tumhare anugraha tāta kānana jāta saba sukhu pāihauṁ |pratipāli āyasu kusala dekhana pāya puni phiri āihauṁ ||
jananīṁ sakala paritoṣi pari pari pāyã kari binatī ghanī |tulasī karehu soi jatanu jehiṁ kusalī rahahiṁ kosala dhanī ||
Durch deine Gnade, Vater, werde ich, wenn ich in den Wald gehe, alles Glück erlangen. Nachdem ich treu deinen Befehl erfüllt habe, werde ich wieder unversehrt zurückkehren, um deine Füße zu sehen. Tröste alle Mütter, indem du immer wieder zu ihren Füßen niederfällst und viele Bitten vorbringst. Tulsidas sagt: bemühe dich so, dass der Herr von Kosala in Gesundheit und Wohlergehen verbleibt.
Soratha 151
गुर सन कहब सँदेसु बार बार पद पदुम गहि।करब सोइ उपदेसु जेहिं न सोच मोहि अवधपति।।151।।
gura sana kahaba sãdesu bāra bāra pada paduma gahi |karaba soi upadesu jehiṁ na soca mohi avadhapati ||151||
Bringe meine Botschaft zum Guru, indem du seine Lotusfüße immer wieder ergreifst. Bitte ihn, den Rat zu geben, durch den der Herr von Ayodhya meinetwegen keine Trauer empfinden möge.
Chaupai 152.1-4
पुरजन परिजन सकल निहोरी।तात सुनाएहु बिनती मोरी।।
सोइ सब भाँति मोर हितकारी।जातें रह नरनाहु सुखारी।।
कहब सँदेसु भरत के आएँ।नीति न तजिअ राजपदु पाएँ।।
पालेहु प्रजहि करम मन बानी।सेएहु मातु सकल सम जानी।।
ओर निबाहेहु भायप भाई।करि पितु मातु सुजन सेवकाई।।
तात भाँति तेहि राखब राऊ।सोच मोर जेहिं करै न काऊ।।
लखन कहे कछु बचन कठोरा।बरजि राम पुनि मोहि निहोरा।।
बार बार निज सपथ देवाई।कहबि न तात लखन लरिकाई।।
purajana parijana sakala nihorī |tāta sunāehu binatī morī ||
soi saba bhā̃ti mora hitakārī |jāteṁ raha naranāhu sukhārī ||
kahaba sãdesu bharata ke āẽ |nīti na tajia rājapadu pāẽ ||
pālehu prajahi karama mana bānī |seehu mātu sakala sama jānī ||
ora nibāhehu bhāyapa bhāī |kari pitu mātu sujana sevakāī ||
tāta bhā̃ti tehi rākhaba rāū |soca mora jehiṁ karai na kāū ||
lakhana kahe kachu bacana kaṭhorā |baraji rāma puni mohi nihorā ||
bāra bāra nija sapatha devāī |kahabi na tāta lakhana larikāī ||
Bitte alle Bürger und die Mitglieder des Hauses, und dann, mein Herr, übermittle ihnen diese meine Bitte. Er allein ist mein Wohltäter in jeder Hinsicht, durch den der König glücklich bleiben kann. Wenn Bharata kommt, gib ihm diese Botschaft: da du den königlichen Thron erlangt hast, gib die rechte Politik nicht auf. Schütze die Untertanen in Tat, Gedanken und Wort, und diene allen Müttern gleichermaßen, indem du sie als gleich betrachtest. Erfülle bis zum Ende die Pflicht eines Bruders, Bruder, indem du deinem Vater, deinen Müttern und den guten Menschen dienst. Mein Herr, sorge für den König so, dass er keine Trauer um mich empfindet. Lakshmana sprach einige harte Worte, aber Rama hielt ihn zurück und bat dann mich. Immer wieder ließ er mich auf sich selbst schwören, dass ich, mein Herr, nicht von Lakshmanas Kindlichkeit erzählen würde.
Doha 152
कहि प्रनाम कछु कहन लिय सिय भइ सिथिल सनेह।थकित बचन लोचन सजल पुलक पल्लवित देह।।152।।
kahi pranāma kachu kahana liya siya bhai sithila saneha |thakita bacana locana sajala pulaka pallavita deha ||152||
Nachdem sie ihre Ehrerbietung dargebracht hatte, begann Sita noch etwas zu sagen, aber sie ward ohnmächtig vor Liebe. Ihre Worte stockten, ihre Augen füllten sich mit Tränen, und ihr Leib zitterte und sträubte sich wie ein Baum, der frische Triebe hervorbringt.
Chaupai 153.1-4
तेहि अवसर रघुबर रूख पाई।केवट पारहि नाव चलाई।।
रघुकुलतिलक चले एहि भाँती।देखउँ ठाढ़ कुलिस धरि छाती।।
मैं आपन किमि कहौं कलेसू।जिअत फिरेउँ लेइ राम सँदेसू।।
अस कहि सचिव बचन रहि गयऊ।हानि गलानि सोच बस भयऊ।।
सुत बचन सुनतहिं नरनाहू।परेउ धरनि उर दारुन दाहू।।
तलफत बिषम मोह मन मापा।माजा मनहुँ मीन कहुँ ब्यापा।।
करि बिलाप सब रोवहिं रानी।महा बिपति किमि जाइ बखानी।।
सुनि बिलाप दुखहू दुखु लागा।धीरजहू कर धीरजु भागा।।
tehi avasara raghubara rūkha pāī |kevaṭa pārahi nāva calāī ||
raghukulatilaka cale ehi bhā̃tī |dekhaũ ṭhāṛha kulisa dhari chātī ||
maiṁ āpana kimi kahauṁ kalesū |jiata phireũ lei rāma sãdesū ||
asa kahi saciva bacana rahi gayaū |hāni galāni soca basa bhayaū ||
suta bacana sunatahiṁ naranāhū |pareu dharani ura dāruna dāhū ||
talaphata biṣama moha mana māpā |mājā manahũ mīna kahũ byāpā ||
kari bilāpa saba rovahiṁ rānī |mahā bipati kimi jāi bakhānī ||
suni bilāpa dukhahū dukhu lāgā |dhīrajahū kara dhīraju bhāgā ||
In diesem Moment, das Zeichen von Ramas Wunsch sehend, ruderte der Fährmann das Boot ans jenseitige Ufer. So schied der Schmuck des Hauses Raghu, und ich stand und sah zu, das Herz gehärtet wie ein Donnerkeil. Wie soll ich meine eigene Qual erzählen, ich, der ich lebend zurückgekehrt bin und Ramas Botschaft trage? Nach diesen Worten verstummte der Minister, überwältigt von Schmerz, Reue und Sorge. Sobald er die Worte des Wagenlenkers hörte, fiel der König zu Boden, mit einem furchtbaren Brennen im Herzen. Er wand sich in einer schrecklichen Verwirrung des Geistes, wie ein Fisch, ergriffen von der erstickenden schlammigen Flut. Alle Königinnen weinten und klagten; wie kann ein so großes Unheil beschrieben werden? Beim Hören ihrer Klage wurde der Kummer selbst betrübt, und die Geduld der Geduld selbst floh.
Doha 153
भयउ कोलाहलु अवध अति सुनि नृप राउर सोरु।बिपुल बिहग बन परेउ निसि मानहुँ कुलिस कठोरु।।153।।
bhayau kolāhalu avadha ati suni nṛpa rāura soru |bipula bihaga bana pareu nisi mānahũ kulisa kaṭhoru ||153||
Ein großer Aufruhr erhob sich in Ayodhya, als der Laut aus dem Palast des Königs vernommen wurde. In der Nacht fiel er auf einen vogelvollen Wald, gleich einem grausamen Blitz.
Chaupai 154.1-4
प्रान कंठगत भयउ भुआलू।मनि बिहीन जनु ब्याकुल ब्यालू।।
इद्रीं सकल बिकल भइँ भारी।जनु सर सरसिज बनु बिनु बारी।।
कौसल्याँ नृपु दीख मलाना।रबिकुल रबि अँथयउ जियँ जाना।।
उर धरि धीर राम महतारी।बोली बचन समय अनुसारी।।
नाथ समुझि मन करिअ बिचारू।राम बियोग पयोधि अपारू।।
करनधार तुम्ह अवध जहाजू।चढ़ेउ सकल प्रिय पथिक समाजू।।
धीरजु धरिअ त पाइअ पारू।नाहिं त बूड़िहि सबु परिवारू।।
जौं जियँ धरिअ बिनय पिय मोरी।रामु लखनु सिय मिलहिं बहोरी।।
prāna kaṁṭhagata bhayau bhuālū |mani bihīna janu byākula byālū ||
idrīṁ sakala bikala bhaĩ bhārī |janu sara sarasija banu binu bārī ||
kausalyā̃ nṛpu dīkha malānā |rabikula rabi ãthayau jiyã jānā ||
ura dhari dhīra rāma mahatārī |bolī bacana samaya anusārī ||
nātha samujhi mana karia bicārū |rāma biyoga payodhi apārū ||
karanadhāra tumha avadha jahājū |caṛheu sakala priya pathika samājū ||
dhīraju dharia ta pāia pārū |nāhiṁ ta būṛihi sabu parivārū ||
jauṁ jiyã dharia binaya piya morī |rāmu lakhanu siya milahiṁ bahorī ||
Der Lebensatem des Königs stieg ihm in die Kehle, und er war wie eine Not leidende Schlange, die ihr Juwel verloren hat. Alle seine Sinne waren schwer getroffen, wie ein Lotusteich, dem das Wasser fehlt. Kausalya sah den König niedergeschlagen und verdunkelt und fühlte in ihrem Herzen, dass die Sonne des Sonnengeschlechts unterging. Mut fassend in ihrem Herzen, sprach Ramas Mutter Worte, die dem Augenblick entsprachen. Mein Herr, verstehe dies und bedenke in deinem Sinn: die Trennung von Rama ist ein grenzenloser Ozean. Du bist der Steuermann, Ayodhya ist das Schiff, und die ganze Schar deiner Liebsten sind die Reisenden, die es bestiegen haben. Wenn du am Mut festhältst, wirst du das jenseitige Ufer erreichen; wenn nicht, wird die ganze Familie ertrinken. Wenn du diese meine Bitte zu Herzen nimmst, mein Geliebter, werden Rama, Lakshmana und Sita dich wiedersehen.
Doha 154
प्रिया बचन मृदु सुनत नृपु चितयउ आँखि उघारि।तलफत मीन मलीन जनु सींचत सीतल बारि।।154।।
priyā bacana mṛdu sunata nṛpu citayau ā̃khi ughāri |talaphata mīna malīna janu sīṁcata sītala bāri ||154||
Als er die sanften Worte seiner Geliebten hörte, öffnete der König seine Augen und blickte; er war wie ein keuchender Fisch, der erblasst ist, während sie kühles Wasser über ihn goss.
Chaupai 155.1-4
धरि धीरजु उठी बैठ भुआलू।कहु सुमंत्र कहँ राम कृपालू।।
कहाँ लखनु कहँ रामु सनेही।कहँ प्रिय पुत्रबधू बैदेही।।
बिलपत राउ बिकल बहु भाँती।भइ जुग सरिस सिराति न राती।।
तापस अंध साप सुधि आई।कौसल्यहि सब कथा सुनाई।।
भयउ बिकल बरनत इतिहासा।राम रहित धिग जीवन आसा।।
सो तनु राखि करब मैं काहा।जेंहि न प्रेम पनु मोर निबाहा।।
हा रघुनंदन प्रान पिरीते।तुम्ह बिनु जिअत बहुत दिन बीते।।
हा जानकी लखन हा रघुबर।हा पितु हित चित चातक जलधर।।
dhari dhīraju uṭhī baiṭha bhuālū |kahu sumaṁtra kahã rāma kṛpālū ||
kahā̃ lakhanu kahã rāmu sanehī |kahã priya putrabadhū baidehī ||
bilapata rāu bikala bahu bhā̃tī |bhai juga sarisa sirāti na rātī ||
tāpasa aṁdha sāpa sudhi āī |kausalyahi saba kathā sunāī ||
bhayau bikala baranata itihāsā |rāma rahita dhiga jīvana āsā ||
so tanu rākhi karaba maiṁ kāhā |jeṁhi na prema panu mora nibāhā ||
hā raghunaṁdana prāna pirīte |tumha binu jiata bahuta dina bīte ||
hā jānakī lakhana hā raghubara |hā pitu hita cita cātaka jaladhara ||
Fassend Mut erhob sich der König und setzte sich, und sprach: "Sage mir, Sumantra, wo ist der barmherzige Rama?" "Wo ist Lakshmana? Wo ist mein geliebter Rama? Wo ist meine liebe Schwiegertochter, die Prinzessin von Videha?" Der König klagte, auf vielfache Weise verzweifelt, und die Nacht wurde lang wie ein Zeitalter und wollte kein Ende nehmen. Die Erinnerung an den Fluch des blinden Asketen kehrte zurück, und er erzählte Kausalya die ganze Geschichte. Er wurde zutiefst verzweifelt, als er jene Geschichte erzählte: "Schande über dieses Leben und die Hoffnung, zu leben ohne Rama." "Was soll ich tun, indem ich diesen Körper am Leben erhalte, der das Gelübde meiner Liebe nicht erfüllt hat?" "Ach, Raghunandana, so lieb wie mein Leben! Viele Tage sind vergangen, in denen ich ohne dich lebte." "Ach, Janaki! Ach, Lakshmana! Ach, Raghubara, die Regenwolke für den Chataka, der das liebende Herz deines Vaters ist!"
Doha 155
राम राम कहि राम कहि राम राम कहि राम।तनु परिहरि रघुबर बिरहँ राउ गयउ सुरधाम।।155।।
rāma rāma kahi rāma kahi rāma rāma kahi rāma |tanu parihari raghubara birahã rāu gayau suradhāma ||155||
Immer wieder 'Rama, Rama' sprechend, 'Rama, Rama', gab der König in der Qual der Trennung von Raghupati seinen Körper auf und ging in die Wohnstatt der Götter ein.
Chaupai 156.1-4
जिअन मरन फलु दसरथ पावा।अंड अनेक अमल जसु छावा।।
जिअत राम बिधु बदनु निहारा।राम बिरह करि मरनु सँवारा।।
सोक बिकल सब रोवहिं रानी।रूपु सील बलु तेजु बखानी।।
करहिं बिलाप अनेक प्रकारा।परहीं भूमितल बारहिं बारा।।
बिलपहिं बिकल दास अरु दासी।घर घर रुदनु करहिं पुरबासी।।
अँथयउ आजु भानुकुल भानू।धरम अवधि गुन रूप निधानू।।
गारीं सकल कैकइहि देहीं।नयन बिहीन कीन्ह जग जेहीं।।
एहि बिधि बिलपत रैनि बिहानी।आए सकल महामुनि ग्यानी।।
jiana marana phalu dasaratha pāvā |aṁḍa aneka amala jasu chāvā ||
jiata rāma bidhu badanu nihārā |rāma biraha kari maranu sãvārā ||
soka bikala saba rovahiṁ rānī |rūpu sīla balu teju bakhānī ||
karahiṁ bilāpa aneka prakārā |parahīṁ bhūmitala bārahiṁ bārā ||
bilapahiṁ bikala dāsa aru dāsī |ghara ghara rudanu karahiṁ purabāsī ||
ãthayau āju bhānukula bhānū |dharama avadhi guna rūpa nidhānū ||
gārīṁ sakala kaikaihi dehīṁ |nayana bihīna kīnha jaga jehīṁ ||
ehi bidhi bilapata raini bihānī |āe sakala mahāmuni gyānī ||
Dasharatha erntete die Frucht sowohl seines Lebens als auch seines Sterbens, und sein makelloser Ruhm verbreitete sich über zahllose Weltsysteme. Zu Lebzeiten schaute er auf das mondgleiche Gesicht Ramas, und indem er aus Sehnsucht nach Rama starb, machte er seinen Tod ruhmreich. Alle Königinnen weinten, von Kummer überwältigt, und priesen seine Schönheit, seine Tugend, seine Kraft und seinen Glanz. Sie klagten auf vielerlei Weise und warfen sich immer wieder zu Boden. Diener und Mägde stöhnten in Not, und in jedem Haus weinten die Bewohner der Stadt. Heute ist die Sonne des Sonnengeschlechts untergegangen, die Grenze der Gerechtigkeit selbst, ein Schatz von Tugend und Schönheit. Alle schimpften auf Kaikeyi, die der Welt ihre Augen geraubt hatte. Während sie so klagten, verging die Nacht, und alle großen und gelehrten Munis kamen.
Doha 156
तब बसिष्ठ मुनि समय सम कहि अनेक इतिहास।सोक नेवारेउ सबहि कर निज बिग्यान प्रकास।।156।।
taba basiṣṭha muni samaya sama kahi aneka itihāsa |soka nevāreu sabahi kara nija bigyāna prakāsa ||156||
Dann erzählte der Weise Vashishtha zur rechten Zeit viele alte Geschichten; durch das Licht seiner eigenen Weisheit vertrieb er den Kummer von ihnen allen.
Chaupai 157.1-4
तेल नाँव भरि नृप तनु राखा।दूत बोलाइ बहुरि अस भाषा।।
धावहु बेगि भरत पहिं जाहू।नृप सुधि कतहुँ कहहु जनि काहू।।
एतनेइ कहेहु भरत सन जाई।गुर बोलाई पठयउ दोउ भाई।।
सुनि मुनि आयसु धावन धाए।चले बेग बर बाजि लजाए।।
अनरथु अवध अरंभेउ जब तें।कुसगुन होहिं भरत कहुँ तब तें।।
देखहिं राति भयानक सपना।जागि करहिं कटु कोटि कलपना।।
बिप्र जेवाँइ देहिं दिन दाना।सिव अभिषेक करहिं बिधि नाना।।
मागहिं हृदयँ महेस मनाई।कुसल मातु पितु परिजन भाई।।
tela nā̃va bhari nṛpa tanu rākhā |dūta bolāi bahuri asa bhāṣā ||
dhāvahu begi bharata pahiṁ jāhū |nṛpa sudhi katahũ kahahu jani kāhū ||
etanei kahehu bharata sana jāī |gura bolāī paṭhayau dou bhāī ||
suni muni āyasu dhāvana dhāe |cale bega bara bāji lajāe ||
anarathu avadha araṁbheu jaba teṁ |kusaguna hohiṁ bharata kahũ taba teṁ ||
dekhahiṁ rāti bhayānaka sapanā |jāgi karahiṁ kaṭu koṭi kalapanā ||
bipra jevā̃i dehiṁ dina dānā |siva abhiṣeka karahiṁ bidhi nānā ||
māgahiṁ hṛdayã mahesa manāī |kusala mātu pitu parijana bhāī ||
Ein Gefäß mit Öl füllend, legte er den Leib des Königs hinein. Dann berief er Boten und sprach zu ihnen also. "Eilt schnell zu Bharata. Niemand soll irgendwo vom König etwas hören." "Geht zu Bharata und sagt ihm nur dies: 'Der Guru hat euch beide Brüder gerufen und nach euch geschickt.'" Den Befehl des Weisen hörend, liefen die Boten. Sie brachen auf mit einer Geschwindigkeit, die die besten Pferde beschämte. Seit das Unheil in Ayodhya seinen Anfang nahm, zeigten sich Bharata böse Vorzeichen. Des Nachts sah er schreckliche Träume, und beim Erwachen dachte er sich tausend bittere Befürchtungen aus. Tag für Tag speiste er die Brahminen und gab Gaben, und er vollzog die Waschung Shivas auf vielerlei Weise. Mahesha versöhnend, erbat er in seinem Herzen das Wohlergehen seiner Mutter, seines Vaters, seiner Familie und seiner Brüder.
Doha 157
एहि बिधि सोचत भरत मन धावन पहुँचे आइ।गुर अनुसासन श्रवन सुनि चले गनेसु मनाइ।।157।।
ehi bidhi socata bharata mana dhāvana pahũce āi |gura anusāsana śravana suni cale ganesu manāi ||157||
Während Bharata so in seinem Sinn sann, kamen die Boten herbeigeeilt. Als er mit eigenen Ohren den Befehl des Guru hörte, betete er zu Ganesha und machte sich auf den Weg.
Chaupai 158.1-4
चले समीर बेग हय हाँके।नाघत सरित सैल बन बाँके।।
हृदयँ सोचु बड़ कछु न सोहाई।अस जानहिं जियँ जाउँ उड़ाई।।
एक निमेष बरस सम जाई।एहि बिधि भरत नगर निअराई।।
असगुन होहिं नगर पैठारा।रटहिं कुभाँति कुखेत करारा।।
खर सिआर बोलहिं प्रतिकूला।सुनि सुनि होइ भरत मन सूला।।
श्रीहत सर सरिता बन बागा।नगरु बिसेषि भयावनु लागा।।
खग मृग हय गय जाहिं न जोए।राम बियोग कुरोग बिगोए।।
नगर नारि नर निपट दुखारी।मनहुँ सबन्हि सब संपति हारी।।
cale samīra bega haya hā̃ke |nāghata sarita saila bana bā̃ke ||
hṛdayã socu baṛa kachu na sohāī |asa jānahiṁ jiyã jāũ uṛāī ||
eka nimeṣa barasa sama jāī |ehi bidhi bharata nagara niarāī ||
asaguna hohiṁ nagara paiṭhārā |raṭahiṁ kubhā̃ti kukheta karārā ||
khara siāra bolahiṁ pratikūlā |suni suni hoi bharata mana sūlā ||
śrīhata sara saritā bana bāgā |nagaru biseṣi bhayāvanu lāgā ||
khaga mṛga haya gaya jāhiṁ na joe |rāma biyoga kuroga bigoe ||
nagara nāri nara nipaṭa dukhārī |manahũ sabanhi saba saṁpati hārī ||
Sie zogen mit der Geschwindigkeit des Windes dahin, trieben ihre Pferde an, übersprangen Flüsse, Felsen und unwegsame Wälder. Große Sorge lastete auf seinem Herzen, und nichts erfreute ihn; er dachte in seinem Geist: «Wäre ich doch dorthin geflogen.» Ein einziger Augenblick verging wie ein Jahr. So näherte sich Bharata der Stadt. Beim Eintritt in die Stadt zeigten sich böse Vorzeichen: Kreaturen schrien auf schreckliche Weise, an unheilvollen und finsteren Orten. Esel und Schakale riefen mit unheilverkündenden Stimmen, und als er sie immer wieder hörte, wurde Bharatas Herz von Schmerz durchbohrt. Die Seen, Flüsse, Wälder und Gärten hatten ihre Schönheit verloren, und die Stadt erschien vor allem furchterregend. Vögel, Hirsche, Pferde und Elefanten waren zu beklagenswert, um sie anzusehen; die schlimme Krankheit der Trennung von Rama hatte sie zugrunde gerichtet. Die Männer und Frauen der Stadt waren völlig elend, als hätte jeder von ihnen seinen ganzen Reichtum verloren.
Doha 158
पुरजन मिलिहिं न कहहिं कछु गवँहिं जोहारहिं जाहिं।भरत कुसल पूँछि न सकहिं भय बिषाद मन माहिं।।158।।
purajana milihiṁ na kahahiṁ kachu gavãhiṁ johārahiṁ jāhiṁ |bharata kusala pū̃chi na sakahiṁ bhaya biṣāda mana māhiṁ ||158||
Die Stadtbewohner begegneten ihm, sagten aber nichts; sie grüßten ihn mit gefalteten Händen und gingen ihres Weges. Bharata konnte aus Furcht und Traurigkeit im Herzen nicht nach dem Wohlergehen fragen.
Chaupai 159.1-4
हाट बाट नहिं जाइ निहारी।जनु पुर दहँ दिसि लागि दवारी।।
आवत सुत सुनि कैकयनंदिनि।हरषी रबिकुल जलरुह चंदिनि।।
सजि आरती मुदित उठि धाई।द्वारेहिं भेंटि भवन लेइ आई।।
भरत दुखित परिवारु निहारा।मानहुँ तुहिन बनज बनु मारा।।
कैकेई हरषित एहि भाँति।मनहुँ मुदित दव लाइ किराती।।
सुतहि ससोच देखि मनु मारें।पूँछति नैहर कुसल हमारें।।
सकल कुसल कहि भरत सुनाई।पूँछी निज कुल कुसल भलाई।।
कहु कहँ तात कहाँ सब माता।कहँ सिय राम लखन प्रिय भ्राता।।
hāṭa bāṭa nahiṁ jāi nihārī |janu pura dahã disi lāgi davārī ||
āvata suta suni kaikayanaṁdini |haraṣī rabikula jalaruha caṁdini ||
saji āratī mudita uṭhi dhāī |dvārehiṁ bheṁṭi bhavana lei āī ||
bharata dukhita parivāru nihārā |mānahũ tuhina banaja banu mārā ||
kaikeī haraṣita ehi bhā̃ti |manahũ mudita dava lāi kirātī ||
sutahi sasoca dekhi manu māreṁ |pū̃chati naihara kusala hamāreṁ ||
sakala kusala kahi bharata sunāī |pū̃chī nija kula kusala bhalāī ||
kahu kahã tāta kahā̃ saba mātā |kahã siya rāma lakhana priya bhrātā ||
Die Märkte und die Straßen waren so verödet, dass man sie nicht zu betrachten vermochte; es war, als sei ein Waldbrand in allen zehn Richtungen der Stadt ausgebrochen. Als sie hörte, dass ihr Sohn kam, freute sich Kaikeyi, die Tochter des Königs von Kekaya, wie das Mondlicht für den Lotus des Sonnengeschlechts. Sie bereitete die Arati-Lampe vor, erhob sich freudig und eilte; sie umarmte ihn an der Tür und brachte ihn in den Palast. Bharata sah die ganze Familie von Kummer gebeugt, als hätte der Frost ein Beet von Lotosen vernichtet. Kaikeyi war auf diese Weise fröhlich, wie eine wilde Bergfrau, die sich freut, nachdem sie einen Wald in Brand gesetzt hat. Als sie ihren Sohn besorgt und niedergeschlagen sah, fragte sie: «Steht alles wohl im Hause meiner Mutter?» Bharata sagte ihr, dass alles wohl war, und erkundigte sich dann nach dem Wohlergehen und der Gesundheit seiner eigenen Familie. «Sag mir, Mutter, wo ist mein Vater, und wo sind all meine Mütter? Wo sind Sita, und Rama und Lakshmana, meine lieben Brüder?»
Doha 159
सुनि सुत बचन सनेहमय कपट नीर भरि नैन।भरत श्रवन मन सूल सम पापिनि बोली बैन।।159।।
suni suta bacana sanehamaya kapaṭa nīra bhari naina |bharata śravana mana sūla sama pāpini bolī baina ||159||
Als sie die Worte ihres Sohnes hörte, voller Liebe, füllte die sündhafte Frau ihre Augen mit falschen Tränen. Sie sprach Worte zu Bharata, die sein Ohr und Herz wie ein Pfahl durchbohrten.
Frequently Asked Questions
परंपरा में अयोध्या काण्ड के इस विरह-प्रसंग का पाठ ‘धीरज-प्राप्ति’ और ‘नाम-निष्ठा’ बढ़ाने वाला माना जाता है—विशेषतः पारिवारिक शोक, वियोग, और निर्णय-काल में। दशरथ के ‘राम-नाम’ उच्चारण का स्मरण ‘अंतकाल-नाम’ की प्रेरणा देता है।
सामान्य वैष्णव-परंपरा में ‘श्रीराम जय राम जय जय राम’ या ‘राम राम रटत…’ प्रकार का नाम-संपुट जोड़ा जाता है; इस खंड के लिए विशेषतः ‘राम राम’ (दोहा 155 की ध्वनि) को संपुट रूप में लेना प्रचलित है।
Ask anything about Prakarana 16 of the Ramcharitmanas
Answers come straight from the texts, with the shlokas they draw on. Ask in your own words.
A free sign-in with Google or Apple keeps your chat saved across web and the app.
Read Ramcharitmanas in the Vedapath app
Scan the QR code to open this directly in the app, with word-by-word meanings, Awadhi recitation where available, and more.
