Karna ParvaAdhyaya 55201 Versesअत्यंत रक्तरंजित और डगमग; कर्ण के कारण कौरव-पक्ष का दबाव बढ़ता है, पर भीम के धावे से पाण्डव-पक्ष भी संतुलन तोड़ने का प्रयास करता है।

Adhyaya 55

अर्जुनस्य शीघ्रप्रयाणं भीम-शकुनियुद्धं च (Arjuna’s Rapid Advance and the Bhīma–Śakuni Encounter)

Upa-parva: Arjuna’s Advance to Bhīma; Bhīma–Śakuni Engagement (Context Unit)

Sañjaya reports that Arjuna, hearing the thunder of chariots and lion-like roars in battle, instructs Govinda (Kṛṣṇa) to drive the horses swiftly toward the sector where Bhīma is stationed (1–2). Arjuna advances with overwhelming martial momentum, cutting down weapons, standards, and formations; Kaurava units surge and then fracture under his arrows (3–22). Hearing Arjuna’s approach, Bhīma is heartened and intensifies his assault, dispersing the opposing host as if a storm scatters clouds; the text uses extended imagery of a ‘river of blood’ and deathward current to represent mass casualty and panic-driven movement (23–43). Observing Bhīma’s effect, Duryodhana orders all forces to prioritize Bhīma’s neutralization, asserting that Bhīma’s fall would imply the collapse of the whole Pandava cause (44–31). Śakuni advances with support, checks Bhīma, and exchanges missile attacks: Śakuni strikes Bhīma, Bhīma counters by damaging Śakuni’s equipment; a thrown śakti is seized and returned, wounding Bhīma’s left arm; Bhīma retaliates by killing Śakuni’s horses, charioteer, and cutting the standard (47–62). Śakuni is rendered incapacitated and is removed by Duryodhana’s forces; Kaurava troops flee in fear, later rallying around Karṇa as a stabilizing refuge and returning to fight with renewed confidence (63–73). The chapter’s thematic center is the interaction of speed, audibility, and reputation in shaping battlefield cohesion and ethical self-conception under kṣātra-dharma.

Chapter Arc: संजय धृतराष्ट्र से कहते हैं—पांचाल, चेदि और केकय वीरों से घिरे भीमसेन को स्वयं वैकर्तन कर्ण अपने बाण-जाल से रोक देता है; रणभूमि में एक क्षण को लगता है मानो भीम की प्रचण्ड गति भी थम जाएगी। → भीम कर्ण को छोड़कर कौरव-सेना में आग की तरह घुस पड़ता है और जहाँ-जहाँ जाता है, पंक्तियाँ टूटती जाती हैं। उधर सूतपुत्र कर्ण भी पीछे नहीं रहता—वह पांचाल, केकय और सृञ्जय धनुर्धरों पर सहस्रों बाण बरसाकर उन्हें काटता चलता है। आकाश बाणों से ढँक जाता है; रथ, घोड़े, हाथी और पैदल—सब ओर संहार का कोलाहल फैलता है। → धृष्टद्युम्न का धनुष कटता है, पर वह कटे धनुष को फेंककर वेग से नया, भार-सह धनुष उठा लेता है और युद्ध-धारा को थामने का प्रयास करता है; उसी बीच कर्ण का प्रचण्ड प्रहार हजारों युद्धविशारदों को धराशायी कर देता है और सेना रक्त-प्रवाह में डूबती-सी दिखती है। → दिन का यह खण्ड निर्णायक द्वंद्व से अधिक ‘समूह-वध’ और ‘पंक्ति-भंग’ का बन जाता है—भीम की धधकती धावा-रेखा और कर्ण की बाण-वृष्टि, दोनों मिलकर रण को महाकदन में बदल देते हैं; कोई एक पक्ष स्थायी बढ़त नहीं बना पाता, पर कौरव-पक्ष की मारक क्षमता कर्ण के कारण भयावह रूप से प्रकट होती है। → इसी उथल-पुथल में अर्जुन के रण-प्रवेश का संकेत मिलता है; उसे सेना में घुसा देख दुर्योधन फिर ‘संशप्तक’ दल को उकसाता है—अगला टकराव अब अर्जुन-केंद्रित होने को है।

Shlokas

Verse 2

संजय कहते हैं--राजन्‌! पांचालों, चेदियों और केकयोंसे घिरे हुए भीमसेनको स्वयं वैकर्तन कर्णने बाणोंद्वारा अवरुद्ध करके उन्हें आगे बढ़नेसे रोक दिया ।। ततस्तु चेदिकारूषान्‌ सृज्जयांश्न महारथान्‌ । कर्णो जघान समरे भीमसेनस्य पश्यत:,तदनन्तर समरांगणमें कर्णने भीमसेनके देखते-देखते चेदि, कारूष और सूंजय महारथियोंका संहार आरम्भ कर दिया

Sañjaya thưa: Tâu Đại vương! Dẫu Bhīmasena bị quân Pāñcāla, Cedi, Karūṣa và Kekaya vây quanh, Karṇa—Vaikartana, con của người đánh xe—vẫn dùng mưa tên dày đặc chặn lại, khiến chàng không thể tiến lên. Rồi ngay trên chiến địa, trước mắt Bhīma, Karṇa hạ sát các đại xa chiến của Cedi, Karūṣa và Sṛñjaya, mở đầu một cuộc tàn sát không nương tay. Cảnh ấy phơi bày đạo lý nghiệt ngã của chiến tranh: dũng lực và mưu lược, khi chỉ nhắm đến thắng lợi mà không còn tiết chế, sẽ hóa thành sự hủy diệt không dứt.

Verse 3

भीमसेनस्तत: कर्ण विहाय रथसत्तमम्‌ | प्रययौ कौरवं सैन्यं कक्षमग्निरिव ज्वलन्‌,तब भीमसेनने भी रथियोंमें श्रेष्ठ कर्णको छोड़कर जैसे आग घास-फूँसको जलाती है, उसी प्रकार कौरव-सेनाको दग्ध करनेके लिये उसपर आक्रमण किया

Sañjaya thưa: Rồi Bhīmasena gác lại Karṇa—bậc nhất trong hàng chiến xa—mà tiến thẳng vào quân Kaurava, rực cháy như ngọn lửa nuốt trọn bụi cỏ khô. Cảnh ấy cho thấy ý chí chiến trận một mực của Bhīma: dù kình địch lớn vẫn còn đó, chàng vẫn quay sang bổn phận rộng hơn—phá vỡ đội hình địch và thiêu rụi sức chiến đấu của chúng.

Verse 4

सूतपुत्रो5पि समरे पञ्चालान्‌ केकयांस्तथा । सृञ्जयांश्व महेष्वासानू निजघान सहस्रश:,सूतपुत्र कर्णने समरांगणमें सहस्रों पांचाल, केकय तथा सूंजय योद्धाओंको, जो महाधनुर्धर थे, मार डाला

Sañjaya thưa: Giữa cơn giao chiến, Karṇa—dẫu bị gọi là con của người đánh xe—đã chém hạ quân Pāñcāla, Kekaya và Sṛñjaya, toàn những cung thủ kiệt xuất, đến hàng ngàn. Câu kệ nêu bật đà nghiệt ngã của chiến tranh: tài năng và cuồng nộ lấn át huyết thống, còn tàn sát tập thể trở thành thước đo bi thảm của chiến thắng.

Verse 5

संशप्तकेषु पार्थश्ष॒ कौरवेषु वृकोदर: । पज्चालेषु तथा कर्ण: क्षयं चक्रुर्महारथा:,अर्जुन संशप्तकोंकी, भीमसेन कौरवोंकी तथा कर्ण पांचालोंकी सेनामें घुसकर युद्ध करते थे! इन तीनों महारथियोंने बहुत-से शत्रुओंका संहार कर डाला

Sañjaya nói: Arjuna giao chiến với đội Saṁśaptaka; Bhīma (Vṛkodara) xông thẳng vào hàng ngũ Kaurava; và Karṇa cũng lao vào quân Pāñcāla. Ba đại xa chiến binh ấy đã gây nên sự tàn phá mênh mông giữa quân thù, làm cuộc tàn sát trong ngày thêm dữ dội và khiến gánh nặng đạo lý của bạo lực chiến trận—không ngừng nghỉ vì bổn phận—càng trở nên nặng nề.

Verse 6

ते क्षत्रिया दहामानास्त्रिभिस्तै: पावकोपमै: । जम्मुर्विनाशं समरे राजन दुर्मन्त्रिते तव,अग्निके समान तेजस्वी इन तीनों वीरोंद्वारा दग्ध होते हुए क्षत्रिय समरांगणमें विनाशको प्राप्त हो रहे थे। राजन! यह सब आपकी कुमन्त्रणाका फल है

Sañjaya nói: Những chiến binh kṣatriya ấy, bị ba vị anh hùng kia thiêu đốt—rực cháy như lửa—đang đi đến diệt vong giữa chiến trường. Ôi Đại vương, tai ương này chính là hậu quả của lời mưu tính sai lầm và chính sách lạc hướng của ngài.

Verse 7

ततो दुर्योधन: क्रुद्धो नकुलं नवभि: शरै: । विव्याध भरतश्रेष्ठ चतुरश्चास्य वाजिन:,भरतश्रेष्ठ! तब दुर्योधनने कुपित होकर नौ बाणोंसे नकुल तथा उनके चारों घोड़ोंको घायल कर दिया

Sañjaya nói: Bấy giờ Duryodhana nổi giận, bắn xuyên Nakula bằng chín mũi tên; và, hỡi bậc ưu tú trong dòng Bharata, hắn cũng làm bị thương bốn con ngựa của Nakula.

Verse 8

ततः पुनरमेयात्मा तव पुत्रो जनाधिप । क्षुरेण सहदेवस्य ध्वजं चिच्छेद काउ्चनम्‌,जनेश्वरर इसके बाद अमेय आत्मबलसे सम्पन्न आपके पुत्रने एक क्षुरके द्वारा सहदेवकी सुवर्णमयी ध्वजा काट डाली

Sañjaya nói: Rồi nữa, hỡi chúa tể loài người, con trai ngài—tinh thần không thể đo lường—đã dùng vũ khí sắc như dao cạo chém đứt lá cờ vàng của Sahadeva.

Verse 9

नकुलस्तु ततः क्रुद्धस्तव पुत्र च सप्तभि: । जघान समरे राजन्‌ सहदेवश्व पठ्चभि:,राजन! तत्पश्चात्‌ समरभूमिमें आपके पुत्रको क्रोधमें भरे हुए नकुलने सात और सहदेवने पाँच बाण मारे

Sañjaya nói: Khi ấy Nakula nổi giận, bắn trúng con trai ngài giữa chiến trận bằng bảy mũi tên; và Sahadeva cũng bắn trúng hắn bằng năm mũi, hỡi Đại vương.

Verse 10

तावुभौ भरतश्रेष्ठी ज्येष्ठी सर्वधनुष्मताम्‌ । विव्याधोरसि संक्रुद्ध: पज्चभि: पठ्चभि: शरै:,वे दोनों श्रेष्ठ वीर समस्त धनुर्धारियोंमें प्रधान थे। दुर्योधनने कुपित होकर उन दोनोंकी छातीमें पाँच-पाँच बाण मारे

Sañjaya nói: Hai người ấy là bậc kiệt xuất trong hàng con cháu Bharata, đứng đầu giữa mọi cung thủ. Duryodhana nổi giận, bắn mỗi người năm mũi tên xuyên thẳng vào ngực họ.

Verse 11

ततो<पराभ्यां भल्लाभ्यां धनुषी समकृन्तत । यमयो: सहसा राजन विव्याध च त्रिसप्तभि:,राजन्‌! फिर सहसा उसने दो भल्लोंसे नकुल और सहदेवके धनुष काट डाले तथा उन दोनोंको भी इकक्‍्कीस बाणोंसे घायल कर दिया

Sañjaya nói: Rồi, tâu Đại vương, với hai mũi bhalla sắc bén, hắn lập tức chém đứt cung của hai anh em song sinh; và ngay trong khoảnh khắc ấy, hắn lại bắn xuyên cả hai bằng hai mươi mốt mũi tên.

Verse 12

तावन्ये धनुषी श्रेष्ठे शक्रचापनिभे शुभे । प्रगृह्म रेजतुः शूरौ देवपुत्रसमौ युधि,फिर वे दोनों वीर इन्द्रधनुषके समान सुन्दर दूसरे श्रेष्ठ धनुष लेकर युद्धस्थलमें देवकुमारोंके समान सुशोभित होने लगे

Sañjaya nói: Khi ấy, hai dũng sĩ ấy cầm lấy những cây cung tuyệt hảo khác—điềm lành và đẹp đẽ như cung của Indra—và trên chiến địa họ rực sáng như con của chư thiên, tiếp tục giao tranh không hề suy giảm khí phách.

Verse 13

ततस्तौ रभसोौ युद्धे भ्रातरौ भ्रातरं युधि । शरैर्ववृषतुर्घोरैर्महामेघौ यथाचलम्‌,तत्पश्चात्‌ जैसे दो महामेघ किसी पर्वतपर जलकी वर्षा करते हों, उसी प्रकार दोनों वेगशाली बन्धु नकुल और सहदेव भाई दुर्योधनपर युद्धमें भयंकर बाणोंकी वृष्टि करने लगे

Sañjaya nói: Rồi hai anh em nóng nảy ấy, giữa cơn giao chiến, trút xuống người anh em đối địch những loạt tên ghê rợn—như hai đám mây giông lớn đổ mưa xối xả lên núi.

Verse 14

ततः क्रुद्धो महाराज तव पुत्रो महारथ: । पाण्डुपुत्रौ महेष्वासौ वारयामास पत्रिभि:,महाराज! तब आपके महारथी पुत्रने कुपित होकर उन दोनों महाधनुर्धर पाण्डुपुत्रोंको बाणोंद्वारा आगे बढ़नेसे रोक दिया

Sañjaya nói: Bấy giờ, tâu Đại vương, con trai của ngài—vị đại chiến xa—nổi giận, dùng tên chặn đứng bước tiến của hai người con Pāṇḍu, những cung thủ hùng mạnh.

Verse 15

भनुर्मण्डलमेवास्य दृश्यते युधि भारत । सायकाश्रैव दृश्यन्ते निश्चरन्त: समन्ततः

Sañjaya nói: “Hỡi Bhārata, giữa chiến địa chỉ thấy vòng hào quang rực cháy của chàng; và chỉ thấy những mũi tên tuôn ra, phóng đi khắp mọi phương.”

Verse 16

बाणभूते ततस्तस्मिन्‌ संछन्ने च नभस्तले

Sañjaya nói: Rồi khi vùng trời ấy như hóa thành mũi tên, và vòm thiên không bị che phủ, sự dữ dội của trận chiến càng tăng—cơn bão tên dày đặc đến mức tưởng như che kín cả bầu trời.

Verse 17

यमाभ्यां ददृशे रूपं कालान्तकयमोपमम्‌ । उस समय जब आकाश आच्छादित होकर बाणमय हो रहा था, तब नकुल और सहदेवने आपके पुत्रका स्वरूप काल, अन्तक एवं यमराजके समान भयंकर देखा ।। पराक्रमं तु तं दृष्टवा तव सूनोर्महारथा:

Sañjaya nói: Khi bầu trời bị che phủ và như biến thành một cơn mưa tên, Nakula và Sahadeva thấy hình dung con trai ngài thật kinh khiếp—như Thời Gian, như Tử Thần, như Yama. Nhưng khi chứng kiến uy lực của con trai ngài, các đại xa chiến binh… (lời kể còn tiếp).

Verse 18

ततः: सेनापती राजन्‌ पाण्डवस्य महारथ:

Sañjaya nói: “Rồi, tâu Đại vương, tổng chỉ huy của phe Pāṇḍava—một đại xa chiến binh—(liền tiến lên/hành động).”

Verse 19

माद्रीपुत्रो ततः शूरौ व्यतिक्रम्य महारथौ

Sañjaya nói: Rồi con trai của Mādrī, vượt qua hai vị anh hùng đại xa ấy, thúc thẳng lên phía trước—báo hiệu sự leo thang có chủ ý của trận chiến và quyết tâm của chiến sĩ dám đối diện hiểm nguy lớn hơn vì chính nghĩa của phe mình.

Verse 20

तमविध्यदमेयात्मा तव पुत्रो हामर्षण:

Sañjaya nói: Rồi con trai của bệ hạ—tinh thần vô lượng, không chịu nổi sự xúc phạm—đã đánh trúng hắn.

Verse 21

ततः पुनरमेयात्मा तव पुत्रो हामर्षण:

Sañjaya nói: Rồi một lần nữa, con trai của bệ hạ—tinh thần vô lượng—không thể chịu nổi sự xúc phạm ấy, liền bị thôi thúc đứng dậy hành động trở lại.

Verse 22

तथास्य सशरं चापं हस्तावापं च मारिष

Sañjaya nói: “Rồi, ô bậc đáng kính, cây cung cùng những mũi tên của hắn, và cả miếng bảo hộ tay của hắn nữa, đều bị đánh rơi.”

Verse 23

तदपास्य धनुश्छिन्नं पाज्चाल्य: शत्रुकर्शन:

Sañjaya nói: Vứt bỏ cây cung đã bị chém gãy ấy, chiến binh Pāñcāla—kẻ làm khổ quân thù—chuẩn bị tiếp tục giao chiến, không hề nao núng.

Verse 24

प्रज्वलन्निव वेगेन संरम्भाद्‌ रुधिरेक्षण:

Sañjaya nói: Bốc cháy như lửa bởi tốc lực, đôi mắt đỏ ngầu vì cơn cuồng nộ, hắn lao vút lên phía trước.

Verse 25

अशोभत महेष्वासो धृष्टद्युम्न: कृतव्रण: । उस समय उनकी आँखें क्रोधसे लाल हो रही थीं। सारे शरीरमें घाव हो रहे थे; अतः वे महाथनुर्धर धृष्टद्युम्न वेगसे जलते हुए अग्निदेवके समान शोभा पा रहे थे ।। स पञठ्चदश नाराचाउ्शवसत: पन्नगानिव

Sañjaya nói: Dhrishtadyumna, bậc đại cung thủ, tuy mình đầy thương tích vẫn rực sáng. Khi ấy mắt chàng đỏ ngầu vì phẫn nộ, toàn thân hằn dấu vết đòn thương; vậy mà lao lên như vũ bão, vị dũng sĩ cầm cung ấy hiện ra chói lọi như ngọn lửa bừng cháy. Rồi chàng phóng liền mười lăm mũi tên sắt, rít lên như rắn—hình ảnh của ý chí dữ dội giữa đạo lý chiến trường khốc liệt, nơi sức chịu đựng và cơn giận được chế ngự trở thành khí cụ của bổn phận trên sa trường.

Verse 26

ते वर्म हेमविकृतं भित्त्वा राज्ञ: शिलाशिता:

Sañjaya nói: Những mũi tên đầu đá ấy, sau khi xuyên thủng áo giáp của nhà vua—được rèn đúc và trang sức bằng vàng—đã phá vỡ lớp che chở. Trong đạo lý chiến trường khốc liệt, ngay cả phòng hộ lộng lẫy của bậc quân vương cũng mong manh trước sức ép không ngừng, khi dũng khí và số mệnh dồn các chiến binh về kết cục đã định.

Verse 27

सो5तिविद्धो महाराज पुत्रस्तेडतिव्यराजत

Sañjaya nói: Ôi đại vương, con trai của ngài tuy bị đâm xuyên nặng nề (bởi vũ khí quân thù) vẫn rực lên vẻ huy hoàng khác thường—dũng khí không hề suy giảm dù trong đau đớn.

Verse 28

सच्छिन्नवर्मा नाराचप्रहारैर्जर्जरीकृत:

Sañjaya nói: Áo giáp của chàng đã bị chém nát, và dưới những đòn liên tiếp của các mũi tên nārāca, chàng bị đánh dập, tan tác—một hình ảnh cho thấy bạo lực không ngừng của chiến tranh lột trần mọi che chở của chiến binh, chỉ còn lại sức chịu đựng và ý chí giữa đống hoang tàn.

Verse 29

अथीनं छिन्नधन्वानं त्वरमाणो महीपति:

Sañjaya nói: Nhà vua vội vã lao tới, đối mặt với chiến binh bất lực, kẻ đã bị chém đứt cung—ép lấy thế thượng phong trong cơn nóng của trận mạc, nơi một khoảnh khắc yếu thế có thể định đoạt sống chết.

Verse 30

तस्य ते5शो भयन्‌ वक्‍त्र॑ कर्मारपरिमार्जिता:

Sañjaya nói: “Răng của hắn, lộ ra trên gương mặt bị nỗi sợ siết chặt, sáng lấp lánh với vẻ cứng rắn, bóng loáng như kim loại vừa được thợ rèn đánh bóng.”

Verse 31

तदपास्य थनुश्कछिन्नं धृष्टद्युम्नो महामना:

Sañjaya nói: “Ném bỏ cây cung đã gãy ấy, Dhṛṣṭadyumna, bậc đại tâm, tự trấn định để tiếp tục giao chiến.”

Verse 32

ततो दुर्योधनस्याश्वान्‌ हत्वा सूतं च पठचभि:

Sañjaya nói: “Rồi ông giết những con ngựa của Duryodhana và cả người đánh xe của hắn, lại quật ngã luôn những kẻ tùy tùng còn lại.”

Verse 33

रथं सोपस्करं छत्रं शक्ति खड्गं गदां ध्वजम्‌

Sañjaya nói: “(Ông nắm giữ) cỗ chiến xa đủ mọi trang bị, chiếc lọng vương giả, ngọn giáo, thanh kiếm, cây chùy và lá cờ.”

Verse 34

तपनीयाड्दं चित्र नागं मणिमयं शुभम्‌

Sañjaya nói: “(Ông trông thấy) một con voi kỳ diệu, rực rỡ, nạm châu báu, được chế tác sang trọng bằng vàng.”

Verse 35

दुर्योधन तु विरथं छिन्नवर्मायुधं रणे

Sañjaya nói: Nhưng Duryodhana, giữa chiến địa, đã thành kẻ mất xe—giáp trụ và binh khí đều bị chém đứt. Câu này nêu bật sự đảo chiều chóng vánh của vận may trong chiến tranh, và gợi lên sức nặng đạo lý khi kiêu mạn phải gánh lấy hậu quả ngay trên chiến trường.

Verse 36

तमारोप्य रथे राजन्‌ दण्डधारो नराधिपम्‌

Sañjaya nói: Tâu Đại vương, sau khi nhấc vị chúa tể của loài người ấy lên xe chiến, kẻ cầm trượng (người đánh xe/kẻ hầu cận) đã đỡ lấy và sắp đặt cho ông vững vàng—một hình ảnh của bổn phận nơi chiến địa: dẫu giữa bạo liệt, việc chăm nom vị thủ lĩnh ngã xuống và giữ đúng phép tắc của vai trò mình vẫn được tôn trọng.

Verse 37

कर्णस्तु सात्यकिं जित्वा राजगृद्धी महाबल:

Sañjaya nói: Karṇa, sức mạnh phi thường, bị thúc đẩy bởi tham vọng vương quyền, sau khi khuất phục Sātyaki liền tiến lên—chiến thắng ấy vừa đáp ứng nhu cầu tức thời của trận chiến, vừa nuôi dưỡng cơn khát tối thượng của ông.

Verse 38

त॑ पृष्ठतो5भ्ययात्‌ तूर्ण शैनेयो वितुदऊछरै:

Sañjaya nói: Rồi Śaineya, mau chóng áp sát từ phía sau, dồn ép ông dữ dội, lấy mưa tên mà đâm xuyên—một cuộc truy kích không khoan nhượng giữa thứ đạo lý khắc nghiệt của sự tất yếu nơi chiến địa.

Verse 39

वारणं जघनोपान्ते विषाणाभ्यामिव द्विप: । उस समय शिनिपौत्र सात्यकि अपने बाणोंसे कर्णको पीड़ा देते हुए तुरंत उसके पीछे- पीछे गये, मानो कोई गजराज अपने दोनों दाँतोंसे दूसरे गजराजकी जाँघोंमें चोट पहुँचाता हुआ उसका पीछा कर रहा हो ।। ३८ $ ।। स भारत महानासीद्‌ योधानां सुमहात्मनाम्‌

Sañjaya nói: Như voi chúa dùng đôi ngà đánh vào hông voi khác mà truy đuổi không ngừng, kẻ truy kích cũng áp sát từ phía sau như thế. Vì vậy, hỡi Bhārata, giữa những dũng sĩ cao tâm ấy đã dấy lên một cuộc giao tranh lớn lao và ghê rợn—hình ảnh cho thấy trong chiến tranh, uy lực và sự truy bức không buông có thể lấn át sự tiết chế, dẫu mỗi chiến binh vẫn bị ràng buộc bởi bổn phận (dharma) mà mình đã chọn nơi chiến địa.

Verse 40

न पाण्डवानां नास्माकं योध: कश्चित्‌ पराड्मुख:

Sañjaya nói: “Trong hàng ngũ các Pāṇḍava và cả trong quân ta, không có một chiến binh nào quay mặt bỏ chạy.”

Verse 41

प्रत्यदृश्यत्‌ ततः कर्ण: पज्चालांस्त्वरितो ययौ | उस समय पाण्डवों तथा हमलोगोंमेंसे कोई भी योद्धा युद्धसे मुँह फेरकर पीछे हटता नहीं दिखायी दिया। तब कर्णने तुरंत ही पांचालोंपर आक्रमण किया ।। ४० $ ।। तस्मिन्‌ क्षणे नरश्रेष्ठ गजवाजिजनक्षय:

Sañjaya nói: Thấy rằng không ai trong hàng ngũ các Pāṇḍava hay quân ta có vẻ quay lưng rời trận, Karṇa liền tức khắc lao nhanh vào quân Pāñcāla, thúc trận thế tiến lên trong đà chiến cuộc không ngừng nghỉ.

Verse 42

प्रादुरासीदुभयतो राजन्‌ मध्यगते5हनि । नरश्रेष्ठ नरेश्वर! मध्याह्नकी उस बेलामें दोनों पक्षोंके हाथी, घोड़ों और मनुष्योंका संहार होने लगा ।। पजञ्चालास्तु महाराज त्वरिता विजिगीषव:

Sañjaya nói: Tâu Đại vương, khi ngày đã đến giữa trưa, sự tàn sát dữ dội bùng lên ở cả hai phía. Hỡi bậc tối thượng trong loài người, hỡi chúa tể nhân gian, vào giờ ngọ ấy, voi, ngựa và chiến sĩ của hai đạo quân bị chém ngã vô số. Và quân Pāñcāla, tâu Đại vương, liền chuyển động mau lẹ, một lòng cầu thắng.

Verse 43

तांस्तथाधिरथि: क्रुद्धो यतमानान्‌ मनस्विन:

Sañjaya nói: Rồi con của Adhirathi (Karṇa), nổi giận, đối mặt với những chiến binh khí phách ấy, những kẻ đang dốc hết sức mình mà giao tranh.

Verse 44

व्याप्रकेतुं सुशर्माणं चित्र चोग्रायुध॑ं जयम्‌

Sañjaya nói: (Karṇa) liền thúc giục Suśarmā, cùng Citra và Jaya—những chiến binh mang vũ khí hung mãnh—xông vào hành động giữa sức ép dồn dập của chiến trận.

Verse 45

शुक्लं च रोचमानं च सिंहसेनं च दुर्जयम्‌ । वह व्याप्रकेतु, सुशर्मा-, चित्र, उग्रायुध, जय, शुक्ल, रोचमान और दुर्जय वीर सिंहसेनपर जा चढ़ा || ४४ $ || ते वीरा रथमार्गेण परिवत्रुर्नरोत्तमम्‌

Sañjaya nói: “Họ vây quanh bậc anh hùng bậc nhất theo lối xe chiến—Śukla, Rocamāna, Siṃhasena và Durjaya, kẻ khó bề khuất phục.”

Verse 46

युध्यमानांस्तु तान्‌ दूरान्मनुजेन्द्र प्रतापवान्‌

Sañjaya nói: “Ôi chúa tể loài người, bậc dũng mãnh ấy, thấy những chiến binh kia đang giao chiến ở đằng xa…”

Verse 47

अथापरान्‌ महाराज सूतपुत्र: प्रतापवान्‌

Sañjaya nói: “Rồi, tâu Đại vương, người con của kẻ đánh xe—dũng mãnh vô song—cũng hướng sang những kẻ khác, thúc trận chiến tiến lên với uy lực không hề suy giảm.”

Verse 48

जिष्णुं च जिष्णुकर्माणं देवापिं भद्रमेव च,निजघान सुसंक्रुद्धश्षेदीनां च महारथान्‌ । राजन! तत्पश्चात्‌ क्रोधमें भरे हुए कर्णने समरांगणमें जिष्णु, जिष्णुकर्मा, देवापि, भद्र, दण्ड, चित्र, चित्रायुध, हरि, सिंहकेतु, रोचमान तथा महारथी शलभ--इन चेदिदेशीय महारथियोंका संहार कर डाला

Sañjaya nói: “Bấy giờ Karṇa, bừng bừng cơn thịnh nộ dữ dội, đã đánh gục Jiṣṇu, Jiṣṇukarmā, Devāpi và Bhadrā, cùng nhiều đại xa chiến binh của xứ Cedi.”

Verse 49

दण्डं च राजन्‌ समरे चित्र चित्रायुधं हरिम्‌ । सिंहकेतुं रोचमानं शलभं च महारथम्‌

Sañjaya nói: “Tâu Đại vương, trong trận ấy còn có Daṇḍa, và Hari—kẻ mang những vũ khí kỳ diệu muôn sắc—rực sáng với lá cờ mang phù hiệu sư tử; và cả Śalabha nữa, một đại xa chiến binh.”

Verse 50

तेषामाददत: प्राणानासीदाधिरथेरवपु:

Sañjaya nói: Khi chàng đang đoạt lấy sinh mạng của họ, chính thân thể của con trai Ādhiratha (Karna) đã trở thành một khí cụ tử thần ghê rợn—báo hiệu đà tàn khốc của chiến trận, nơi trên chiến địa, tài võ chứ không phải lòng thương xót mới là kẻ cai trị.

Verse 51

तत्र भारत कर्णेन मातज्ञास्ताडिता: शरै:

Tại đó, hỡi Bhārata, những chiến tượng đã bị mũi tên của Karṇa quật ngã—một hình ảnh phơi bày sự tàn nhẫn dữ dội của chiến tranh, nơi ngay cả loài thú trận hùng mạnh nhất cũng gục trước kỹ nghệ chiến đấu tập trung và chuẩn xác.

Verse 52

निपेतुरुरव्या समरे कर्णसायकताडिता:

Sañjaya nói: Giữa cơn giao chiến, các chiến sĩ—bị mũi tên của Karṇa quật ngã—đã đổ sầm xuống đất. Câu kệ nhấn mạnh gánh nặng đạo lý u ám của chiến tranh: khi tài lực và số mệnh đã được phóng ra qua vũ khí, hậu quả đến nhanh và không thể đảo ngược đối với sinh mạng hữu hình.

Verse 53

गजवाजिमनुष्यैश्न निपतद्धिः समन्तत:

Sañjaya nói: “Khắp bốn phía, voi, ngựa và người ngã xuống thành từng đống.”

Verse 54

नैवं भीष्मो न च द्रोणो नान्ये युधि च तावका:

Sañjaya nói: “Ngay cả Bhīṣma, hay Droṇa, hay bất kỳ chiến binh nào khác của ngài trên chiến trường cũng không thể hành động như thế.”

Verse 55

सूतपुत्रेण नागेषु हयेषु च रथेषु च

Sañjaya nói: “Bởi người con của kẻ đánh xe (Karna), giữa đàn voi, đàn ngựa và những cỗ chiến xa nữa…”

Verse 56

मृगमध्ये यथा सिंहो दृश्यते निर्भयश्वरन्‌,इति श्रीमहा भारते कर्णपर्वणि संकुलयुद्धे षघट्पठ्चाशत्तमो5ध्याय:

Sañjaya nói: “Như sư tử hiện ra, đứng hiên ngang không sợ hãi giữa bầy nai, thì vị chúa ấy cũng hiện lên—không hề nao núng—giữa cảnh chiến trận dồn dập.”

Verse 57

यथा मृगगणांस्त्रस्तान्‌ सिंहो द्रावयते दिश:

Sañjaya nói: “Như sư tử xua bầy nai hoảng sợ chạy tán loạn về mọi phía, thì dũng sĩ hùng mạnh ấy cũng làm tan tác những hàng ngũ kinh hoàng—nỗi hoảng loạn lan ra khi ai nấy đều tìm đường thoát thân.”

Verse 58

सिंहास्यं च यथा प्राप्प न जीवन्ति मृगा: क्वचित्‌

Sañjaya nói: “Như nai đã lọt tới tận miệng sư tử thì chẳng nơi nào còn sống sót, cũng vậy, kẻ rơi vào tầm nắm tức thời của một địch thủ hùng mạnh sẽ không còn đường thoát—một hình ảnh nêu bật sự đoạn tuyệt tàn khốc của chiến tranh.”

Verse 59

वैश्वानरं यथा प्राप्य प्रतिदहाुन्ति वै जना:

Sañjaya nói: “Như người đời gặp ngọn lửa rực cháy của Vaiśvānara thì bị thiêu đốt, cũng vậy, kẻ chạm phải sức mạnh nuốt trọn ấy ắt gặp diệt vong không thể tránh.”

Verse 60

कण्णाग्निना रणे तद्वद्‌ दग्धा भारत सृञ्जया: । भरतनन्दन! जैसे जलती आगमें पड़ जानेपर सभी मनुष्य दग्ध हो जाते हैं, उसी प्रकार सूंजय-सैनिक रणभूमिमें कर्णरूपी अग्निसे जलकर भस्म हो गये ।। कर्णेन चेदिकैकेयपाञ्चालेषु च भारत

Sañjaya nói: Hỡi Bhārata, hỡi niềm vui của dòng Bhārata—cũng như mọi người đều bị thiêu cháy khi rơi vào ngọn lửa đang bừng bừng, thì các chiến binh Sṛñjaya trên chiến địa cũng bị Karṇa—tựa chính ngọn lửa—thiêu đốt và hóa thành tro. Và Karṇa cũng lần lượt quật ngã người Cedi, Kaikeya và Pāñcāla nữa, hỡi Bhārata.

Verse 61

विश्राव्य नाम निहता बहव: शूरसम्मता: । भारत! कर्णने चेदि, केकय और पांचाल योद्धाओंमेंसे बहुत-से शूरसम्मत रथियोंको नाम सुनाकर मार डाला ।। मम चासीन्मती राजन्‌ दृष्टवा कर्णस्य विक्रमम्‌,राजन! कर्णका पराक्रम देखकर मेरे मनमें यही निश्चय हुआ कि युद्धस्थलमें एक भी पांचाल योद्धा सूतपुत्रके हाथसे जीवित नहीं छूट सकता; क्‍योंकि सूतपुत्र बारंबार युद्धस्थलमें पांचालोंका ही विनाश कर रहा था

Sañjaya nói: Hỡi Bhārata, Karṇa, xướng lên chính tên tuổi của họ, đã hạ sát nhiều chiến sĩ lừng danh dũng mãnh—nhiều kỵ xa trong hàng ngũ Cedi, Kekaya và Pāñcāla. Thấy uy lực của Karṇa, tâu Đại vương, trong lòng tôi liền tin chắc rằng trên chiến địa sẽ không một chiến binh Pāñcāla nào thoát sống khỏi tay con trai người Sūta; bởi hết lần này đến lần khác, chính hắn đang gieo diệt vong cho người Pāñcāla.

Verse 62

नैको5प्याधिरथेर्जीवन्‌ पाज्चाल्यो मोक्ष्यते युधि । पज्चालान्‌ व्यधमत्‌ संख्ये सूतपुत्र: पुन: पुन:,राजन! कर्णका पराक्रम देखकर मेरे मनमें यही निश्चय हुआ कि युद्धस्थलमें एक भी पांचाल योद्धा सूतपुत्रके हाथसे जीवित नहीं छूट सकता; क्‍योंकि सूतपुत्र बारंबार युद्धस्थलमें पांचालोंका ही विनाश कर रहा था

Sañjaya nói: Tâu Đại vương, thấy uy lực của Karṇa, tôi tin chắc rằng trong trận chiến sẽ không một chiến binh Pāñcāla nào thoát sống khỏi tay vị dũng sĩ xa chiến (Karṇa); bởi con trai người Sūta ấy hết lần này đến lần khác tiêu diệt người Pāñcāla giữa nơi giao tranh dày đặc.

Verse 63

पज्चालानथ निष्नन्तं कर्ण दृष्टवा महारणे | अभ्यधावत्‌ सुसंक्रुद्धों धर्मराजो युधिष्ठिर:,उस महासमरमें कर्णको पांचालोंका संहार करते देख धर्मराज युधिष्ठिरने अत्यन्त कुपित होकर उसपर धावा बोल दिया

Sañjaya nói: Trong đại chiến ấy, thấy Karṇa đang tàn sát người Pāñcāla, Dharmarāja Yudhiṣṭhira—bị cơn phẫn nộ dữ dội cuốn trùm—đã lao thẳng đến đối đầu với hắn.

Verse 64

धृष्टय्रुम्नश्व राधेयं द्रौपदेयाश्व मारिष | परिवद्वुरमित्रघ्नं शतशश्नचापरे जना:,आर्य! धृष्टद्युम्न, द्रौपदीके पुत्र तथा दूसरे सैकड़ों मनुष्य शत्रुनाशक राधापुत्र कर्णको चारों ओरसे घेरकर खड़े हो गये

Sañjaya nói: Hỡi bậc đáng kính, Dhṛṣṭadyumna và các con trai của Draupadī, cùng hàng trăm chiến sĩ khác, đã đứng vây quanh Rādheya (Karna), kẻ diệt thù, từ mọi phía.

Verse 65

शिखण्डी सहदेवश्व नकुलो नाकुलिस्तथा । जनमेजय: शिनेर्नप्ता बहवश्न प्रभद्रका:,शिखण्डी, सहदेव, नकुल, शतानीक, जनमेजय, सात्यकि तथा बहुत-से प्रभद्रकगण-- ये सभी अमिततेजस्वी वीर युद्धस्थलमें धृष्टद्युम्मके आगे होकर बाण बरसानेवाले कर्णपर नाना प्रकारके अस्त्र-शस्त्रोंका प्रहार करते हुए विचरने लगे

Sañjaya nói: Śikhaṇḍī, Sahadeva, Nakula và Nākuḷi, cùng với Janamejaya—cháu của Śini—và nhiều chiến binh Prabhadraka; tất cả đều là những dũng sĩ có uy lực khôn lường, đã di chuyển khắp chiến địa trước mặt Dhṛṣṭadyumna, trút mưa tên và dùng đủ loại vũ khí, phi tiễn mà đánh vào Karṇa.

Verse 66

एते पुरोगमा भूत्वा धृष्टद्युम्नस्य संयुगे । कर्णमस्यन्तमिष्वस्त्रैर्विचेररमितौजस:,शिखण्डी, सहदेव, नकुल, शतानीक, जनमेजय, सात्यकि तथा बहुत-से प्रभद्रकगण-- ये सभी अमिततेजस्वी वीर युद्धस्थलमें धृष्टद्युम्मके आगे होकर बाण बरसानेवाले कर्णपर नाना प्रकारके अस्त्र-शस्त्रोंका प्रहार करते हुए विचरने लगे

Sañjaya nói: Dẫn đầu trong trận chiến dưới quyền Dhṛṣṭadyumna, những dũng sĩ có uy lực khôn lường ấy—Śikhaṇḍin, Sahadeva, Nakula, Śatānīka, Janamejaya, Sātyaki và nhiều toán quân Prabhadraka—đã tung hoành trên chiến địa, trút mưa tên và dùng đủ loại vũ khí, phi tiễn mà đánh vào Karṇa.

Verse 67

तांस्तत्राधिरथि: संख्ये चेदिपाउ्चालपाण्डवान्‌ । एको बहूनभ्यपतद्‌ गरुत्मान्‌ पन्नगानिव,सूतपुत्रने समरांगणमें अकेला होनेपर भी जैसे गरुड़ अनेक सर्पोपर एक साथ आक्रमण करते हैं, उसी प्रकार बहुसंख्यक चेदि, पांचाल और पाण्डवोंपर आक्रमण किया

Sañjaya nói: Trên chiến địa ấy, Adhirathi (Karṇa) tuy chỉ một mình vẫn lao vào đám đông—người Cedi, Pāñcāla và các Pāṇḍava—như Garuḍa sà xuống một lượt trên muôn rắn.

Verse 68

तै: कर्णस्याभवद्‌ युद्ध घोररूप॑ विशाम्पते । तादृग्‌ यादृक्‌ पुरा वृत्तं देवानां दानवै: सह,प्रजानाथ! उन सबके साथ कर्णका वैसा ही भयानक युद्ध हुआ, जैसा पूर्वकालमें देवताओंका दानवोंके साथ हुआ था

Sañjaya nói: Hỡi chúa của muôn dân, trận chiến bấy giờ bùng lên quanh Karṇa trở nên ghê rợn, tựa cuộc chiến thuở xưa giữa chư thiên và loài Dānavas.

Verse 69

तान्‌ समेतान्‌ महेष्वासान्‌ शरवर्षोचवर्षिण: । एको व्यधमददव्यग्रस्तमांसीव दिवाकर:,जैसे एक ही सूर्य सम्पूर्ण अन्धकार-राशिको नष्ट कर देते हैं, उसी प्रकार एक ही कर्णने ढेर-के-ढेर बाण-वर्षा करनेवाले उन समस्त महाधनुर्धरोंको बिना किसी व्यग्रताके नष्ट कर दिया

Sañjaya nói: Những cung thủ vĩ đại ấy, tụ hội một chỗ và tuôn mưa tên, rốt cuộc vẫn bị Karṇa một mình đánh gục, không chút nao núng—như mặt trời đơn độc xua tan từng khối tối tăm.

Verse 70

भीमसेनस्तु संसक्ते राधेये पाण्डवैः सह | सर्वतो5भ्यहनत्‌ क्रुद्धो यमदण्डनिभै: शरैः । वाह्लीकान्‌ केकयान्‌ मत्स्यान्‌ वासात्यान्‌ मद्रसैन्धवान्‌

Sañjaya nói: Khi trận chiến đã khóa chặt Bhīmasena vào cuộc giáp chiến gần với Rādheya (Karna) cùng các Pāṇḍava, chàng bừng bừng phẫn nộ, vung mưa tên như trượng trừng phạt của thần Yama, đánh quật quân sĩ bốn phía. Chàng giáng xuống bọn Vāhlīka, Kekaya, Matsya, Vāsātya, cùng quân Madra và Sindhava—khiến nỗi kinh hoàng và báo ứng lan khắp chiến địa.

Verse 71

एक: संख्ये महेष्वासो योधयन्‌ बह्नशोभत । जिस समय राधापुत्र कर्ण पाण्डवोंके साथ उलझा हुआ था, उसी समय महाधनुर्धर भीमसेन क्रोधमें भरकर यमदण्डके समान भयंकर बाणोंद्वारा बाह्नीक, केकय, मत्स्य, वसातीय, मद्र तथा सिंधुदेशीय सैनिकोंका सब ओरसे संहार कर रहे थे। वे युद्धभूमिमें अकेले ही इन सबके साथ युद्ध करते हुए बड़ी शोभा पा रहे थे ।। तत्र मर्मसु भीमेन नाराचैस्ताडिता गजा:

Sañjaya nói: Trong trận ấy, đại cung thủ Bhīma chiến đấu một mình mà rực rỡ phi thường. Đúng vào lúc con của Rādhā là Karṇa đang bị cuốn chặt trong cuộc giao tranh với các Pāṇḍava, Bhīmasena—cơn giận bùng cháy đến tột cùng—đang chém giết khắp bốn phía quân Bāhlīka, Kekaya, Matsya, Vāsātīya, Madra và Sindhu bằng những mũi tên ghê rợn như trượng của Yama. Ngay cả voi chiến ở đó, bị Bhīma bắn trúng vào chỗ hiểm bằng những mũi tên sắt, cũng loạng choạng trước sức công phá của chàng.

Verse 72

वाजिनश्न हतारोहा: पत्तयश्ष गतासव:

Sañjaya nói: Ngựa cũng bị giết; kỵ sĩ bị đánh quật, và lính bộ cũng ngã xuống, không còn sinh khí.

Verse 73

सहस्रशश्न॒ रथिन: पातिता: पतितायुधा:

Sañjaya nói: Hàng nghìn chiến binh xa chiến bị quật ngã—ngã xuống, vũ khí rơi khỏi tay.

Verse 74

रथिशि: सादिभि: सूतै: पादातैरवाजिभिग्गजै:

Sañjaya nói: Chiến địa chật kín chiến binh xa chiến, lính bộ, người đánh xe, cùng ngựa và voi.

Verse 75

भीमसेन शरैश्कछिन्नैराच्छन्ना वसुधाभवत्‌ | भीमसेनके बाणोंसे छिन्न-भिन्न हुए रथियों, घुड़सवारों, सारथियों, पैदलों, घोड़ों और हाथियोंकी लाशोंसे वहाँकी धरती आच्छादित हो गयी थी || ७४ $ ।। तत्‌ स्तम्भितमिवातिष्ठद्‌ भीमसेनभयार्दितम्‌,उस महासमरमें दुर्योधनकी सारी सेना भीमसेनके भयसे पीड़ित हो स्तब्ध-सी खड़ी थी। उत्साहशून्य, घायल, निश्रेष्ट, भयंकर और अत्यन्त दीन-सी प्रतीत होती थी

Sañjaya thưa: Mặt đất nơi ấy bị phủ kín bởi những kẻ bị mũi tên của Bhīmasena chém nát—chiến xa binh, kỵ binh, người đánh xe, bộ binh, ngựa và voi—xác nằm la liệt, tan tác. Trong trận đại chiến ấy, toàn quân của Duryodhana, bị nỗi sợ Bhīmasena giày vò, đứng sững như hóa đá—mất hết khí phách, đầy thương tích, rối loạn hàng ngũ, trông vừa ghê gớm lại vừa thảm hại đến cùng cực.

Verse 76

दुर्योधनबलं सर्व निरुत्साहं कृतव्रणम्‌ निश्चैष्ट तुमुलं दीनं बभौ तस्मिन्‌ महारणे,उस महासमरमें दुर्योधनकी सारी सेना भीमसेनके भयसे पीड़ित हो स्तब्ध-सी खड़ी थी। उत्साहशून्य, घायल, निश्रेष्ट, भयंकर और अत्यन्त दीन-सी प्रतीत होती थी

Sañjaya thưa: Trong trận đại chiến ấy, toàn quân của Duryodhana trông như cạn sạch khí phách và đầy thương tích—đứng bất động, rối loạn, và tuyệt vọng đến cùng cực—bị nỗi sợ Bhīmasena làm cho tê liệt.

Verse 77

प्रसन्नसलिले काले यथा स्यात्‌ सागरो नृप । तद्धत्‌ तव बल॑ तद्‌ वै निश्चलं समवस्थितम्‌

Sañjaya thưa: “Tâu Đại vương, như biển cả trở nên lặng và vững khi nước trong và thời thế yên, thì quân của bệ hạ—chính đạo quân ấy—cũng đứng vững, bất động, chỉnh tề.”

Verse 78

नरेश्वरर जिस समय ज्वार न उठनेसे जल स्वच्छ एवं शान्त हो, उस समय जैसे समुद्र निश्चल दिखायी देता है, उसी प्रकार आपकी सारी सेना निश्चेष्ट खड़ी थी ।। मन्युवीर्यबलोपेतं दर्पात्‌ प्रत्यवरोपितम्‌ । अभवत् तव पुत्रस्य तत्‌ सैन्यं निष्प्रभं तदा,यद्यपि आपके सैनिकोंमें क्रोध, पराक्रम और बलकी कमी नहीं थी तो भी उनका घमंड चूर-चूर हो गया था; इसलिये उस समय आपके पुत्रकी वह सारी सेना तेजोहीन-सी प्रतीत होती थी

Sañjaya thưa: Khi thủy triều không dâng, nước trong và yên, biển cả trông như bất động; cũng vậy, toàn quân của bệ hạ đứng trơ không nhúc nhích. Dẫu quân của hoàng tử vẫn có giận dữ, dũng khí và sức mạnh, nhưng lòng kiêu mạn đã bị quật ngã hoàn toàn; vì thế khi ấy, đạo quân của hoàng tử trông như mất hết hào quang, đứng ì như vô hồn.

Verse 79

तद्‌ बल॑ भरतश्रेष्ठ वध्यमानं परस्परम्‌ | रुधिरौघपरिक्लिन्नं रुधिरार्द्र बभूव ह

Sañjaya thưa: “Tâu bậc tối thượng trong dòng Bharata, đạo quân ấy đánh và bị đánh lẫn nhau, rồi bị những dòng máu tưới đẫm—thấm ướt từ đầu đến cuối bởi máu me.”

Verse 80

सूतपुत्रो रणे क्रुद्ध: पाण्डवानामनीकिनीम्‌

Sañjaya nói: Giữa cơn chiến trận, người con của người đánh xe (Karna), bừng bừng phẫn nộ, đã xông thẳng vào toàn quân Pandava.

Verse 81

वर्तमाने तथा रौद्रे संग्रामे5द्भुतदर्शने,जब इस प्रकार दिखायी देनेवाला वह भयंकर संग्राम चल ही रहा था, उस समय दूसरी ओर विजयी वीसमे | श्रेष्ठ अर्जुन सेनाके मध्यभागमें बहुत-से संशप्तकोंका संहार करके भगवान्‌ श्रीकृष्णसे बोले--

Sañjaya nói: Khi trận chiến khủng khiếp ấy—dữ dội trong cơn cuồng nộ mà cũng kỳ vĩ trước mắt—vẫn còn đang cuộn trào, ở phía kia, Arjuna, bậc anh hùng chiến thắng, đứng đầu hàng chiến sĩ, sau khi giết nhiều Saṃsaptaka ngay giữa quân trận, liền thưa với Đấng Thế Tôn Śrī Kṛṣṇa.

Verse 82

निहत्य पृतनामध्ये संशप्तकगणान्‌ बहून्‌ । अर्जुनो जयतां श्रेष्ठो वासुदेवमथाब्रवीत्‌,जब इस प्रकार दिखायी देनेवाला वह भयंकर संग्राम चल ही रहा था, उस समय दूसरी ओर विजयी वीसमे | श्रेष्ठ अर्जुन सेनाके मध्यभागमें बहुत-से संशप्तकोंका संहार करके भगवान्‌ श्रीकृष्णसे बोले--

Sañjaya nói: Ở giữa quân trận, sau khi giết nhiều toán Saṃśaptaka, Arjuna—bậc nhất trong hàng người chiến thắng—liền thưa với Vāsudeva (Kṛṣṇa).

Verse 83

प्रभग्नं बलमेतद्धि योत्स्यमानं जनार्दन । एते द्रवन्ति सगणा: संशप्तकमहारथा:

Sañjaya nói: “Hỡi Janārdana, đạo quân này quả đã tan vỡ ngay khi còn đang giao chiến. Kìa—những đại xa chiến binh Saṃsaptaka cùng các toán của họ đang tháo chạy.”

Verse 84

दीर्यते च महत्‌ सैन्यं सृजजयानां महारणे,“उधर वह सूृंजयोंकी विशाल सेना भी महासमरमें विदीर्ण हो रही है। श्रीकृष्ण! वह हाथीकी रस्सीके चिह्नसे युक्त बुद्धिमान्‌ कर्णका ध्वज दिखायी दे रहा है। वह राजाओंकी सेनाके बीच सानन्द विचरण कर रहा है

Sañjaya nói: “Trong đại chiến ấy, đại quân Sṛñjaya đang bị xé nát. Hỡi Kṛṣṇa, kìa hiện ra lá cờ của Karṇa, người trí tuệ, mang dấu dây buộc voi. Nó ung dung, đầy tự tin như vui sướng, lướt giữa các đạo quân của chư vương.”

Verse 85

हस्तिकक्षो हासौ कृष्ण केतु: कर्णस्य धीमतः । दृश्यते राजसैन्यस्य मध्ये विचरतो मुदा,“उधर वह सूृंजयोंकी विशाल सेना भी महासमरमें विदीर्ण हो रही है। श्रीकृष्ण! वह हाथीकी रस्सीके चिह्नसे युक्त बुद्धिमान्‌ कर्णका ध्वज दिखायी दे रहा है। वह राजाओंकी सेनाके बीच सानन्द विचरण कर रहा है

Sañjaya nói: “Hỡi Kṛṣṇa, lá cờ của Karṇa bậc trí—mang dấu hiệu sợi dây buộc voi—hiện ra rõ ràng. Nó lướt đi đầy hân hoan giữa đạo quân các vua, trong khi đại chiến đang cuộn trào và quân Sṛñjaya bị xé nát.”

Verse 86

न च कर्ण रणे शक्ता जेतुमन्ये महारथा: । जानीते हि भवान्‌ कर्ण वीर्यवन्तं पराक्रमे,“जनार्दन! आप तो जानते ही हैं कि कर्ण कितना बलवान्‌ तथा पराक्रम प्रकट करनेमें समर्थ है। अतः रणभूमिमें दूसरे महारथी उसे जीत नहीं सकते हैं

Sañjaya nói: “Các đại xa thủ khác cũng không thể khuất phục Karṇa trong chiến trận. Hỡi Janārdana, ngài biết rõ Karṇa hùng mạnh dường nào và có thể phô bày dũng lực ra sao. Vì thế, trên chiến địa, các maharatha khác không thể vượt thắng chàng.”

Verse 87

तत्र याहि यत: कर्णो द्रावयत्येष नो बलम्‌ । वर्जयित्वा रणे याहि सूतपुत्रं महारथम्‌

Sañjaya nói: “Hãy đến đó—nơi Karṇa đang xua quân ta tan tác. Giữa cơn chiến trận, hãy tiến đến đối mặt với đại xa thủ ấy, người con của kẻ đánh xe.”

Verse 88

एतन्मे रोचते कृष्ण यथा वा तव रोचते । “श्रीकृष्ण! जहाँ यह कर्ण हमारी सेनाको खदेड़ रहा है, वहीं चलिये। रणभूमिमें संशप्तकोंको छोड़कर अब महारथी सूतपुत्रके ही पास रथ ले चलिये। “मुझे यही ठीक जान पड़ता है अथवा आपको जैसा जँचे, वैसा कीजिये” ।। 38 कम त्वा वचस्तस्य गोविन्द: प्रहसन्निव

Sañjaya nói: “Điều ấy đối với ta là phải, hỡi Kṛṣṇa—nhưng xin làm theo điều ngài cho là đúng. Hãy đến nơi Karṇa đang đẩy lùi quân ta. Bỏ lại đội Saṁsaptaka trên chiến địa, giờ hãy đánh xe thẳng về phía đại xa thủ ấy, người con của kẻ đánh xe.”

Verse 89

ततस्तव महासैन्यं गोविन्दप्रेरिता हया:

Sañjaya nói: Rồi những con ngựa, được Govinda thúc giục, kéo đạo quân mênh mông của ngài tiến lên—như thể chính đà thế của cuộc chiến cũng đang được ý chí của Kṛṣṇa dẫn dắt.

Verse 90

केशवप्रेरितैरश्वैः श्वेते: काउ्चनभूषणै:

Sañjaya nói: Những con ngựa trắng—được trang sức bằng đồ vàng và được thúc tiến theo sự thôi thúc của Keśava—đã kéo chiến xa lao lên phía trước, làm nổi bật quyền năng dẫn dắt của Kṛṣṇa giữa sức nặng đạo lý nghiêm khắc của cuộc chiến.

Verse 91

अर्जुनके द्वारा संशप्तकोंका संहार मेघस्तनितनिर्हाद: स रथो वानरध्वज:

Sañjaya nói: Arjuna đã tiêu diệt quân Saṁsaptaka; chiến xa mang cờ hình khỉ của chàng gầm vang như sấm từ mây—một âm thanh khiến người ta rúng động, báo hiệu ý chí không lùi bước và sự tất yếu nghiệt ngã của hậu quả chiến tranh.

Verse 92

तौ विदार्य महासेनां प्रविष्टी केशवार्जुनौ

Sañjaya nói: Xé toạc đại quân, Keśava và Arjuna đã thọc sâu vào hàng ngũ địch. Câu này nhấn mạnh bước tiến kiên quyết của họ trong chiến trận—lòng dũng cảm và tài nghệ được dẫn dắt bởi bổn phận—đồng thời gợi lên sức nặng đạo lý của chiến tranh, nơi ngay cả mục đích chính nghĩa cũng phải đi xuyên qua sự tàn phá mênh mông.

Verse 93

युद्धशौण्डौ समाहूतावागतौ तौ रणाध्वरम्‌

Sañjaya nói: Hai vị ấy, lừng danh về uy lực chiến trận, được triệu gọi liền đến chiến trường—như những người dự lễ tế chiến tranh trang nghiêm—sẵn sàng hoàn thành bổn phận khắc nghiệt mà cuộc xung đột đòi hỏi.

Verse 94

क्रुद्धौं तौ तु नरव्याप्रौ वेगवन्तो बभूवतु:

Sañjaya nói: Hai vị ấy, như hổ giữa loài người, nổi giận và lao lên với tốc độ không gì cưỡng nổi—một hình ảnh cho thấy khi cơn thịnh nộ bùng lên trong chiến tranh, nó biến các anh hùng thành công cụ của đà tiến không ngừng.

Verse 95

तलशब्देन रुषितौ यथा नागौ महावने । जैसे विशाल वनमें तालीकी आवाजसे कुपित हुए दो हाथी दौड़े आ रहे हों, उसी प्रकार क्रोधमें भरे हुए वे दोनों पुरुषसिंह बड़े वेगसे बढ़े आ रहे थे ।। ९४ $ ।। विगाहा तु रथानीकमश्चसंघांश्व फाल्गुन:

Sañjaya thưa: Như hai con voi giữa rừng sâu bát ngát, bị tiếng vỗ cây thốt nốt (tāla) kích động mà nổi giận, liền lao tới dữ dội; cũng vậy, hai dũng sĩ tựa sư tử ấy, lòng đầy phẫn nộ, đã xông lên phía trước với tốc lực phi thường.

Verse 96

त॑ दृष्टवा युधि विक्रान्तं सेनायां तव भारत

Thấy người ấy—dũng mãnh giữa chiến địa—ở ngay trong quân ngươi, hỡi Bhārata, Sañjaya tiếp lời thuật lại, nhấn mạnh rằng giữa đạo quân Kaurava vẫn có một chiến sĩ nổi bật về uy lực, khiến thế cờ và đạo lý của cuộc chiến càng thêm căng thẳng.

Verse 97

ततो रथसहस्रेण द्विरदानां त्रिभि: शतै:,शरवर्षर्महाराज सर्वतः पाण्डुनन्दनम्‌ । महाराज! तब एक हजार रथ, तीन सौ हाथी, चौदह हजार घोड़े और लक्ष्य वेधनेमें निपुण, सर्वत्र विख्यात एवं शौर्यसम्पन्न दो लाख पैदल सैनिक साथ लेकर संशप्तक महारथी कुन्तीकुमार पाण्डुनन्दन अर्जुनको अपने बाणोंकी वर्षासे आच्छादित करते हुए उनपर चढ़ आये

Sañjaya thưa: Rồi, tâu Đại vương, với một nghìn chiến xa và ba trăm voi, họ từ mọi phía trút mưa tên xuống Arjuna, con của Pāṇḍu, vây ép chàng trong cơn bão sắt của chiến trường.

Verse 98

चतुर्दशसहसैौस्तु तुरगाणां महाहवे । द्वाभ्यां शतसहस्राभ्यां पदातीनां च धन्विनाम्‌,शरवर्षर्महाराज सर्वतः पाण्डुनन्दनम्‌ । महाराज! तब एक हजार रथ, तीन सौ हाथी, चौदह हजार घोड़े और लक्ष्य वेधनेमें निपुण, सर्वत्र विख्यात एवं शौर्यसम्पन्न दो लाख पैदल सैनिक साथ लेकर संशप्तक महारथी कुन्तीकुमार पाण्डुनन्दन अर्जुनको अपने बाणोंकी वर्षासे आच्छादित करते हुए उनपर चढ़ आये

Sañjaya thưa: Trong trận đại chiến ấy, tâu Đại vương, với mười bốn nghìn kỵ mã và hai trăm nghìn bộ binh cung thủ, các đại xa chiến binh Saṁsaptaka từ mọi phía trút những dòng tên như thác xuống Arjuna, con của Pāṇḍu, rồi xông tới quyết liệt.

Verse 99

शूराणां लब्धलक्ष्याणां विदितानां समन्तत: | अभ्यवर्तन्त कौन्तेयं छादयन्तो महारथा:,शरवर्षर्महाराज सर्वतः पाण्डुनन्दनम्‌ । महाराज! तब एक हजार रथ, तीन सौ हाथी, चौदह हजार घोड़े और लक्ष्य वेधनेमें निपुण, सर्वत्र विख्यात एवं शौर्यसम्पन्न दो लाख पैदल सैनिक साथ लेकर संशप्तक महारथी कुन्तीकुमार पाण्डुनन्दन अर्जुनको अपने बाणोंकी वर्षासे आच्छादित करते हुए उनपर चढ़ आये

Sañjaya thưa: Tâu Đại vương, những đại xa chiến binh ấy—dũng mãnh, bắn trúng đích, danh tiếng vang khắp bốn phương—đã xông thẳng vào con của Kuntī. Từ mọi phía, họ phủ kín Arjuna, con của Pāṇḍu, bằng một trận mưa tên dày đặc.

Verse 100

।। स च्छाद्यमान: समरे शरै: परबलार्दन:

Sañjaya nói: Và chàng—bị một trận mưa tên phủ kín giữa chiến địa—vẫn tiếp tục dồn ép cuộc công kích, như kẻ nghiền nát sức mạnh của quân thù.

Verse 101

दर्शयन्‌ रौद्रमात्मानं पाशहस्त इवान्तक: । निघ्नन्‌ संशप्तकान्‌ पार्थ: प्रेक्षणीयतरो5भवत्‌

Sañjaya nói: Phô bày dáng vẻ dữ dội của mình như Thần Chết cầm thòng lọng, Pārtha (Arjuna) hạ sát các Saṃśaptaka; và trong khoảnh khắc ấy, chàng càng trở nên đáng chiêm ngưỡng—uy nghiêm trong sức mạnh, lạnh lùng trong ý chí, không hề lay chuyển lời thệ nguyện giữa cuộc tàn sát của chiến tranh.

Verse 102

उस समय समरांगणमें उनके बाणोंसे आच्छादित होते हुए शत्रुसैन्यसंहारक कुन्तीकुमार अर्जुन पाशधारी यमराजके समान अपना भयंकर रूप दिखाते और संशप्तकोंका वध करते हुए अत्यन्त दर्शनीय हो रहे थे ।। ततो विद्युत्प्रभैर्बाणै: कार्तस्वरविभूषितै: । निरन्तरमिवाकाशमासीच्छन्न॑ किरीटिना,तदनन्तर किरीटधारी अर्जुनके चलाये हुए विद्युतके समान प्रकाशमान सुवर्णभूषित बाणोंद्वारा आच्छादित हो आकाश ठसाठस भर गया

Sañjaya nói: Khi ấy, Arjuna—con của Kuntī, kẻ tàn phá quân thù—dẫu bị tên của họ phủ kín giữa chiến trường vẫn phô bày dáng vẻ ghê gớm như Yama cầm thòng lọng, vừa giết các Saṃśaptaka vừa trở nên vô cùng đáng chiêm ngưỡng. Rồi tiếp đó, bởi những mũi tên sáng như chớp, điểm trang vàng rực, do Arjuna đội mũ miện phóng ra, bầu trời dường như bị che phủ liên miên, dày đặc như không còn kẽ hở.

Verse 103

किरीटिभुजनिर्मुक्ति: सम्पतद्धिर्महाशरै: । समाच्छन्न॑ बभौ सर्व काद्रवेयैरिव प्रभो,प्रभो! किरीटधारी अर्जुनकी भुजाओंसे छूटकर सब ओर गिरनेवाले बड़े-बड़े बाणोंसे आवृत होकर वहाँका सारा प्रदेश सर्पोंसे व्याप्त-सा प्रतीत हो रहा था

Sañjaya nói: Ôi chúa công, ôi chúa công! Khi những mũi tên lớn, tuôn ra từ đôi tay của Arjuna đội mũ miện, rơi xuống khắp nơi, cả vùng ấy dường như bị phủ kín—như một nơi tràn ngập loài rắn Kādraveya.

Verse 104

रुक्मपुड्खान्‌ प्रसन्नाग्रान्‌ शरान्‌ संनतपर्वण: । अवासृजदमेयात्मा दिक्षु सर्वासु पाण्डव:,अमेय आत्मबलसे सम्पन्न पाण्डुनन्दन अर्जुन सम्पूर्ण दिशाओंमें सुवर्णमय पंख, स्वच्छ धार और झुकी हुई गाँठवाले बाणोंकी वर्षा कर रहे थे

Sañjaya nói: Vị Pāṇḍava—Arjuna, bậc có tinh thần khôn lường—phóng tên về mọi hướng: lông tên ánh vàng, mũi nhọn sáng trong, và các khớp uốn cong vững chắc.

Verse 105

मही वियद्‌ दिश: सर्वा: समुद्रा गिरयोडपि वा । स्फुटन्तीति जना जज्ञुः पार्थस्य तलनि:स्वनात्‌,वहाँ सब लोग यही समझने लगे कि “अर्जुनके तलशब्द (हथेलीकी आवाज)-से पृथ्वी, आकाश, सम्पूर्ण दिशाएँ, समुद्र और पर्वत भी फटे जा रहे हैं!

Sañjaya nói: Nghe tiếng nổ sắc lạnh từ cái vỗ tay của Pārtha (Arjuna), mọi người đều ngỡ rằng đất, trời, bốn phương, các biển cả, và cả núi non cũng đang nứt vỡ.

Verse 106

हत्वा दशसहस््राणि पार्थिवानां महारथ: । संशप्तकानां कौन्तेय: प्रत्यक्ष॑ं त्वरितो5भ्ययात्‌,महारथी कुन्तीकुमार अर्जुन सबके देखते-देखते दस हजार संशप्तक नरेशोंका वध करके तुरंत आगे बढ़ गये

Sañjaya nói: Đại chiến xa thủ Arjuna, con của Kuntī, đã giết mười nghìn vị vua thuộc phe Saṃśaptaka; rồi ngay trước mắt mọi người, chàng lập tức lao nhanh tiến lên.

Verse 107

प्रत्यक्ष च समासाद्य पार्थ: काम्बोजरक्षितम्‌ | प्रममाथ बलं॑ बाणैर्दानवानिव वासव:,जैसे इन्द्रने दानवोंका विनाश किया था, उसी प्रकार अर्जुनने हमारी आँखोंके सामने काम्बोजराजके द्वारा सुरक्षित सेनाके पास पहुँचकर अपने बाणोंद्वारा उसका संहार कर डाला

Sañjaya nói: Ngay trước mắt chúng ta, Pārtha (Arjuna) tiến thẳng đến đạo quân được vua xứ Kāmboja che chở, rồi dùng tên bắn mà nghiền nát họ—như Vāsava (Indra) thuở trước diệt bọn Dānava.

Verse 108

प्रचिच्छेदाशु भल्लेन द्विषतामाततायिनाम्‌ | शस्त्र पाणिं तथा बाहुं तथापि च शिरांस्युत,वे अपने भल्लके द्वारा आततायी शत्रुओंके शस्त्र, हाथ, भुजा तथा मस्तकोंको बड़ी फुर्तीसे काट रहे थे

Sañjaya nói: Với những mũi tên bhalla phóng đi như chớp, chàng liên tiếp chém đứt vũ khí trong tay bọn địch hung hãn—chặt cả bàn tay, cánh tay, và thậm chí cả đầu.

Verse 109

अड्भाड्रावयवैश्क्िन्नैव्यायुधास्तेडपतन्‌ भुवि । विष्वग्वाताभिसम्भग्ना बहुशाखा इव द्रुमा:,जैसे सब ओरसे उठी हुई आँधीके उखाड़े हुए अनेक शाखाओंवाले वृक्ष धराशायी हो जाते हैं, उसी प्रकार अपने शरीरका एक-एक अवयव कट जानेसे वे शस्त्रहीन शत्रु भूतलपर गिर पड़ते थे

Sañjaya nói: Như những cây nhiều cành bị cuồng phong quật bật gốc từ bốn phía rồi đổ rạp xuống đất, cũng vậy, bọn địch đã mất vũ khí, khi từng phần thân thể bị chém lìa, liền ngã gục trên mặt đất.

Verse 110

हस्त्यश्वरथपत्तीनां व्रातान्‌ निध्नन्तमर्जुनम्‌ | सुदक्षिणादवरज: शरवृष्टया भ्यवीवृषत्‌,तब हाथी, घोड़े, रथ और पैदलोंके समूहोंका संहार करनेवाले अर्जुनपर काम्बोजराज सुदक्षिणका छोटा भाई अपने बाणोंकी वर्षा करने लगा

Sañjaya nói: Khi Arjuna đang chém ngã những đội hình dày đặc của voi, ngựa, chiến xa và bộ binh, thì em trai của Sudakṣiṇa—vua xứ Kāmboja—liền trút xuống chàng một cơn mưa tên không ngừng nghỉ, lấy đòn phản kích đáp lại cuộc tàn sát trong nhịp điệu khốc liệt của chiến trường.

Verse 111

तस्यास्यतोअर्धचन्द्रा भ्यां बाहू परिघसंनिभौ । पूर्णचन्द्रा भवक्‍त्रं च क्षुरेणाभ्यहरच्छिर:,उस समय अर्जुनने बाण-वर्षा करनेवाले उस वीरकी परिघके समान मोटी और सुदृढ़ भुजाओंको दो अर्धचन्द्राकार बाणोंसे काट डाला और एक छुरेके द्वारा पूर्ण चन्द्रमाके समान मनोहर मुखवाले उसके मस्तकको भी धड़से अलग कर दिया

Sañjaya nói: Khi dũng sĩ ấy còn đang trút mưa tên, Arjuna chém đứt hai cánh tay—dày và rắn như chùy sắt—bằng đôi mũi tên hình lưỡi liềm; rồi với một mũi tên sắc như dao cạo, chàng cũng chặt lìa đầu hắn, gương mặt đẹp như trăng rằm.

Verse 112

स पपात ततो वाहात्‌ सुलोहितपरिसत्रव: । मन:शिलागिरे: शृड़ं वज्ेणेवावदारितम्‌,फिर तो वह रक्तका झरना-सा बहाता हुआ अपने वाहनसे नीचे गिर पड़ा, मानो मैनसिलके पहाड़का शिखर वज्रसे विदीर्ण होकर भूतलपर आ गिरा हो

Sañjaya nói: Rồi hắn rơi khỏi chiến xa, máu đỏ sẫm tuôn trào như dòng thác, tựa đỉnh núi Manaḥśilā bị lôi đình bổ vỡ và đổ sập xuống mặt đất.

Verse 113

सुदक्षिणादवरजं काम्बोजं ददृशुर्हतम्‌ । प्रांशुं कमलपत्राक्षमत्यर्थ प्रियदर्शनम्‌

Sañjaya nói: Họ thấy hoàng tử Kāmboja—em trai của Sudakṣiṇa—nằm chết: vóc dáng cao lớn, mắt như cánh sen, dung mạo đẹp đẽ đến lạ thường.

Verse 114

ततो<5भवत्‌ पुनर्युद्धं घोरमत्यर्थमद्भुतम्‌

Sañjaya nói: Rồi một trận chiến lại bùng lên—kinh hoàng tột độ và kỳ dị đến không sao lường được.

Verse 115

नानावस्थाश्व योधानां बभूवुस्तत्र युद्धयताम्‌ । तदनन्तर पुनः अत्यन्त घोर एवं अद्भुत युद्ध होने लगा। वहाँ युद्ध करते हुए योद्धाओंकी विभिन्न अवस्थाएँ प्रकट होने लगीं ।। ११४ $ ।। एकेषुनिहतैरश्वैः काम्बोजैर्यवनै: शकैः

Sañjaya thưa: Tại đó, khi các chiến binh giao tranh, muôn trạng thái và số phận khác nhau của kỵ binh và dũng sĩ hiện ra rõ rệt. Ngay sau đó, trận chiến lại trở nên vô cùng ghê rợn và kỳ dị; giữa tiếng va chạm, những cảnh ngộ đa dạng của người chiến đấu—kẻ còn hăng, kẻ gục ngã, kẻ bị đánh hạ—đều lộ rõ. (Tại đây lời kể chuyển sang những kẻ có ngựa bị tên bắn ngã, trong hàng Kāmboja, Yavana và Śaka.)

Verse 116

रथैर्तताश्वसूतैश्व हतारोहैश्न वाजिभि:,रथोंके घोड़े और सारथि, घोड़ोंके सवार, हाथियोंके आरोही, महावत और स्वयं हाथी भी मारे गये थे। महाराज! इन सबने परस्पर प्रहार करके घोर जनसंहार मचा दिया था

Sañjaya thưa: Xe chiến cũng nằm tan nát, cùng với ngựa và người đánh xe; kỵ sĩ và chiến mã đều bị giết. Trong cuộc đụng độ ghê rợn ấy, đôi bên đánh trả nhau không chút kiềm chế, khiến chiến địa ngập trong một cuộc tàn sát lạnh lùng—hình ảnh sức nuốt chửng của chiến tranh và bóng tối đạo lý khi cơn cuồng nộ che lấp sự tỉnh thức.

Verse 117

द्विरदेश्व हतारोहैर्महामात्रै्हतद्विपै: | अन्योन्येन महाराज कृपो घोरो जनक्षय:,रथोंके घोड़े और सारथि, घोड़ोंके सवार, हाथियोंके आरोही, महावत और स्वयं हाथी भी मारे गये थे। महाराज! इन सबने परस्पर प्रहार करके घोर जनसंहार मचा दिया था

Sañjaya thưa: Tâu Đại vương, trong hàng tượng binh cũng vậy: kẻ cưỡi voi bị giết; các đại thần võ tướng—những người quản tượng và chỉ huy—cũng bị giết; và chính những con voi cũng bị quật ngã. Đánh giáp lá cà, họ chém giết lẫn nhau, gây nên một cuộc tiêu diệt người ghê rợn và không chút xót thương—hình ảnh của chiến tranh, nơi sự hung hăng đáp trả lẫn nhau nhân lên khổ đau và không chừa một vai trò nào, dù là chiến binh, người điều khiển hay loài vật.

Verse 118

तस्मिन्‌ प्रपक्षे पक्षे च निहते सव्यसाचिना । अर्जुनं जयतां श्रेष्ठ त्वरितो द्रौणिरभ्ययात्‌,उस युद्धमें जब सव्यसाची अर्जुनने शत्रुओंके पक्ष और प्रपक्ष दोनोंको मार गिराया, तब द्रोणपुत्र अश्वत्थामा अपने सुवर्णभूषित विशाल धनुषको हिलाता और अपनी किरणोंको धारण करनेवाले सूर्यदेवके समान भयंकर बाण हाथमें लेता हुआ तुरंत विजयी वीरोंमें श्रेष्ठ अर्जुनके सामने आ पहुँचा

Sañjaya thưa: Trong cuộc giao chiến ấy, khi Arjuna—bậc thiện xạ dùng được cả hai tay—đã chém ngã cả cánh chính lẫn cánh phụ của quân địch, thì Aśvatthāmā, con của Droṇa, liền mau chóng tiến đến đối mặt với Arjuna, người đứng đầu trong hàng dũng sĩ chiến thắng.

Verse 119

विधुन्वानो महच्चापं कार्तस्वरविभूषितम्‌ । आददान: शरान्‌ घोरान्‌ स्वरश्मीनिव भास्कर:,उस युद्धमें जब सव्यसाची अर्जुनने शत्रुओंके पक्ष और प्रपक्ष दोनोंको मार गिराया, तब द्रोणपुत्र अश्वत्थामा अपने सुवर्णभूषित विशाल धनुषको हिलाता और अपनी किरणोंको धारण करनेवाले सूर्यदेवके समान भयंकर बाण हाथमें लेता हुआ तुरंत विजयी वीरोंमें श्रेष्ठ अर्जुनके सामने आ पहुँचा

Sañjaya thưa: Aśvatthāmā, con của Droṇa, vừa lắc mạnh cây cung lớn trang sức vàng rực, vừa nắm lấy những mũi tên ghê gớm—như Mặt Trời mang theo chính những tia sáng của mình—rồi mau chóng đến đứng trước Arjuna, bậc nhất trong hàng dũng sĩ chiến thắng, sau khi Arjuna đã quật ngã cánh chính và cánh phụ của quân địch trong trận ấy.

Verse 120

क्रोधामर्षविवृत्तास्यो लोहिताक्षो बभौ बली । अन्तकाले यथा क्रुद्धो मृत्यु: किड्करदण्डभूत्‌,उस समय क्रोध और अमर्षसे उसका मुँह खुला हुआ था, नेत्र रक्तवर्ण हो रहे थे तथा वह बलवान्‌ अभश्व॒त्थामा अन्तकालमें किंकर नामक दण्ड धारण करनेवाले कुपित यमराजके समान जान पड़ता था

Bấy giờ, vì cơn phẫn nộ và nỗi uất ức, miệng hắn há rộng, đôi mắt đỏ như máu; dũng sĩ Aśvatthāman trông tựa Diêm Vương nổi giận vào giờ tận mệnh, tay cầm cây trượng hình phạt mang tên “Kiṅkara”.

Verse 121

ततः प्रासृजदुग्राणि शरवर्षाणि संघश: । तैर्विसृष्टर्महाराज व्यद्रवत्‌ पाण्डवी चमू:,महाराज! तत्पश्चात्‌ वह समूह-के-समूह भयंकर बाणोंकी वर्षा करने लगा। उसके छोड़े हुए बाणोंसे व्यथित हो पाण्डव-सेना भागने लगी

Rồi hắn phóng ra những trận mưa tên dữ dội, dồn dập từng loạt. Tâu Đại vương, bị những mũi tên ấy đánh trúng và quấy nhiễu, quân đội Pāṇḍava rối loạn hàng ngũ rồi tháo chạy.

Verse 122

स दृष्टवैव तु दाशाहईं स्यन्दनस्थं विशाम्पते । पुनः प्रासृजदुग्राणि शरवर्षाणि मारिष,माननीय प्रजानाथ! वह रथपर बैठे हुए श्रीकृष्णकी ओर देखकर ही पुनः उनके ऊपर भयानक बाणोंकी वृष्टि करने लगा

Tâu bậc chúa tể muôn dân, vừa thấy Dāśārha (Śrī Kṛṣṇa) ngồi trên chiến xa, hắn lại trút xuống Ngài những trận mưa tên ghê gớm.

Verse 123

तैः पतद्धिर्महाराज द्रौणिमुक्तै: समनन्‍्ततः । संछादितौ रथस्थौ तावुभौ कृष्णधनंजयौ,महाराज! अभश्व॒त्थामाके हाथोंसे छूटकर सब ओर गिरनेवाले उन बाणोंसे रथपर बैठे हुए श्रीकृष्ण और अर्जुन दोनों ही ढक गये

Tâu Đại vương, những mũi tên do Drauni (Aśvatthāman) bắn ra, rơi xuống tứ phía, đã phủ kín cả hai người đứng trên chiến xa—Kṛṣṇa và Dhanañjaya (Arjuna).

Verse 124

तत: शरशतैस्ती५णैरश्वत्थामा प्रतापवान्‌ । निश्चैष्टी तावुभौ युद्धे चक्रे माधवपाण्डवी,तत्पश्चात्‌ प्रतापी अश्वत्थामाने सैकड़ों तीखे बाणोंद्वारा श्रीकृष्ण और अर्जुन दोनोंको युद्धस्थलमें निश्चेष्टठ कर दिया

Rồi Aśvatthāman oai dũng, với hàng trăm mũi tên sắc nhọn, đã khiến cả Mādhava (Kṛṣṇa) và người Pāṇḍava (Arjuna) trên chiến địa phải khựng lại, gần như bất động trong chốc lát.

Verse 125

हाहाकृतमभूत्‌ सर्व स्थावरं जड़म॑ तथा | चराचरस्य गोप्तारौ दृष्टवा संछादितौ शरै:,चराचर जगत्‌की रक्षा करनेवाले उन दोनों वीरोंको बाणोंसे आच्छादित हुआ देख स्थावर-जंगम समस्त प्राणी हाहाकार कर उठे

Sañjaya nói: Thấy hai dũng sĩ ấy—những người hộ trì cả thế giới hữu động và vô động—bị mưa tên phủ kín, muôn loài, cả bất động lẫn hữu tình, đều kinh hoàng và cất lên tiếng kêu thảm thiết. Cảnh tượng ấy cho thấy khi những bậc bảo hộ chính nghĩa trong chiến trận ngã xuống hay bị thương, toàn trật tự của sự sống cũng chấn động như một cú sốc đạo lý.

Verse 126

सिद्धचारणसंघाश्न सम्पेतुस्ते समन्‍्ततः । चिन्तयन्तो भवेदद्य लोकानां स्वस्त्यपीति च,सिद्धों और चारणोंके समुदाय सब ओरसे वहाँ आ पहुँचे और यह चिन्तन करने लगे कि “आज सम्पूर्ण जगत्‌का कल्याण हो”

Sañjaya nói: Các đoàn Siddha và Cāraṇa từ bốn phương đều tụ hội về đó. Cùng suy niệm, họ cầu chúc: “Hôm nay, nguyện cho mọi thế giới được an lành.” Giữa bạo liệt của chiến tranh, câu kệ đặt ra một dòng chảy đối nghịch của điềm lành—những chứng nhân cõi trời hướng tâm về phúc lợi phổ quát, chứ không về thắng bại phe phái.

Verse 127

न मया तादृशो राजन दृष्टपूर्व: पराक्रम: । संग्रामे यादृशो द्रौणे: कृष्णौ संछादयिष्यत:,राजन्‌! समरांगणमें श्रीकृष्ण और अर्जुनको बाणोंद्वारा आच्छादित करनेवाले अश्वत्थामाका जैसा पराक्रम उस दिन देखा गया, वैसा मैंने पहले कभी नहीं देखा था

Sañjaya nói: Tâu Đại vương, thần chưa từng thấy uy dũng nào như thế—như Aśvatthāmā, con của Droṇa, khi giữa chiến địa đã trút mưa tên phủ kín cả Kṛṣṇa lẫn Arjuna. Lời thuật này nhấn mạnh sức khủng khiếp của võ nghệ trên chiến trường: quyền lực phi thường có thể nhất thời che lấp cả những anh hùng lừng danh nhất, song vẫn bị ràng buộc trong sự phán xét đạo lý rộng lớn của cuộc chiến.

Verse 128

द्रौणेस्तु धनुष: शब्दमहितत्रासनं रणे । अश्रौषं बहुशो राजन्‌ सिंहस्य निनदो यथा

Sañjaya nói: Tâu Đại vương, trong trận ấy thần nghe đi nghe lại tiếng cung của con Droṇa—khiếp đảm đối với quân thù—như tiếng gầm sư tử. Nó tuyên cáo ý chí dữ dội của chàng và gieo nỗi sợ vào hàng ngũ đối phương.

Verse 129

महाराज! मैंने रणभूमिमें अश्वत्थामाके धनुषकी शत्रुओंको भयभीत कर देनेवाली टंकार बारंबार सुनी, मानो किसी सिंहके दहाड़नेकी आवाज हो रही हो ।। ज्या चास्य चरतो युद्धे सव्यदक्षिणमस्यत: । विद्युदम्बुदमध्यस्था भ्राजमानेव साभवत्‌,जैसे मेघोंकी घटाके बीचमें बिजली चमकती है, उसी प्रकार युद्धमें दायें-बायें बाण- वर्षापूर्वक विचरते हुए अशत्थामाके धनुषकी प्रत्यंचा भी प्रकाशित हो रही थी

Sañjaya nói: Tâu Đại vương, trên chiến địa thần nghe đi nghe lại tiếng dây cung của Aśvatthāmā, âm vang khiến quân thù khiếp sợ—như tiếng gầm sư tử. Và khi chàng lướt qua trận mạc, trút mưa tên sang trái rồi sang phải, dây cung của chàng rực sáng như tia chớp lóe giữa khối mây dày. Cảnh ấy trình bày võ công như một sức mạnh có thể áp đảo tâm trí bằng nỗi sợ, nhắc rằng trong chiến tranh, ưu thế tâm lý và kỹ nghệ thuần thục thường quyết định khoảnh khắc, dù gánh nặng đạo lý của bạo lực vẫn âm thầm hiện diện.

Verse 130

स तथा क्षिप्रकारी च दृढहस्तश्न॒ पाण्डव: । प्रमोहं परम गत्वा प्रेक्ष्य त॑ द्रोणजं तत:,युद्धमें फुर्ती करने और दृढ़तापूर्वक हाथ चलानेवाले महायशस्वी पाण्डुनन्दन अर्जुन द्रोणकुमारकी ओर देखकर भारी मोहमें पड़ गये और अपने पराक्रमको प्रतिहत हुआ मानने लगे। राजन्‌! उस समरांगणमें अश्वत्थामाके शरीरकी ओर देखना भी अत्यन्त कठिन हो रहा था

Sañjaya thưa: Khi ấy người Pāṇḍava ấy—nhanh nhẹn trong hành động, tay vững như sắt—vừa nhìn về phía con trai của Droṇa liền rơi vào cơn mê muội sâu thẳm. Chàng cảm thấy như dũng lực của mình đã bị ngăn chặn; và, tâu Đại vương, trên chiến địa ấy, ngay cả việc giữ ánh nhìn hướng vào thân thể Aśvatthāmā cũng trở nên vô cùng khó khăn.

Verse 131

विक्रमं विहतं मेन आत्मन: स महायशा: । तस्यास्य समरे राजन्‌ वपुरासीत्‌ सुदुर्दशम्‌,युद्धमें फुर्ती करने और दृढ़तापूर्वक हाथ चलानेवाले महायशस्वी पाण्डुनन्दन अर्जुन द्रोणकुमारकी ओर देखकर भारी मोहमें पड़ गये और अपने पराक्रमको प्रतिहत हुआ मानने लगे। राजन्‌! उस समरांगणमें अश्वत्थामाके शरीरकी ओर देखना भी अत्यन्त कठिन हो रहा था

Sañjaya thưa: Vị dũng sĩ lừng danh ấy cho rằng dũng lực của mình đã bị khuất lấp. Tâu Đại vương, trong trận ấy, cảnh trạng thân thể của chàng trở nên ghê rợn đến mức khó lòng nhìn thẳng.

Verse 132

द्रोौणिपाण्डवयोरेवं वर्तमाने महारणे । वर्धमाने च राजेन्द्र द्रोणपुत्रे महाबले

Sañjaya thưa: “Tâu Đại vương, khi cuộc đại chiến giữa Droṇi (Aśvatthāmā) và các Pāṇḍava cứ tiếp diễn như thế, và khi người con trai hùng mạnh của Droṇa ngày càng trở nên đáng sợ, thì cuộc giao tranh lại càng thêm dữ dội.”

Verse 133

सरोषान्नि:श्वसन्‌ राजन्‌ निर्दहन्निव चक्षुषा

Sañjaya thưa: “Tâu Đại vương, chàng thở gấp vì giận dữ, và đôi mắt chàng như muốn thiêu rụi đối thủ thành tro.”

Verse 134

द्रौणिं हापश्यत्‌ संग्रामे फाल्गुनं च मुहुर्मुहु: । राजन! वे रोषसे लंबी साँस खींचते और अपने नेत्रोंद्वारा दग्ध-सा करते हुए युद्धस्थलमें अश्वत्थामा और अर्जुनकी ओर बारंबार देखने लगे ।। १३३ $ ।। ततः क्रुद्धो5ब्रवीत्‌ कृष्ण: पार्थ सप्रणयं तदा,तत्पश्चात्‌ क्रोधमें भरे हुए श्रीकृष्ण उस समय अर्जुनसे प्रेमपूर्वक बोले--'पार्थ! युद्धस्थलमें तुम्हारा यह उपेक्षायुक्त अद्भुत बर्ताव देख रहा हूँ। भारत! आज द्रोणपूत्र अश्वृत्थामा तुमसे सर्वथा बढ़ता जा रहा है

Sañjaya thưa: Tâu Đại vương, chàng cứ nhìn đi nhìn lại trên chiến địa, hết về phía con trai Droṇa (Aśvatthāmā) lại về phía Phālguna (Arjuna). Trong cơn giận, chàng hít những hơi dài, và đôi mắt như muốn thiêu đốt họ. Rồi Kṛṣṇa—giận dữ mà vẫn nói bằng mối ân tình—bảo Pārtha: “Pārtha, ta đang nhìn thấy trên chiến trường lối hành xử lạ lùng của ngươi—một vẻ thờ ơ, khinh suất. Hỡi Bhārata, hôm nay con trai Droṇa, Aśvatthāmā, đang ở mọi mặt chiếm thế thượng phong trước ngươi.”

Verse 135

अत्यद्भुतमिदं पार्थ तव पश्यामि संयुगे । अतिशेते हि यत्र त्वां द्रोणपुत्रोडद्य भारत,तत्पश्चात्‌ क्रोधमें भरे हुए श्रीकृष्ण उस समय अर्जुनसे प्रेमपूर्वक बोले--'पार्थ! युद्धस्थलमें तुम्हारा यह उपेक्षायुक्त अद्भुत बर्ताव देख रहा हूँ। भारत! आज द्रोणपूत्र अश्वृत्थामा तुमसे सर्वथा बढ़ता जा रहा है

Sañjaya nói: “Hỡi Partha, trên chiến địa này ta thấy nơi ngươi một điều kỳ lạ vô cùng. Bởi hôm nay, hỡi Bharata, con trai của Droṇa đang rõ ràng chiếm thế thượng phong trước ngươi.”

Verse 136

कच्चिद्‌ वीर्य यथापूर्व भुजयोर्वा बल॑ं तव । कच्चित्‌ ते गाण्डिवं हस्ते रथे तिष्ठसि चार्जुन,“अर्जुन! तुम्हारी शारीरिक शक्ति पहलेके समान ही ठीक है न? अथवा तुम्हारी भुजाओंमें पूर्ववत्‌ बल तो है न? तुम्हारे हाथमें गाण्डीव धनुष तो है न? और तुम रथपर ही खड़े हो न?

Sañjaya nói: “Arjuna, dũng lực của ngươi có còn như trước chăng? Đôi cánh tay ấy còn mang sức mạnh xưa chăng? Cung Gāṇḍīva có còn trong tay ngươi, và ngươi có đứng vững trên chiến xa chăng?”

Verse 137

कच्चित्‌ कुशलिनौ बाहू मुष्टिवा न व्यशीर्यत । उदीर्यमाणं हि रणे पश्यामि द्रौणिमाहवे,क्या तुम्हारी दोनों भुजाएँ सकुशल हैं? तुम्हारी मुद्दी तो ढीली नहीं हो गयी है? अर्जुन! मैं देखता हूँ कि युद्धस्थलमें अश्वत्थामा तुमसे बढ़ा जा रहा है

Sañjaya nói: “Đôi tay ngươi còn lành lặn và vững chăng? Nắm tay ngươi có hề lơi chăng? Bởi trên chiến địa này ta thấy con trai Droṇa, Aśvatthāman, đang dâng lên, xông tới trong cuộc giao tranh với ngươi.”

Verse 138

गुरुपुत्र इति होनं मानयन्‌ भरतर्षभ । उपेक्षां कुरु मा पार्थ नायं काल उपेक्षितुम्‌,“भरतश्रेष्ठ! कुन्तीनन्दन! यह मेरे गुरुका पुत्र है, ऐसा मानकर तुम इसके प्रति उपेक्षाभाव न करो। यह समय उपेक्षा करनेका नहीं है”

Sañjaya nói: “Hỡi bậc tráng sĩ trong dòng Bharata, hỡi Partha—đừng thờ ơ với hắn chỉ vì nghĩ: ‘Hắn là con của thầy ta.’ Đây không phải lúc để bỏ qua hay nương tay; thời khắc này đòi hỏi quyết tâm trọn vẹn.”

Verse 139

एवमुक्तस्तु कृष्णेन गृह भल्लांक्षतुर्दश । त्वरमाणस्त्वराकाले द्रौणेर्धनुरथच्छिनत्‌,भगवान्‌ श्रीकृष्णके ऐसा कहनेपर अर्जुनने चौदह भल्ल हाथमें लेकर शीघ्रता करनेके अवसरपर फुर्ती दिखायी और अअश्वत्थामाके धनुषको काट डाला। साथ ही उसके ध्वज, छत्र, पताका, खड्ग, शक्ति और गदाके भी टुकड़े-टुकड़े कर दिये। तदनन्तर अश्व॒त्थामाके गलेकी हँसलीपर “वत्सदन्त” नामक बाणोंद्वारा गहरी चोट पहुँचायी

Sañjaya nói: Được Kṛṣṇa nói như vậy, Arjuna liền chộp lấy mười bốn mũi tên bhalla; nắm đúng khoảnh khắc cần tốc độ, chàng chém đứt cây cung của Drauṇi (Aśvatthāman).

Verse 140

ध्वजं छत्रं पताकाश्न खड्गं शक्ति गदां तथा । जन्रुदेशे च सुभृशं वत्सदन्तैरताडयत्‌,भगवान्‌ श्रीकृष्णके ऐसा कहनेपर अर्जुनने चौदह भल्ल हाथमें लेकर शीघ्रता करनेके अवसरपर फुर्ती दिखायी और अअश्वत्थामाके धनुषको काट डाला। साथ ही उसके ध्वज, छत्र, पताका, खड्ग, शक्ति और गदाके भी टुकड़े-टुकड़े कर दिये। तदनन्तर अश्व॒त्थामाके गलेकी हँसलीपर “वत्सदन्त” नामक बाणोंद्वारा गहरी चोट पहुँचायी

Sañjaya nói: Arjuna đã đập tan chiến kỳ, lọng che và các cờ hiệu của Aśvatthāman; đồng thời cũng bẻ gãy kiếm, lao và chùy của hắn thành từng mảnh. Rồi chàng đánh dữ dội vào vùng cổ bằng những mũi tên mang tên “Vatsadanta”, gây một vết thương sâu—phô bày sự mau lẹ và tinh thông trận mạc, giữ mục tiêu ở việc làm đối phương mất khả năng chiến đấu chứ không sa vào tàn bạo vô ích.

Verse 141

स मूर्च्छा परमां गत्वा ध्वजरयष्टिं समाश्रित: । तं विसंज्ञं महाराज शत्रुणा भूशपीडितम्‌

Sañjaya nói: Rơi vào một cơn ngất sâu, hắn bám lấy cán cờ. Tâu Đại vương, hắn nằm bất tỉnh, bị kẻ thù đè ép xuống mặt đất—một hình ảnh cho thấy trong chiến tranh, ngay cả bậc hùng cường cũng có thể bị dồn đến cảnh bất lực khi bị áp đảo.

Verse 142

एतस्मिन्नेव काले च विजय: शत्रुतापन:,भारत! इसी समय शत्रुओंको संताप देनेवाले अर्जुनने आपकी सेनाके सैकड़ों और हजारों योद्धाओंको आपके वीर पुत्रके देखते-देखते मार डाला

Sañjaya nói: “Ngay lúc ấy, hỡi Bhārata, Arjuna—được gọi là Vijaya, kẻ thiêu đốt quân thù—trước mắt người con trai dũng mãnh của ngài, đã chém ngã hàng trăm rồi hàng nghìn chiến binh trong quân đội của ngài.”

Verse 143

व्यहनत्‌ तावकं सैन्यं शतशो5थ सहसख्रश: । पश्यतस्तस्य वीरस्य तव पुत्रस्य भारत,भारत! इसी समय शत्रुओंको संताप देनेवाले अर्जुनने आपकी सेनाके सैकड़ों और हजारों योद्धाओंको आपके वीर पुत्रके देखते-देखते मार डाला

Sañjaya nói: Trước mắt người con trai dũng mãnh của ngài, hỡi Bhārata, Arjuna—kẻ thiêu đốt quân thù—đã chém tan quân đội của ngài, hết hàng trăm lại đến hàng nghìn.

Verse 144

एवमेष क्षयो वृत्तस्तावकानां परै: सह | क्रूरो विशसनो घोरो राजन दुर्मन्त्रिते तव,राजन! इस प्रकार आपकी कुमन्त्रणाके फलस्वरूप शत्रुओंके साथ आपके योद्धाओंका यह विनाशकारी, भयंकर एवं क्रूरतापूर्ण संग्राम हुआ

Sañjaya nói: “Thưa Đại vương, như thế, sự diệt vong của quân ngài đã xảy đến cùng với phía địch. Đó là một trận chiến tàn khốc, đầy giết chóc và ghê rợn—do chính lời khuyên sai lầm của ngài gây nên.”

Verse 145

संशप्तकांश्व॒ कौन्तेय: कुरूंश्वापि वृकोदर: | वसुषेणश्न पञज्चालान्‌ क्षणेन व्यधमद्‌ रणे,उस समय रणभूमिमें कुन्तीकुमार अर्जुनने संशप्तकोंका, भीमसेनने कौरवोंका और कर्णने पांचाल-सैनिकोंका क्षणभरमें संहार कर डाला

Sañjaya nói: Ngay khoảnh khắc ấy trên chiến địa, Arjuna—con của Kuntī—đã mau lẹ nghiền nát quân Saṃśaptaka; Bhīma, kẻ “bụng sói”, quật ngã quân Kuru; và Karṇa, con của Vasu, tiêu diệt các chiến binh Pāñcāla chỉ trong chớp mắt.

Verse 146

वर्तमाने तथा रौद्रे राजन्‌ वीरवरक्षये । उत्थितान्यगणेयानि कबन्धानि समन्ततः,राजन! जब बड़े-बड़े वीरोंका विनाश करनेवाला वह भीषण संग्राम हो रहा था, उस समय चारों ओर असंख्य कबन्ध खड़े दिखायी देते थे

Sañjaya nói: Tâu Đại vương, khi trận chiến ghê rợn ấy—kẻ hủy diệt những dũng tướng bậc nhất—đang cuộn trào, khắp bốn phía hiện lên vô số thân mình không đầu (kabandha) đứng dựng dậy, điềm rợn của cuộc tàn sát.

Verse 147

युधिष्ठिरोडपि संग्रामे प्रहारैगाढ्वेदन: । क्रोशमात्रमपक्रम्य तस्थौ भरतसत्तम,भरतश्रेष्ठ! संग्राममें युधिष्ठिरपर बहुत अधिक प्रहार किये गये थे, जिससे उन्हें गहरी वेदना हो रही थी। वे रणभूमिसे एक कोस दूर हटकर खड़े थे

Sañjaya nói: Ngay cả Yudhiṣṭhira giữa trận tiền cũng bị trúng nhiều đòn, đau đớn dữ dội. Chàng lùi khỏi cuộc chiến chừng một krośa rồi đứng tách ra—hỡi bậc tối thượng trong dòng Bhārata.

Verse 156

आच्छादयन्‌ दिश: सर्वा: सूर्यस्येवांशवो यथा । भारत! उस समय केवल उसका मण्डलाकार धनुष ही दिखायी देता था और उससे चारों ओर छूटनेवाले बाण सूर्यकी किरणोंके समान सम्पूर्ण दिशाओंको ढके हुए दृष्टिगोचर होते थे

Sañjaya nói: Hỡi Bhārata, như tia nắng mặt trời phủ khắp bốn phương, khi ấy mũi tên của vị chiến binh ấy dường như che kín mọi hướng. Chỉ thấy cây cung tròn như một vành đĩa của chàng; từ đó, những mũi tên lóe ra tứ phía như quang tuyến mặt trời, tràn ngập chiến địa.

Verse 173

मृत्योरुपान्तिकं प्राप्तौ माद्रीपुत्रौ सम मेनिरे । आपके पुत्रका वह पराक्रम देखकर सब महारथी ऐसा मानने लगे कि माद्रीके दोनों पुत्र मृत्युके निकट पहुँच गये

Sañjaya nói: Thấy uy lực của con trai bệ hạ, tất cả các đại xa chiến binh đều cho rằng hai con trai của Mādrī đã bị dồn đến sát bờ tử vong.

Verse 186

पार्षत: प्रययौ तत्र यत्र राजा सुयोधन: । राजन! तब पाण्डव-सेनापति द्रुपदपुत्र महारथी धृष्टद्युम्न जहाँ राजा दुर्योधन था, वहाँ जा पहुँचे

Sañjaya tâu rằng: Tâu Đại vương! Khi ấy Pārṣata—Dhṛṣṭadyumna, đại chiến xa dũng tướng, tổng chỉ huy quân Pāṇḍava, con của Drupada—tiến thẳng đến nơi vua Suyodhana (Duryodhana) đang đứng.

Verse 193

धृष्टद्युम्नस्तव सुतं वारयामास सायकै: । महारथी शूरवीर माद्रीकुमार नकुल-सहदेवको लाँघकर धृष्टद्युम्नने अपने बाणोंकी मारसे आपके पुत्रको रोक दिया

Sañjaya tâu rằng: Dhṛṣṭadyumna, sau khi vượt qua hai anh em sinh bởi Mādrī là Nakula và Sahadeva—đều là đại chiến xa dũng tướng, những anh hùng quả cảm—đã dùng mưa tên dồn dập mà chặn đứng con trai của bệ hạ.

Verse 206

पाज्चाल्यं पञ्चविंशत्या प्रहसन्‌ पुरुषर्षभ: । तब अमेय आत्मबलसे सम्पन्न आपके अमर्षशील पुत्र पुरुषरत्न दुर्योधनने हँसते हुए पचीस बाण मारकर धृष्टद्युम्नको घायल कर दिया

Sañjaya tâu rằng: Rồi con trai bệ hạ là Duryodhana—kẻ kiêu hãnh, không chịu khuất phục, mang sức mạnh tinh thần vô lượng—cười lớn và bắn hai mươi lăm mũi tên, làm hoàng tử Pāñcāla Dhṛṣṭadyumna bị thương.

Verse 216

विद्ध्वा ननाद पाज्चाल्यं षष्टया पडचभिरेव च । तदनन्तर अमेय आत्मबलसे सम्पन्न आपके अमर्षशील पुत्रने पैंसठ बाणोंसे धृष्टद्युम्मको घायल करके बड़े जोरसे गर्जना की

Sañjaya tâu rằng: Sau khi bắn trúng chiến sĩ Pāñcāla bằng sáu mươi lăm mũi tên, con trai bệ hạ—kẻ nóng nảy, mang sức mạnh tinh thần vô lượng—lại làm Dhṛṣṭadyumna bị thương bởi sáu mươi lăm mũi tên và gầm vang dữ dội.

Verse 226

क्षुरप्रेण सुतीक्ष्णेन राजा चिच्छेद संयुगे । आर्य! फिर राजा दुर्योधनने युद्धस्थलमें एक तीखे श्षुरप्रसे धृष्टद्युम्मके बाणसहित धनुष और दस्तानेको भी काट दिया

Sañjaya tâu rằng: Giữa chiến địa, nhà vua (Duryodhana) dùng một mũi tên kṣurapra sắc như lưỡi dao, chém đứt cây cung của Dhṛṣṭadyumna—cả mũi tên đang đặt trên dây cung—và cả bao tay của chàng nữa.

Verse 236

अन्यदादत्त वेगेन धनुर्भारसहं नवम्‌ | शत्रुसूदन धृष्टद्युम्नने उस कटे हुए धनुषको फेंककर वेगपूर्वक दूसरा धनुष हाथमें ले लिया, जो भार सहनेमें समर्थ और नवीन था

Sañjaya nói: Vứt bỏ cây cung đã bị chém đứt, Dhṛṣṭadyumna lập tức cầm lấy một cây cung khác—mới tinh và đủ sức chịu đựng lực kéo—bày tỏ ý chí kiên định và sự sẵn sàng tiếp tục giao chiến, không hề nao núng trước bất lợi.

Verse 256

जिधघांसुर्भरतश्रेष्ठं धृष्टद्युम्नो व्यपासृजत्‌ । धृष्टद्युम्नने भरतश्रेष्ठ दुर्योधनको मार डालनेकी इच्छासे उसके ऊपर फुफकारते हुए सर्पोंके समान पंद्रह नाराच छोड़े

Sañjaya nói: Nhắm giết bậc đứng đầu trong dòng Bharata, Dhṛṣṭadyumna phát động công kích. Với ý định hạ sát Duryodhana, chàng phóng mười lăm mũi nārāca vào hắn—như những con rắn phì phò—khiến đà tàn khốc của chiến trận càng thêm dữ dội, nơi quyết tâm và thù hận đẩy chiến binh vượt khỏi mọi giới hạn.

Verse 263

विविशुर्वसुधां वेगात्‌ कडुकबर्हिणवासस: । शिलापर तेज किये हुए कंक और मयूरके पंखोंसे युक्त वे बाण राजा दुर्योधनके सुवर्णमय कवचको छेदकर बड़े वेगसे पृथ्वीमें समा गये

Sañjaya nói: Những mũi tên ấy, lao vun vút, cắm phập xuống đất. Cứng như đá, lại được vũ bằng lông cò và lông công, chúng xuyên thủng áo giáp vàng của vua Duryodhana rồi, vẫn còn bị sức mạnh thúc đẩy, lún sâu và biến mất trong lòng đất—một hình ảnh về đà chiến tranh không ngừng nghỉ, nơi vinh quang và che chở chẳng thể bảo đảm thoát khỏi hệ quả của bạo lực.

Verse 273

वसन्तकाले सुमहान्‌ प्रफुल्ल इव किंशुक: । महाराज! उस समय अत्यन्त घायल हुआ आपका पुत्र वसन्त-ऋतुमें खिले हुए महान्‌ पलाश वृक्षके समान अत्यन्त सुशोभित हो रहा था

Sañjaya nói: Tâu đại vương, khi ấy con trai của ngài—dẫu bị thương nặng—vẫn rực rỡ như cây kiṁśuka (palāśa) lớn nở rộ vào mùa xuân. Giữa cảnh tàn phá của chiến trường, ánh sắc và ý chí của chàng vẫn được kể bằng ngôn ngữ của cái đẹp, như thể lòng dũng cảm có thể trong chốc lát biến đau đớn thành một vẻ huy hoàng bi tráng.

Verse 286

धृष्टद्युम्नस्य भल्लेन क्रुद्धश्चिच्छेद कार्मुकम्‌ । उसका कवच कट गया था और शरीर नाराचोंके प्रहारसे जर्जर कर दिया गया था। उस अवस्थामें उसने कुपित होकर एक भल्लसे धृष्टद्युम्मके धनुषको काट डाला

Sañjaya nói: Nổi giận, hắn dùng một mũi bhalla sắc bén chém đứt cây cung của Dhṛṣṭadyumna. Cảnh ấy cho thấy sự leo thang không ngừng của kỹ nghệ và cuồng nộ nơi chiến địa—khi việc vô hiệu hóa vũ khí của đối thủ trở thành một đòn quyết định, dẫu tàn nhẫn, giữa lúc mọi ràng buộc của chiến tranh đang sụp đổ.

Verse 293

सायकैर्दशभी राजन्‌ भ्रुवोर्मध्ये समार्पयत्‌ । राजन! धनुष कट जानेपर धृष्टद्युम्नकी दोनों भौहोंके मध्यभागमें राजा दुर्योधनने तुरंत ही दस बाणोंका प्रहार किया

Sañjaya tâu: Tâu Đại vương, ông ta lập tức ghim mười mũi tên ngay giữa đôi mày của đối thủ—một đòn bắn chuẩn xác và tàn khốc, cho thấy chiến cuộc đã thu hẹp thành những màn phô diễn chết chóc của tài ngắm bắn và ý chí quyết liệt, chứ không còn là sự kiềm chế nữa.

Verse 306

प्रफुल्लं पड़कजं यद्वद्‌ भ्रमरा मधुलिप्सव: | कारीगरके द्वारा साफ किये गये वे बाण धृष्टद्युम्नके मुखकी ऐसी शोभा बढ़ाने लगे, मानो मधुलोभी भ्रमर प्रफुल्ल कमल-पुष्पका रसास्वादन कर रहे हों

Sañjaya tâu: Như bầy ong ham mật vây quanh đóa sen nở rộ, những mũi tên được lau chùi sạch sẽ, chế tác tinh xảo ấy dường như càng làm tăng vẻ rạng rỡ trên gương mặt Dhṛṣṭadyumna—tựa như ong tham mật đang nếm dòng nhựa của sen vừa hé nở. Lối ví von ấy cho thấy giữa sự khốc liệt của chiến tranh, tài nghệ và binh khí vẫn được miêu tả như làm bừng sáng khí phách của dũng sĩ, chứ không chỉ đem đến hủy diệt.

Verse 313

अन्यदादत्त वेगेन धनुर्भल्लांश्व षोडश | महामना धृष्टद्युम्नने उस कटे हुए धनुषको फेंककर बड़े वेगसे दूसरा धनुष और सोलह भल्ल हाथमें ले लिये

Sañjaya tâu: Với quyết tâm mau lẹ, Dhṛṣṭadyumna—bậc đại hồn—ném bỏ cây cung đã bị chém đứt, rồi trong một đợt bứt tốc liền cầm lấy một cây cung khác cùng mười sáu mũi tên bhalla. Giữa chiến địa, sự điềm tĩnh và sẵn sàng của ông cho thấy bổn phận của chiến sĩ: phải tiếp tục, không khuất phục trước nghịch cảnh.

Verse 323

धनुश्वचिच्छेद भल्‍लेन जातरूपपरिष्कृतम्‌ । उनमेंसे पाँच भल्लोंद्वारा दुर्योधनके सारथि और घोड़ोंको मारकर एक भल्लसे उसके सुवर्णभूषित धनुषको काट डाला

Sañjaya tâu: Bằng một mũi bhalla sắc bén, ông chém đứt cây cung được điểm sức vàng ròng. Rồi với năm mũi bhalla, ông hạ gục người đánh xe và đàn ngựa của Duryodhana; và chỉ bằng một mũi bhalla nữa, ông lại chặt phăng cây cung dát vàng của Duryodhana. Cảnh ấy nêu bật sự chính xác tàn nhẫn của võ nghệ chiến trường: khi những chỗ dựa của một chiến binh—người đánh xe, ngựa, và vũ khí—bị triệt hạ, đó trở thành bước ngoặt quyết định cả về chiến thuật lẫn đạo lý trong đà leo thang không ngừng của cuộc chiến.

Verse 336

भल्लैश्िच्छेद दशभश्ि: पुत्रस्य तव पार्षत: । तत्पश्चात्‌ दस भल्‍्लोंसे द्रपदकुमारने आपके पुत्रके सब सामग्रियोंसहित रथ, छत्र, शक्ति, खड्ग, गदा और ध्वज काट दिये

Sañjaya tâu: Bằng mười mũi tên đầu rộng, hoàng tử dòng Drupada (Dhṛṣṭadyumna) chặt đứt các thế phòng thủ của con trai ngài. Rồi với mười mũi nữa, ông chém nát—cùng toàn bộ phụ kiện—chiến xa của con trai ngài: lọng che, giáo, kiếm, chùy và cờ hiệu. Cảnh ấy cho thấy trong chiến tranh, sức mạnh và sự chuẩn bị có thể bị phá tan chỉ trong khoảnh khắc; và những vật dụng của kiêu hãnh, phô trương cũng mong manh chẳng kém chính chiến binh đang nương tựa vào chúng.

Verse 343

ध्वजं कुरुपतेश्छिन्नं ददृशुः सर्वपार्थिवा: । समस्त राजाओंने देखा कि कुरुराज दुर्योधनका सोनेके अंगदोंसे विभूषित नाग- चिह्नयुक्त विचित्र, मणिमय एवं सुन्दर ध्वज कटकर धराशायी हो गया है

Sañjaya nói: Tất cả các vua chúa đều trông thấy lá cờ của chúa tể nhà Kuru đã bị chém đứt và đổ rạp xuống đất. Trong bầu khí đạo lý của chiến tranh, sự sụp đổ của một kỳ hiệu vương giả không chỉ là một tổn thất chiến thuật: đó là đòn giáng vào uy danh và lòng tin, báo trước sự suy tàn của niềm kiêu mạn phi nghĩa vốn được nuôi dưỡng bởi quyền lực và phô trương.

Verse 353

भ्रातरं पर्यरक्षन्त सोदरा भरतर्षभ । भरतश्रेष्ठ] रणभूमिमें जिसके कवच और आयुध छिल्न-भिन्न हो गये थे, उस रथहीन दुर्योधनकी उसके सगे भाई सब ओरसे रक्षा करने लगे

Sañjaya nói: Hỡi bậc tráng sĩ trong dòng Bharata, Duryodhana—nay đã mất chiến xa, áo giáp và binh khí tan nát giữa chiến địa—được chính các anh em ruột vây quanh, che chở từ mọi phía. Cảnh ấy cho thấy rằng, ngay giữa sự suy sụp đạo lý của chiến tranh, lòng trung thành huyết thống và bổn phận đồng đội vẫn có thể trở thành nơi nương tựa cuối cùng của một thủ lĩnh đang ngã quỵ.

Verse 373

द्रोणहन्तारमुग्रेषु ससाराभिमुखो रणे । राजा दुर्योधनका हित चाहनेवाला महाबली कर्ण सात्यकिको परास्त करके रणभूमिमें भयंकर बाण धारण करनेवाले द्रोणहन्ता धृष्टद्युम्मके सामने गया

Sañjaya nói: Giữa cơn giao chiến dữ dội, Karṇa—dũng lực phi thường và một lòng vì lợi ích của Duryodhana—lao thẳng vào trận. Sau khi khuất phục Sātyaki, chàng tiến trên chiến địa về phía Dhṛṣṭadyumna, kẻ sát hại Droṇa, đang đứng đó với những mũi tên ghê rợn trong tay. Cảnh ấy cho thấy lòng trung thành với chính nghĩa mà mình đã chọn thúc đẩy chiến binh tìm đến những cuộc đối đầu quyết định, dù gánh nặng đạo lý của chiến tranh càng lúc càng sâu nặng theo từng vụ giết chóc có chủ đích.

Verse 393

कर्णपार्षतयोर्मध्ये त्वदीयानां महारण: । भारत! कर्ण और धृष्टद्युम्नके बीचमें खड़े हुए आपके महामनस्वी योद्धाओंका पाण्डव- सैनिकोंके साथ महान संग्राम हुआ

Sañjaya nói: Hỡi Bharata, trong khoảng giữa Karṇa và những người thân cận của chàng, các dũng sĩ cao thượng của ngài—đứng án ngữ giữa Karṇa và Dhrishtadyumna—đã bị cuốn vào một cuộc giao tranh mênh mông và khủng khiếp với quân Pandava. Thế là trận chiến phình to, bị thúc đẩy bởi lòng trung thành với chủ tướng và những đòi hỏi không khoan nhượng của chiến tranh, trong khi chính nghĩa và sự tiết chế bị thử thách giữa biển máu.

Verse 426

ते सर्वेडभ्यद्रवन्‌ कर्ण पतत्रिण इव द्रुमम्‌ । महाराज! विजयकी इच्छा रखनेवाले समस्त पांचाल योद्धा कर्णपर उसी प्रकार टूट पड़े, जैसे पक्षी वृक्षकी ओर उड़े जाते हैं

Sañjaya nói: “Tâu Đại vương, tất cả các dũng sĩ Pāñcāla, bị thúc đẩy bởi khát vọng chiến thắng, đã lao thẳng vào Karṇa—như đàn chim bay rợp trời về một gốc cây.” Câu kệ làm nổi bật đà xung trận: ý chí tập thể và tham vọng dâng trào, dù mục tiêu là một đối thủ đáng gờm, cho thấy cơn khát thắng lợi có thể dồn cả một đạo quân vào một nhân vật then chốt.

Verse 433

विचिन्वन्निव बाणौधै: समासादयदग्रगान्‌ । अधिरथपुत्र कर्ण कुपित हो विजयके लिये प्रयत्नशील, मनस्वी एवं अग्रगामी वीरोंको मानो चुन-चुनकर बाणसमूहोंद्वारा मारने लगा

Sañjaya nói: Như thể đang chọn từng người một, Karṇa—con của Adhiratha—bừng giận, gắng sức vì chiến thắng, liền bắt đầu quật ngã những dũng tướng hàng đầu bằng những loạt mưa tên dồn dập.

Verse 453

सृजन्तं सायकान्‌ क्रुद्धं कर्णमाहवशोभिनम्‌ | उन सभी वीरोंने रथ-मार्गसे आकर युद्धभूमिमें शोभा पाने तथा कुपित होकर बाणोंकी वर्षा करनेवाले नरश्रेष्ठ कर्णको चारों ओरसे घेर लिया

Sañjaya nói: Các dũng sĩ tiến lên theo những lối xe chiến, rồi vây Karṇa bốn phía—Karṇa, bậc nhất trong loài người, rực cháy cơn giận, làm rạng chiến địa khi trút xuống những loạt mưa tên.

Verse 463

अष्टाभिरष्टौ राधेयो<भ्यर्दयन्निशितै: शरै: । नरेन्द्र! प्रतापी राधापुत्र कर्णने दूरसे युद्ध करनेवाले उन आठों वीरोंको आठ पैने बाणोंसे घायल कर दिया

Sañjaya nói: Tâu Đại vương, Radheya—Karṇa, con của Radha—dũng mãnh vô song, đã dùng tám mũi tên sắc như dao cắt, bắn trúng tám chiến binh đang giao chiến từ xa, khiến mỗi người đều bị thương.

Verse 473

जघान बहुसाहस्रान्‌ योधान्‌ युद्धविशारदान्‌ | महाराज! तदनन्तर प्रतापी सूतपुत्रने कई हजार युद्धकुशल योद्धाओंको मार डाला

Sañjaya nói: Tâu Đại vương, sau đó người con của kẻ đánh xe (Karṇa), rực sáng oai lực, đã hạ sát hàng nghìn chiến binh tinh thông trận mạc.

Verse 496

निजघान सुसंक्रुद्धश्षेदीनां च महारथान्‌ । राजन! तत्पश्चात्‌ क्रोधमें भरे हुए कर्णने समरांगणमें जिष्णु, जिष्णुकर्मा, देवापि, भद्र, दण्ड, चित्र, चित्रायुध, हरि, सिंहकेतु, रोचमान तथा महारथी शलभ--इन चेदिदेशीय महारथियोंका संहार कर डाला

Sañjaya nói: Tâu Đại vương, Karṇa trong cơn cuồng nộ đã đánh gục các đại chiến xa của xứ Cedi. Rồi trên chiến địa, khi lửa giận bùng lên trọn vẹn, chàng giết các dũng tướng Cedi này: Jishnu, Jishnukarman, Devapi, Bhadra, Danda, Chitra, Chitrayudha, Hari, Simhaketu, Rochamana, và đại dũng sĩ Shalabha.

Verse 503

शोणिताशभ्युक्षिताड्स्य रुद्रस्येवोर्जितं महत्‌ इन वीरोंके प्राण लेते समय रक्तसे भीगे अंगोंवाले सूतपुत्र कर्णका शरीर प्राणियोंका संहार करनेवाले भगवान्‌ रुद्रके विशाल शरीरकी भाँति देदीप्यमान हो रहा था

Sañjaya nói: Khi sinh lực đang rời khỏi chàng, Karṇa—con của người đánh xe—tứ chi đẫm máu vẫn rực sáng một vẻ uy nghi dữ dội, như thân hình mênh mông và hùng mãnh của Rudra, đấng hủy diệt muôn loài.

Verse 513

सर्वतो<भ्यद्रवन्‌ भीता: कुर्वन्तो महदाकुलम्‌ । भारत! वहाँ कर्णके बाणोंसे घायल हुए हाथी विशाल सेनाको व्याकुल करते हुए भयभीत हो चारों ओर भागने लगे

Sañjaya nói: “Hỡi Bhārata, bị tên của Karṇa làm bị thương, bầy voi hoảng sợ, khiến đại quân rối loạn dữ dội, rồi chạy tán loạn về mọi phía.”

Verse 523

कुर्वन्तो विविधान्‌ नादान्‌ वज़नुन्ना इवाचला: । कर्णके बाणोंसे आहत होकर समरांगणमें नाना प्रकारके आर्तनाद करते हुए वच्रके मारे हुए पर्वतोंके समान धराशायी हो रहे थे

Sañjaya nói: Bị tên của Karṇa bắn trúng, các chiến binh gục xuống giữa chiến địa, kêu la đủ kiểu tiếng than, như những ngọn núi bị lưỡi tầm sét (vajra) của Indra đánh vỡ.

Verse 536

रथैक्षाधिरथेर्मार्गे समास्तीर्यत मेदिनी । सूतपुत्र कर्णके रथके मार्गमें सब ओर गिरते हुए हाथियों, घोड़ों, मनुष्यों और रथोंके द्वारा वहाँ सारी पृथ्वी पट गयी थी

Sañjaya nói: Trên lối đi của các đại chiến xa, mặt đất bị phủ kín khắp nơi—trên đường xe của Karṇa, voi, ngựa, người và chiến xa ngã gục rải đầy, khiến cả con đường như một tấm thảm của kẻ tử trận.

Verse 546

चक्कुः सम तादृशं कर्म यादृशं वै कृतं रणे । कर्णने उस समय रणभूमिमें जैसा पराक्रम किया था, वैसा न तो भीष्म, न द्रोणाचार्य और न आपके दूसरे कोई योद्धा ही कर सके थे

Sañjaya nói: “Không ai làm được chiến công nào sánh với điều ấy—điều đã thực sự được thực hiện trong trận chiến. Dũng lực Karṇa bày tỏ khi ấy trên chiến địa không ai sánh kịp: không phải Bhīṣma, không phải Droṇa, cũng chẳng một chiến binh nào khác của ngài.”

Verse 563

पज्चालानां तथा मध्ये कर्णोड्चरदभीतवत्‌ । जैसे सिंह मृगोंके झुंडमें निर्भय विचरता दिखायी देता है, उसी प्रकार कर्ण पांचालोंकी सेनामें निर्भीकके समान विचरण करता था

Sañjaya said: In the very midst of the Pañcālas, Karṇa moved about as though fearless. Just as a lion is seen roaming unafraid within a herd of deer, so Karṇa ranged through the Pañcāla army, displaying a boldness that made him seem beyond fear—an image that underscores the terrifying asymmetry of power on the battlefield and the moral tension of valor exercised in a destructive war.

Verse 573

पज्चालानां रथव्रातान्‌ कर्णो व्यद्रावयत्‌ तथा । जैसे भयभीत हुए मृगसमूहोंको सिंह सब ओर खदेड़ता है, उसी प्रकार कर्ण पांचालोंके रथसमूहोंको भगा रहा था

Sañjaya said: Karṇa drove the massed chariot-formations of the Pāñcālas into flight—just as a lion, striking terror, scatters herds of deer in every direction. The verse underscores the brutal momentum of battle, where prowess and fear reshape the field more than deliberation or restraint.

Verse 583

तथा कर्णमनुप्राप्प न जिजीवुर्महारथा: । जैसे मृग सिंहके मुखके समीप पहुँचकर जीवित नहीं बचते, उसी प्रकार पांचाल महारथी कर्णके निकट पहुँचकर जीवित नहीं रह पाते थे

Sañjaya said: Having come up against Karṇa, those great chariot-warriors did not survive. Just as deer, drawing near the mouth of a lion, do not escape with life, so the Pāñcāla champions, approaching Karṇa at close quarters, could not remain alive. The verse underscores the terrifying asymmetry of power on the battlefield and the grim moral cost of valor when it meets overwhelming force.

Verse 713

प्रपतन्तो हतारोहा: कम्पयन्ति सम मेदिनीम्‌ । वहाँ भीमसेनके नाराचोंद्वारा मर्मस्थानोंमें घायल हुए हाथी सवारोंसहित धराशायी हो इस पृथ्वीको कम्पित कर देते थे

Sañjaya said: As the riders were struck down, they fell headlong and made the earth tremble. There, elephant-warriors—pierced by Bhīmasena’s nārāca arrows in their vital points—collapsed along with their mounts, and their heavy fall shook the ground. The scene underscores the grim ethic of battlefield skill: precise force directed at vulnerable points brings swift, irreversible ruin, revealing war’s terrible cost even when valor is present.

Verse 726

शेरते युधि निर्भिन्ना वमन्तो रुधिरं बहु । जिनके सवार मारे गये थे, वे घोड़े और पैदल सैनिक भी युद्धस्थलमें छिन्न-भिन्न हो मुँहसे बहुत-सा रक्त वमन करते हुए प्राणशून्य होकर पड़े थे

Sañjaya said: On the battlefield they lay shattered and pierced through, vomiting copious blood—lifeless bodies strewn where the violence of war had reached its cruel end. The scene underscores the moral cost of battle: victory and loss alike are purchased with suffering that spares neither rider nor foot-soldier.

Verse 736

ते क्षता: समदृश्यन्त भीतभीता गतासव: । सहस्रों रथी रथसे नीचे गिरा दिये गये थे। उनके अस्त्र-शस्त्र भी गिर चुके थे। वे सब- के-सब क्षत-विक्षत हो भीमसेनके भयसे भीत एवं प्राणहीन दिखायी दे रहे थे

Sañjaya nói: Họ hiện ra với những vết thương nặng nề—run sợ và như thể đã mất sinh khí. Hàng nghìn chiến binh xa chiến đã bị hất văng khỏi chiến xa, rơi xuống đất; binh khí của họ cũng rơi tuột khỏi tay. Tất thảy đều bị xé nát, máu me đầm đìa, trông như vô hồn, bị nỗi kinh hoàng trước Bhīmasena áp đảo.

Verse 803

भीमसेन: कुरूंश्वापि द्रावयन्तौ विरेजतु: । सूतपुत्र कर्ण रणभूमिमें कुपित हो पाण्डव-सेनाको और भीमसेन कौरव-सैनिकोंको खदेड़ते हुए बड़ी शोभा पा रहे थे

Sañjaya nói: Trên chiến địa, Karṇa—con của người đánh xe—bừng bừng phẫn nộ, đẩy lùi quân Pāṇḍava; còn Bhīmasena, quét đuổi binh lính Kaurava, rực sáng với vẻ uy nghi lẫm liệt.

Verse 836

अपारयन्तो मद्बाणान्‌ सिंहशब्दं मृगा इव । 'जनार्दन! युद्ध करती हुई इस संशप्तक-सेनाके पाँव उखड़ गये हैं। ये संशप्तक महारथी अपने-अपने दलके साथ भागे जा रहे हैं। जैसे मृग सिंहकी गर्जना सुनकर हतोत्साह हो जाते हैं, उसी प्रकार ये लोग मेरे बाणोंकी चोट सहन करनेमें असमर्थ हो गये हैं

Sañjaya nói: Không chịu nổi mũi tên của ta, họ trở nên như nai gặp tiếng gầm sư tử. Vì thế, đạo quân Saṃśaptaka bị chấn động giữa chiến trận, mất thế đứng và bắt đầu tháo chạy theo từng cánh quân—những đại xa chiến rút lui trong hỗn loạn, nhuệ khí tan vỡ trước những đòn đánh mà họ không còn kham nổi.

Verse 883

तूर्ण कौरवाञ्जहि पाण्डव । अर्जुकी यह बात सुनकर भगवान्‌ श्रीकृष्णने उनसे हँसते हुए-से कहा --'पाण्डुनन्दन! तुम शीघ्र ही कौरव-सैनिकोंका संहार करो”

Sañjaya nói: “Hãy đánh diệt quân Kaurava thật mau, hỡi con của Pāṇḍu.” Nghe vậy, Thế Tôn Śrī Kṛṣṇa mỉm cười khẽ như đã tỏ tường, rồi nói với Arjuna: “Hỡi niềm vui của Pāṇḍu, hãy mau chóng khiến đạo quân Kaurava bị tiêu diệt.”

Verse 893

हंसवर्णा: प्रविविशुर्वहन्त: कृष्णपाण्डवौ । राजन! तदनन्तर श्रीकृष्णके द्वारा हाँके गये हंसके समान श्वेत रंगवाले घोड़े श्रीकृष्ण और अर्जुनको लेकर आपकी विशाल सेनामें घुस गये

Sañjaya nói: Tâu Đại vương, sau đó những tuấn mã trắng như thiên nga—do chính Śrī Kṛṣṇa điều khiển—chở Kṛṣṇa và người Pāṇḍava (Arjuna) lao thẳng vào đại quân mênh mông của ngài.

Verse 903

प्रविशद्धिस्तव बल॑ चतुर्दिशमभिद्यत । श्रीकृष्णद्वारा संचालित हुए उन सुवर्णभूषित श्वेत अश्वोंके प्रवेश करते ही आपकी सेनामें चारों ओर भगदड़ मच गयी

Sañjaya thưa: Khi các đạo quân ép tới từ cả bốn phía, những con ngựa trắng trang sức vàng, do Śrī Kṛṣṇa điều khiển, đã xông vào chiến địa. Ngay khoảnh khắc chúng phá vỡ hàng ngũ của bệ hạ, nỗi hoảng loạn và rối loạn bùng lên khắp quân đội bệ hạ ở mọi phía.

Verse 913

चलत्पताकस्तां सेनां विमान द्यामिवाविशत्‌ | जैसे कोई विमान स्वर्गलोकमें प्रवेश कर रहा हो, उसी प्रकार चंचल पताकाओंसे युक्त वह कपिध्वज रथ मेघोंकी गर्जनाके समान गम्भीर घोष करता हुआ उस सेनामें जा घुसा

Sañjaya thưa: Cờ xí phấp phới, chiến xa mang kỳ hiệu khỉ lao vào quân trận như xe trời tiến vào bầu không. Tựa như một thiên xa đang đi vào cõi trời, chiến xa Kapidhvaja ấy—cờ bay không yên, tiếng rền trầm như sấm mây—đã xông thẳng vào đạo quân.

Verse 926

क्रुद्धौं संरम्भरक्ताक्षौ व्यभ्राजेतां महाद्युती । उस विशाल सेनाको विदीर्ण करके उसके भीतर प्रविष्ट हुए वे दोनों श्रीकृष्ण और अर्जुन अपने महान्‌ तेजसे प्रकाशित हो रहे थे। उनके मनमें शत्रुओंके प्रति क्रोध भरा हुआ था और उनकी आँखें रोषसे लाल हो रही थीं

Sañjaya thưa: Bừng bừng phẫn nộ, mắt đỏ ngầu vì quyết liệt, hai vị ấy—rạng ngời với uy quang lớn—đã tỏa sáng. Xé toạc đại quân địch và tiến vào giữa trận, Kṛṣṇa và Arjuna bốc cháy bằng chính oai lực của mình, cơn giận hướng thẳng vào quân thù.

Verse 936

यज्वभिर्विधिनाहूतौ मखे देवाविवाश्विनौ । जैसे यज्ञमें ऋत्विजोंद्वारा विधिपूर्वक आवाहन किये जानेपर दोनों अश्विनीकुमार नामक देवता पदार्पण करते हैं, उसी प्रकार युद्धनिपुण वे श्रीकृष्ण और अर्जुन भी मानो आह्वान किये जानेपर उस रणयज्ञमें पधारे थे

Sañjaya thưa: Như đôi thần Aśvin giáng đến đàn tế khi các tư tế cử hành nghi thức thỉnh mời đúng phép, thì Śrī Kṛṣṇa và Arjuna—bậc tinh thông chiến trận—cũng như thể được triệu thỉnh mà bước vào “lễ tế của chiến tranh” ấy.

Verse 956

व्यचरत्‌ पृतनामध्ये पाशहस्त इवान्तकः । अर्जुन रथसेना और घुड़सवारोंके समूहमें घुसकर पाशधारी यमराजके समान कौरव- सेनाके मध्यभागमें विचरने लगे

Sañjaya thưa: Arjuna tung hoành giữa chiến trận như Antaka (Thần Chết) cầm thòng lọng—xông vào đội chiến xa và kỵ binh của địch, rồi lướt qua ngay trung tâm quân Kaurava.

Verse 1133

काजञ्चनस्तम्भसदृशं भिन्न हेमगिरिं यथा । उस समय सब लोगोंने देखा कि सुदक्षिणका छोटा भाई काम्बोजदेशीय वीर जो देखनेमें अत्यन्त प्रिय, कमल-दलके समान नेत्रोंसे सुशोभित तथा सोनेके खम्भेके समान ऊँचा कदका था, मारा जाकर विदीर्ण हुए सुवर्णमय पर्वतके समान धरतीपर पड़ा है

Bấy giờ mọi người đều trông thấy: vị dũng sĩ xứ Kamboja, em trai út của Sudakṣiṇa—dáng vẻ vô cùng khả ái, đôi mắt đẹp như cánh sen, thân hình cao vút như cột vàng—đã bị giết và nằm trên đất, tựa như một ngọn núi vàng bị bổ vỡ, nứt toác.

Verse 1153

शोणिताक्तैस्तदा रक्त सर्वमासीद्‌ विशाम्पते । प्रजानाथ! एक-एक बाणसे मारे गये रक्तरंजित काबुली घोड़ों, यवनों और शकोंके खूनसे वह सारा युद्धस्थल लाल हो गया था

Sañjaya nói: “Ôi chúa tể của muôn dân, ôi bậc trị vì loài người! Ở đó mọi thứ đều đỏ rực, nhuốm đẫm máu. Chỉ bằng từng mũi tên một, các chiến binh lần lượt bị hạ gục; những ngựa Kabul, cùng người Yavana và Śaka, đều nằm lại, mình mẩy bê bết máu. Bởi máu của họ, cả chiến địa hóa thành một màu đỏ thẫm.”

Verse 1323

हीयमाने च कौन्तेये कृष्णे रोष: समाविशत्‌ | राजेन्द्र! इस प्रकार अश्वत्थामा और अर्जुनमें महान्‌ युद्ध आरम्भ होनेपर जब महाबली द्रोणपुत्र बढ़ने लगा और कुन्तीकुमार अर्जुनका पराक्रम मन्द पड़ने लगा, तब भगवान्‌ श्रीकृष्णको बड़ा क्रोध हुआ

Sañjaya nói: “Ôi bậc đế vương! Khi đại chiến giữa Aśvatthāmā và Arjuna đã khởi lên, và người con hùng mạnh của Droṇa đang dồn ép tiến tới, còn uy lực của Arjuna, con của Kuntī, lại bắt đầu suy giảm—bấy giờ Thế Tôn Śrī Kṛṣṇa bừng bừng phẫn nộ.”

Verse 1413

अपोवाह रणात्‌ सूतो रक्षमाणो धनंजयात्‌ | महाराज! उस आघातसे भारी मूर्च्छामें पड़कर अश्वत्थामा ध्वजदण्डके सहारे लुढ़क गया। शत्रुसे अत्यन्त पीड़ित एवं अचेत हुए अश्वत्थामाको उसका सारथि अर्जुनसे उसकी रक्षा करता हुआ रणभूमिसे दूर हटा ले गया

Sañjaya nói: “Tâu Đại vương, người đánh xe đã che chở Aśvatthāmā khỏi Dhanañjaya (Arjuna) và đánh xe rời khỏi chiến địa. Bị cú đánh ấy, Aśvatthāmā ngất lịm nặng nề, ngã quỵ rồi lăn đi, bám vào cán cờ của chiến xa. Bị kẻ địch hành hạ đến bất tỉnh, ông được người xa phu bảo vệ và đưa ra xa khỏi trận địa.”

Verse 3636

अपाहरदसम्भ्रान्तो धृष्टद्युम्नस्य पश्यत: । राजन्‌! इसी समय दण्डधार धृष्टद्युम्नके देखते-देखते राजा दुर्योधनको अपने रथपर बिठाकर बिना किसी घबराहटके रणभूमिसे दूर हटा ले गया

Sañjaya nói: “Tâu Đại vương! Ngay lúc ấy, trước mắt Dhṛṣṭadyumna, người cầm trượng, ông ta vẫn điềm nhiên không hề hoảng loạn: đặt vua Duryodhana lên chiến xa của mình rồi rút khỏi chiến địa, đưa đi xa.”

Verse 5536

नरेषु च महाराज कृतं सम कदनं महत्‌ । महाराज! सूतपुत्रने हाथियों, घोड़ों, रथों और पैदल मनुष्योंके दलमें घुसकर बड़ा भारी संहार मचा दिया था

Sañjaya nói: “Tâu Đại vương, ngay giữa hàng chiến sĩ cũng đã diễn ra một cuộc tàn sát mênh mông, không phân biệt ai, như nhau cả.”

Verse 7936

जगाम भरतमश्रेष्ठ वध्यमानं परस्परम्‌ | भरतश्रेष्ठ! परस्पर मार खाती हुई वह सेना रक्तके प्रवाहमें डूबकर खूनसे लथपथ हो गयी थी और एक-दूसरेकी चोट खाकर विनाशको प्राप्त हो रही थी

Sañjaya nói: “Hỡi bậc ưu tú của dòng Bharata, đạo quân ấy, vừa đánh vừa bị đánh lẫn nhau, đã chìm trong những dòng máu. Bê bết huyết, tan nát bởi những đòn tương tàn, nó tiến dần đến diệt vong.”

Frequently Asked Questions

What specific ethical tension (dharma-saṅkaṭa) is implicit in this chapter’s action?

The chapter implicitly stages the tension between individual heroics and collective responsibility: commanders pursue targeted elimination of a high-impact opponent while troops oscillate between duty-bound engagement and fear-driven flight, complicating idealized kṣātra-dharma.

What is the primary instructional takeaway (upadeśa) for the reader from Adhyāya 55?

Strategic outcomes depend not only on weapons but on tempo, coordination, and morale; reputation and rapid reinforcement can stabilize or collapse formations, making disciplined responsiveness a decisive factor in crisis.

Does this chapter contain a distinct phalaśruti or explicit meta-commentary?

No explicit phalaśruti is presented in this chapter; its meta-significance is conveyed through narrative patterning—rout, regrouping, and the ethical weight of command decisions—within the broader war-arc.