Prakarana 6
राजधर्म बनाम प्रेम—यह सोपान साधक को ‘स्वत्व’ (अहं-हित) से उठाकर ‘धर्म-हित’ (ईश-आज्ञा) में स्थिर करता है। अयोध्या काण्ड में राम का राज्य-त्याग और वन-गमन बाह्य घटना नहीं, वैराग्य-दीक्षा है: आसक्ति का परित्याग, वचन-पालन, और लोक-कल्याण हेतु स्वेच्छा से कष्ट-स्वीकार। इस चरण पर साधक सीखता है कि मुक्ति-मार्ग में ‘उचित’ वही है जो ईश्वर-आज्ञा और सत्य-प्रतिज्ञा के साथ हो, चाहे मन-प्रिय न हो।
Ang pangunahing rasa ng Ayodhyā Kāṇḍa ay karuṇa, ngunit ang awang iyon ay hindi kalumbayan (viṣāda), ito ay awang sinisikatan ng karangyaan ng Dharma. Sa paglapit ng koronasyon, ang "taksil na kapalaran" (viparīta vidhi) ay nagtatakda ng pagpapatapon; sa gayon ang kalikasan ng tao (galit, pagiging matigas ang ulo, takot, kasamaan) ay nahaharap sa kalikasang banal (pagpapatawad, katotohanan, pag-ayaw sa mundo, pagsuko). Sa bahaging ito, laban sa pagiging matigas ng ulo ni Kaikeyī ay nakatayo ang matalinong mga salita ng kanyang mga kasama; pagkatapos ang panaghoy ng mga tao; at pagkatapos ang puso-ng-ina ni Kauśalyā, sa loob ng tatlong bilog na ito, ang kolektibong kamalayan ng Ayodhyā ay nanginginig. Ang pagiging "hindi gutom sa pagkahari" ni Rāma ay nagpapahiwatig ng nirguṇa-vairāgya, habang ang Kanyang pagpapakababa sa mga paa ng Kanyang mga magulang ay ang tamis ng saguṇa-bhakti. Kaya tinatagpo ni Tulsī ang nirguṇa-tattva (pagkawalang-akit) at saguṇa-līlā (pag-ibig ng ina, lumbay sa mundo) sa iisang hakbang, kung saan ang pag-ayaw sa mundo ay nagiging pinakamataas na wika ng pag-ibig.
In this prakarana
People
Verses
Chaupai 50.1-4
अस बिचारि उर छाड़हु कोहू।सोक कलंक कोठि जनि होहू।।
भरतहि अवसि देहु जुबराजू।कानन काह राम कर काजू।।
नाहिन रामु राज के भूखे।धरम धुरीन बिषय रस रूखे।।
गुर गृह बसहुँ रामु तजि गेहू।नृप सन अस बरु दूसर लेहू।।
जौं नहिं लगिहहु कहें हमारे।नहिं लागिहि कछु हाथ तुम्हारे।।
जौं परिहास कीन्हि कछु होई।तौ कहि प्रगट जनावहु सोई।।
राम सरिस सुत कानन जोगू।काह कहिहि सुनि तुम्ह कहुँ लोगू।।
उठहु बेगि सोइ करहु उपाई।जेहि बिधि सोकु कलंकु नसाई।।
asa bicāri ura chāṛahu kohū |soka kalaṁka koṭhi jani hohū ||
bharatahi avasi dehu jubarājū |kānana kāha rāma kara kājū ||
nāhina rāmu rāja ke bhūkhe |dharama dhurīna biṣaya rasa rūkhe ||
gura gṛha basahũ rāmu taji gehū |nṛpa sana asa baru dūsara lehū ||
jauṁ nahiṁ lagihahu kaheṁ hamāre |nahiṁ lāgihi kachu hātha tumhāre ||
jauṁ parihāsa kīnhi kachu hoī |tau kahi pragaṭa janāvahu soī ||
rāma sarisa suta kānana jogū |kāha kahihi suni tumha kahũ logū ||
uṭhahu begi soi karahu upāī |jehi bidhi soku kalaṁku nasāī ||
Sa pag-iisip nang gayon, iwanan mo ang iyong galit sa puso, at huwag maging imbakan ng kalungkutan at kahihiyan. Ibigay mo kay Bharata ang pagiging tagapagmana ng trono; ngunit anong negosyo ni Rama sa gubat? Hindi gutom si Rama sa kaharian; siya ay pangunahin sa katuwiran at walang pakialam sa kaligayahan ng pandama. Hayaang iwan ni Rama ang tahanan at manirahan sa bahay ng kanyang guro. Hingin mo sa hari ito bilang iyong pangalawang kahilingan. Kung hindi mo susundin ang aking sinasabi, walang anuman ang mapupunta sa iyong kamay. Kung ang ginawa mo ay isa lamang biro, sabihin mo at ihayag mo ito nang malinaw. Ang anak na katulad ni Rama, baga ba sa gubat? Ano ang sasabihin ng mga tao sa iyo kapag narinig nila ito? Tumayo ka agad at gumawa ng hakbang na sa pamamagitan nito ay mapupuksa ang kalungkutan at kahihiyan.
Chhand 50
जेहि भाँति सोकु कलंकु जाइ उपाय करि कुल पालही।हठि फेरु रामहि जात बन जनि बात दूसरि चालही।।
जिमि भानु बिनु दिनु प्रान बिनु तनु चंद बिनु जिमि जामिनी।तिमि अवध तुलसीदास प्रभु बिनु समुझि धौं जियँ भामिनी।।
jehi bhā̃ti soku kalaṁku jāi upāya kari kula pālahī |haṭhi pheru rāmahi jāta bana jani bāta dūsari cālahī ||
jimi bhānu binu dinu prāna binu tanu caṁda binu jimi jāminī |timi avadha tulasīdāsa prabhu binu samujhi dhauṁ jiyã bhāminī ||
Mag-isip ng paraan upang ang kalungkutan at kahihiyang ito ay lumipas, at pangalagaan mo ang iyong pamilya. Pilitin mong bumalik si Rama mula sa pagpunta sa gubat, at huwag nang magbanggit ng iba pang bagay. Tulad ng maghapon na walang araw, katawan na walang buhay, at gabi na walang buwan, gayon din, sabi ni Tulsidas, ang Ayodhya na walang Panginoon nito. Isipin mong mabuti ito sa iyong puso, o babae.
Soratha 50
सखिन्ह सिखावनु दीन्ह सुनत मधुर परिनाम हित।तेइँ कछु कान न कीन्ह कुटिल प्रबोधी कूबरी।।50।।
sakhinha sikhāvanu dīnha sunata madhura parināma hita |teĩ kachu kāna na kīnha kuṭila prabodhī kūbarī ||50||
Binigyan siya ng kanyang mga kaibigan ng payong matamay pakinggan at kapaki-pakinabang sa kinalabasan, ngunit hindi niya ito pinansin, sapagkat si Kubari na baluktot, si Manthara, ay nauna nang nagturo sa kanya.
Chaupai 51.1-4
उतरु न देइ दुसह रिस रूखी।मृगिन्ह चितव जनु बाघिनि भूखी।।
ब्याधि असाधि जानि तिन्ह त्यागी।चलीं कहत मतिमंद अभागी।।
राजु करत यह दैअँ बिगोई।कीन्हेसि अस जस करइ न कोई।।
एहि बिधि बिलपहिं पुर नर नारीं।देहिं कुचालिहि कोटिक गारीं।।
जरहिं बिषम जर लेहिं उसासा।कवनि राम बिनु जीवन आसा।।
बिपुल बियोग प्रजा अकुलानी।जनु जलचर गन सूखत पानी।।
अति बिषाद बस लोग लोगाई।गए मातु पहिं रामु गोसाई।।
मुख प्रसन्न चित चौगुन चाऊ।मिटा सोचु जनि राखै राऊ।।
utaru na dei dusaha risa rūkhī |mṛginha citava janu bāghini bhūkhī ||
byādhi asādhi jāni tinha tyāgī |calīṁ kahata matimaṁda abhāgī ||
rāju karata yaha daiã bigoī |kīnhesi asa jasa karai na koī ||
ehi bidhi bilapahiṁ pura nara nārīṁ |dehiṁ kucālihi koṭika gārīṁ ||
jarahiṁ biṣama jara lehiṁ usāsā |kavani rāma binu jīvana āsā ||
bipula biyoga prajā akulānī |janu jalacara gana sūkhata pānī ||
ati biṣāda basa loga logāī |gae mātu pahiṁ rāmu gosāī ||
mukha prasanna cita cauguna cāū |miṭā socu jani rākhai rāū ||
Siya ay hindi sumagot, kundi nakaupo nang matinding galit at masungit, tumitingin sa mga babae na parang tigresa na gutom na tinitingnan ang mga usa. Naalaman na ang kanyang sakit ay hindi na mapagaling, sila ay sumuko at umalis na sinasabi: "Ang hangal na ito ay tanga ang isip at malas ang kapalaran. Ang kapalaran ay sumira sa kanya sa sandaling malapit na siyang maghari. Ginawa niya ang gawain na hindi ginawa ng sinuman." Sa ganitong paraan ang mga lalaki at babae ng lungsod ay nagdadalamhati, at bumuhos ng milyun-milyong sumpa sa masamang babae. Sila ay nasusunog sa matinding lagnat at umiihip ng mahabang hininga: "Ano pang pag-asa sa buhay kung wala si Rama?" Ang mga tao ay labis na nabalisa ng sakit ng paghihiwalay, na parang kawan ng mga nilalang sa tubig kapag natutuyo ang tubig. Habang ang mga tao ay lubog sa pinakamalalim na kalungkutan, ang Panginoong Rama ay pumunta sa kanyang ina. Ang kanyang mukha ay masaya at ang kanyang puso ay puno ng apat na beses na pagkapanabik; ang kanyang pag-aalaala ay nawala, baka pigilan siya ng hari.
Doha 51
नव गयंदु रघुबीर मनु राजु अलान समान।छूट जानि बन गवनु सुनि उर अनंदु अधिकान।।51।।
nava gayaṁdu raghubīra manu rāju alāna samāna |chūṭa jāni bana gavanu suni ura anaṁdu adhikāna ||51||
Ang isip ni Rama, ang bayani ng angkan ng Raghu, ay parang batang elepante, at ang pagkahari ay parang haligi na tinali nito. Nang marinig ang kanyang paglalakbay sa gubat, itinuring niya itong pagkakalaya, at ang galak ay sumapit nang labis sa kanyang puso.
Chaupai 52.1-4
रघुकुलतिलक जोरि दोउ हाथा।मुदित मातु पद नायउ माथा।।
दीन्हि असीस लाइ उर लीन्हे।भूषन बसन निछावरि कीन्हे।।
बार बार मुख चुंबति माता।नयन नेह जलु पुलकित गाता।।
गोद राखि पुनि हृदयँ लगाए।स्रवत प्रेमरस पयद सुहाए।।
प्रेमु प्रमोदु न कछु कहि जाई।रंक धनद पदबी जनु पाई।।
सादर सुंदर बदनु निहारी।बोली मधुर बचन महतारी।।
कहहु तात जननी बलिहारी।कबहिं लगन मुद मंगलकारी।।
सुकृत सील सुख सीवँ सुहाई।जनम लाभ कइ अवधि अघाई।।
raghukulatilaka jori dou hāthā |mudita mātu pada nāyau māthā ||
dīnhi asīsa lāi ura līnhe |bhūṣana basana nichāvari kīnhe ||
bāra bāra mukha cuṁbati mātā |nayana neha jalu pulakita gātā ||
goda rākhi puni hṛdayã lagāe |sravata premarasa payada suhāe ||
premu pramodu na kachu kahi jāī |raṁka dhanada padabī janu pāī ||
sādara suṁdara badanu nihārī |bolī madhura bacana mahatārī ||
kahahu tāta jananī balihārī |kabahiṁ lagana muda maṁgalakārī ||
sukṛta sīla sukha sīvã suhāī |janama lābha kai avadhi aghāī ||
Ang Hiyas ng angkan ng Raghu, na nakikipag-isa sa kanyang dalawang kamay, ay yumuko ng kanyang ulo nang may tuwa sa mga paa ng kanyang ina. Binasbasan siya at niyakap sa kanyang dibdib, at kanyang inalug-alog ang mga alahas at kasuotan sa paligid niya at itinapon bilang handog. Paulit-ulit hinahalikan ng ina ang kanyang mukha, ang kanyang mga mata ay puno ng luha ng pag-ibig at ang kanyang katawan ay nanginig sa tuwa. Kanyang inilagay sa kandungan at muling niyakap sa kanyang puso, at ang katas ng pag-ibig ay tumulo mula sa kanyang magagandang suso. Ang pag-ibig at kagalakan ay hindi matutukoy; parang isang dukha ay nakamit ang katayuan ni Kubera, ang nagkakaloob ng yaman. Nang may pagmamahal tinitingnan ang kanyang magandang mukha, ang ina ay nagsalita ng matamis na salita. "Sabihin mo, anak ko, ang iyong ina ay alay sa iyo: kailan darating ang araw ng kasal na nagdudulot ng tuwa at pagpapala?" Ikaw ang magandang hangganan ng kabutihan, mabuting ugali, at kaligayahan, at ang pagkakatupad ng bunga ng kapanganakan, kung saan siya ay ganap na nasiyahan.
Doha 52
जेहि चाहत नर नारि सब अति आरत एहि भाँति।जिमि चातक चातकि तृषित बृष्टि सरद रितु स्वाति।।52।।
jehi cāhata nara nāri saba ati ārata ehi bhā̃ti |jimi cātaka cātaki tṛṣita bṛṣṭi sarada ritu svāti ||52||
Ang lahat ng mga lalaki at babae na naghahangad sa kanya ay labis na nabalisa sa ganitong paraan, tulad ng chataka at ang kanyang kabiyak na uhaw sa ulan ng bituing Swati sa panahon ng taglagas.
Chaupai 53.1-4
तात जाउँ बलि बेगि नहाहू।जो मन भाव मधुर कछु खाहू।।
पितु समीप तब जाएहु भैआ।भइ बड़ि बार जाइ बलि मैआ।।
मातु बचन सुनि अति अनुकूला।जनु सनेह सुरतरु के फूला।।
सुख मकरंद भरे श्रियमूला।निरखि राम मनु भवरुँ न भूला।।
धरम धुरीन धरम गति जानी।कहेउ मातु सन अति मृदु बानी।।
पिताँ दीन्ह मोहि कानन राजू।जहँ सब भाँति मोर बड़ काजू।।
आयसु देहि मुदित मन माता।जेहिं मुद मंगल कानन जाता।।
जनि सनेह बस डरपसि भोरें।आनँदु अंब अनुग्रह तोरें।।
tāta jāũ bali begi nahāhū |jo mana bhāva madhura kachu khāhū ||
pitu samīpa taba jāehu bhaiā |bhai baṛi bāra jāi bali maiā ||
mātu bacana suni ati anukūlā |janu saneha surataru ke phūlā ||
sukha makaraṁda bhare śriyamūlā |nirakhi rāma manu bhavarũ na bhūlā ||
dharama dhurīna dharama gati jānī |kaheu mātu sana ati mṛdu bānī ||
pitā̃ dīnha mohi kānana rājū |jahã saba bhā̃ti mora baṛa kājū ||
āyasu dehi mudita mana mātā |jehiṁ muda maṁgala kānana jātā ||
jani saneha basa ḍarapasi bhoreṁ |ānãdu aṁba anugraha toreṁ ||
"Anak ko, ako'y alay sa iyo; pumunta ka na mabilis at maligo, tapos kumain ka ng matamis, anuman ang ibigin ng isip mo." "Pagkatapos, anak ko, pumunta ka sa iyong ama. Napakalate na; ang iyong ina ay alay sa iyo." Dinirinig ang mga salita ng kanyang ina, na napupuno ng kahinahunan, na parang mga bulaklak ng puno ng langit, puno ng pag-ibig, napupuno ng nektar ng kaligayahan at nakaugat sa kasaganaan, ang isip ni Rama, parang isang bubuyog, hindi naligaw habang tinitingnan ito. Si Rama, pangunahing tagapagdala ng katuwiran, naunawaan ang landas ng katuwiran, at nagsalita sa kanyang ina nang may napakagaan na mga salita. "Ibinigay ng aking ama sa akin ang kaharian ng gubat, kung saan sa lahat ng paraan ako may malaking gawain na gagawin." "Ina, ibigay mo sa akin ang iyong utos nang may masayang puso, upang makapunta ako sa gubat nang may galak at pagpapala." "Huwag, dahil sa pag-ibig, matakot nang hindi sinasadya. Ina, ang aking kaligayahan ay nakasalalay sa iyong biyaya."
Doha 53
बरष चारिदस बिपिन बसि करि पितु बचन प्रमान।आइ पाय पुनि देखिहउँ मनु जनि करसि मलान।।53।।
baraṣa cāridasa bipina basi kari pitu bacana pramāna |āi pāya puni dekhihaũ manu jani karasi malāna ||53||
Matapos manirahan sa gubat sa loob ng labing-apat na taon at tuparin ang salita ng aking ama, babalik ako at makikita muli ang iyong mga paa; huwag mong hayaang lumungkot ang iyong isipan.
Chaupai 54.1-4
बचन बिनीत मधुर रघुबर के।सर सम लगे मातु उर करके।।
सहमि सूखि सुनि सीतलि बानी।जिमि जवास परें पावस पानी।।
कहि न जाइ कछु हृदय बिषादू।मनहुँ मृगी सुनि केहरि नादू।।
नयन सजल तन थर थर काँपी।माजहि खाइ मीन जनु मापी।।
धरि धीरजु सुत बदनु निहारी।गदगद बचन कहति महतारी।।
तात पितहि तुम्ह प्रानपिआरे।देखि मुदित नित चरित तुम्हारे।।
राजु देन कहुँ सुभ दिन साधा।कहेउ जान बन केहिं अपराधा।।
तात सुनावहु मोहि निदानू।को दिनकर कुल भयउ कृसानू।।
bacana binīta madhura raghubara ke |sara sama lage mātu ura karake ||
sahami sūkhi suni sītali bānī |jimi javāsa pareṁ pāvasa pānī ||
kahi na jāi kachu hṛdaya biṣādū |manahũ mṛgī suni kehari nādū ||
nayana sajala tana thara thara kā̃pī |mājahi khāi mīna janu māpī ||
dhari dhīraju suta badanu nihārī |gadagada bacana kahati mahatārī ||
tāta pitahi tumha prānapiāre |dekhi mudita nita carita tumhāre ||
rāju dena kahũ subha dina sādhā |kaheu jāna bana kehiṁ aparādhā ||
tāta sunāvahu mohi nidānū |ko dinakara kula bhayau kṛsānū ||
Ang mga salita ni Raghupati na mahinahon at matamis ay tumama sa puso ng kanyang ina tulad ng mga palaso na tumatagos nang matalas. Naririnig ang mga salitang malamig at mahinahon, siya ay natigil sa takot at nanlamlay, tulad ng halamang jawasa kapag bumuhos ang ulan sa kanya sa panahon ng tag-ulan. Ang kalungkutan sa kanyang puso ay hindi maikwento; siya ay tulad ng usang babae na nakarinig sa ungol ng leon. Ang kanyang mga mata ay napuno ng luha at ang kanyang katawan ay nanginig sa buong katawan, tulad ng isda na kumain ng lason na pain mula sa unang baha ng ulan. Pinaglakihan ang loob, tiningnan niya ang mukha ng kanyang anak, at ang ina ay nagsalita sa boses na nauutal dahil sa emosyon. "Anak ko, ikaw ang minamahal ng buhay ng iyong ama; siya ay masaya araw-araw na pinapanood ang iyong pag-uugali. Naitakda na niya ang isang mabuting araw para ibigay sa iyo ang kaharian; sa anong kasalanan niya ngayon ipinag-utos ka pumunta sa gubat? Anak ko, sabihin mo sa akin ang buong dahilan: sino ang naging apoy sa angkan ng araw?"
Doha 54
निरखि राम रुख सचिवसुत कारनु कहेउ बुझाइ।सुनि प्रसंगु रहि मूक जिमि दसा बरनि नहिं जाइ।।54।।
nirakhi rāma rukha sacivasuta kāranu kaheu bujhāi |suni prasaṁgu rahi mūka jimi dasā barani nahiṁ jāi ||54||
Sa pagtingin sa mukha ni Rama, ang anak ng ministro ay ipinaliwanag ang sanhi; sa pagkakarinig sa usapin, siya ay nanatiling tahimik, at ang kanyang kalagayan ay hindi maipalawanag.
Chaupai 55.1-4
राखि न सकइ न कहि सक जाहू।दुहूँ भाँति उर दारुन दाहू।।
लिखत सुधाकर गा लिखि राहू।बिधि गति बाम सदा सब काहू।।
धरम सनेह उभयँ मति घेरी।भइ गति साँप छुछुंदरि केरी।।
राखउँ सुतहि करउँ अनुरोधू।धरमु जाइ अरु बंधु बिरोधू।।
कहउँ जान बन तौ बड़ि हानी।संकट सोच बिबस भइ रानी।।
बहुरि समुझि तिय धरमु सयानी।रामु भरतु दोउ सुत सम जानी।।
सरल सुभाउ राम महतारी।बोली बचन धीर धरि भारी।।
तात जाउँ बलि कीन्हेहु नीका।पितु आयसु सब धरमक टीका।।
rākhi na sakai na kahi saka jāhū |duhū̃ bhā̃ti ura dāruna dāhū ||
likhata sudhākara gā likhi rāhū |bidhi gati bāma sadā saba kāhū ||
dharama saneha ubhayã mati gherī |bhai gati sā̃pa chuchuṁdari kerī ||
rākhaũ sutahi karaũ anurodhū |dharamu jāi aru baṁdhu birodhū ||
kahaũ jāna bana tau baṛi hānī |saṁkaṭa soca bibasa bhai rānī ||
bahuri samujhi tiya dharamu sayānī |rāmu bharatu dou suta sama jānī ||
sarala subhāu rāma mahatārī |bolī bacana dhīra dhari bhārī ||
tāta jāũ bali kīnhehu nīkā |pitu āyasu saba dharamaka ṭīkā ||
Hindi niya mapigilan at hindi makapagsabi na umalis. Sa alinmang paraan, malapit na apoy ang sumusunog sa kanyang puso. Parang nagsusulat ng 'buwan' ngunit sumulat ng 'Rahu'. Ang landas ng kapalaran ay palaging baluktot sa lahat. Ang tungkulin at pag-ibig ay parehong sumalakay sa kanyang isipan, at ang kanyang kalagayan ay naging parang ahas na may daga ng musk sa bibig. Kung pipigilan ko ang aking anak sa pamamagitan ng pakiusap, masisira ang tungkulin at magiging kalaban ang aking kamag-anak. Kung sasabihin kong pumunta sa gubat, malaki ang kawalan. Ang reyna ay walang magawa sa gitna ng pag-aalalang ito. Pagkatapos ang matalinong babae ay nag-isip tungkol sa tungkulin ng asawa, at alam na magkakapantay na anak sina Rama at Bharata, Ang ina ni Rama, na simple at mahinahon ang kalikasan, ay naglakas-loob at nagsalita ng mga salitang ito. "Anak ko, ako ay nagpupugay sa iyo; mabuti ang ginawa mo. Ang utos ng ama ay korona ng lahat ng tungkulin."
Doha 55
राजु देन कहि दीन्ह बनु मोहि न सो दुख लेसु।तुम्ह बिनु भरतहि भूपतिहि प्रजहि प्रचंड कलेसु।।55।।
rāju dena kahi dīnha banu mohi na so dukha lesu |tumha binu bharatahi bhūpatihi prajahi pracaṁḍa kalesu ||55||
Sabi niya ay ibibigay ang kaharian, ngunit sa halip ay binigyan ka ng gubat; gayunman hindi ako nakakaramdam ng kahit kaunting kalungkutan niyan. Ngunit kung wala ka, Bharata, ang hari at ang buong mamamayan ay magdaranas ng matinding kalungkutan.
Chaupai 56.1-4
जौं केवल पितु आयसु ताता।तौ जनि जाहु जानि बड़ि माता।।
जौं पितु मातु कहेउ बन जाना।तौं कानन सत अवध समाना।।
पितु बनदेव मातु बनदेवी।खग मृग चरन सरोरुह सेवी।।
अंतहुँ उचित नृपहि बनबासू।बय बिलोकि हियँ होइ हराँसू।।
बड़भागी बनु अवध अभागी।जो रघुबंसतिलक तुम्ह त्यागी।।
जौं सुत कहौ संग मोहि लेहू।तुम्हरे हृदयँ होइ संदेहू।।
पूत परम प्रिय तुम्ह सबही के।प्रान प्रान के जीवन जी के।।
ते तुम्ह कहहु मातु बन जाऊँ।मैं सुनि बचन बैठि पछिताऊँ।।
jauṁ kevala pitu āyasu tātā |tau jani jāhu jāni baṛi mātā ||
jauṁ pitu mātu kaheu bana jānā |tauṁ kānana sata avadha samānā ||
pitu banadeva mātu banadevī |khaga mṛga carana saroruha sevī ||
aṁtahũ ucita nṛpahi banabāsū |baya biloki hiyã hoi harā̃sū ||
baṛabhāgī banu avadha abhāgī |jo raghubaṁsatilaka tumha tyāgī ||
jauṁ suta kahau saṁga mohi lehū |tumhare hṛdayã hoi saṁdehū ||
pūta parama priya tumha sabahī ke |prāna prāna ke jīvana jī ke ||
te tumha kahahu mātu bana jāū̃ |maiṁ suni bacana baiṭhi pachitāū̃ ||
Kung ito ay utos lamang ng iyong ama, anak, ay huwag kang pumunta, ngunit ituring mong mas dakila ang iyong ina. Ngunit kung pareho kayong sinabihan ng ama at ina na pumunta sa gubat, kung gayon ang gubat ay sang-daang beses na katumbas ng Ayodhya para sa iyo. Ang mga diyos ng gubat ay magiging iyong ama, ang mga diyosa ng gubat ay magiging iyong ina, at ang mga ibon at usa ay maglilingkod sa iyong mga paa na parang lotus. Sa huli ay nararapat nga para sa isang hari na manirahan sa gubat; ngunit kapag tinitingnan ko ang iyong murang edad, nalulungkot ang aking puso. Pinagpala ang gubat at malas ang Ayodhya, kung ikaw, ang korona ng angkan ng Raghu, ay iiwan ito. Kung sasabihin ko, 'Anak, dalhin mo ako kasama mo,' maaaring magkaroon ng pagdududa sa iyong puso. Anak, ikaw ay pinakamamahal ng lahat, buhay ng aming mga buhay, mismong buhay ng kaluluwa. Gayunman sinasabi mo, 'Ina, pupunta ako sa gubat,' at sa pagdinig ng iyong mga salita ay ako'y naiupo at nagdaramdam.
Doha 56
यह बिचारि नहिं करउँ हठ झूठ सनेहु बढ़ाइ।मानि मातु कर नात बलि सुरति बिसरि जनि जाइ।।56।।
yaha bicāri nahiṁ karaũ haṭha jhūṭha sanehu baṛhāi |māni mātu kara nāta bali surati bisari jani jāi ||56||
Pag-isipin ito, hindi ako nagpupumiglas, ni gumagawa ng pekeng pagmamahal sa pamamagitan ng pagpapalaki nito. Ibinibigay ko ang aking sarili sa iyo bilang handog: tanggapin mo na ako ay ina mo, at sa pag-alala sa ugnayang iyon, huwag mo akong kalimutan at umalis.
Chaupai 57.1-4
देव पितर सब तुन्हहि गोसाई।राखहुँ पलक नयन की नाई।।
अवधि अंबु प्रिय परिजन मीना।तुम्ह करुनाकर धरम धुरीना।।
अस बिचारि सोइ करहु उपाई।सबहि जिअत जेहिं भेंटेहु आई।।
जाहु सुखेन बनहि बलि जाऊँ।करि अनाथ जन परिजन गाऊँ।।
सब कर आजु सुकृत फल बीता।भयउ कराल कालु बिपरीता।।
बहुबिधि बिलपि चरन लपटानी।परम अभागिनि आपुहि जानी।।
दारुन दुसह दाहु उर ब्यापा।बरनि न जाहिं बिलाप कलापा।।
राम उठाइ मातु उर लाई।कहि मृदु बचन बहुरि समुझाई।।
deva pitara saba tunhahi gosāī |rākhahũ palaka nayana kī nāī ||
avadhi aṁbu priya parijana mīnā |tumha karunākara dharama dhurīnā ||
asa bicāri soi karahu upāī |sabahi jiata jehiṁ bheṁṭehu āī ||
jāhu sukhena banahi bali jāū̃ |kari anātha jana parijana gāū̃ ||
saba kara āju sukṛta phala bītā |bhayau karāla kālu biparītā ||
bahubidhi bilapi carana lapaṭānī |parama abhāgini āpuhi jānī ||
dāruna dusaha dāhu ura byāpā |barani na jāhiṁ bilāpa kalāpā ||
rāma uṭhāi mātu ura lāī |kahi mṛdu bacana bahuri samujhāī ||
Nawa'y ingatan ka ng lahat ng mga diyos at mga ninuno, aking panginoon, tulad ng pag-iingat ng mga pilikmata sa mga mata. Ang panahon ng pagkatapon ay parang tubig, at ang mga minamahal mong kamag-anak at sambahayan ay parang isda rito. Ikaw ay bukal ng habag at tagapasan ng katuwiran. Sa pag-iisip nito, maglakip ng paraan upang makabalik ka at matagpuan silang lahat na buhay pa. Pumunta nang masaya sa gubat, ako'y sa iyo; kahit iniwan mo ang mga alipin, kamag-anak at buong bayan na ulila. Ngayon, ang bunga ng mabubuting gawa ng lahat ay naubos na, at ang kakila-kilabot na kapalaran ay bumalik laban sa kanila. Sa pag-iyak ng maraming paraan, niyakap niya ang mga paa nito, itinuturing ang sarili na pinaka-malas na babae. Isang matinding at hindi matiis na pag-iinit ang kumalat sa kanyang dibdib, at ang buong kabuuan ng kanyang panaghoy ay hindi mailalarawan. Itinaas ni Rama ang kanyang ina at niyakap sa kanyang dibdib, at sa pagsasabi ng malambing na salita, muli siyang pinayapa.
Doha 57
समाचार तेहि समय सुनि सीय उठी अकुलाइ।जाइ सासु पद कमल जुग बंदि बैठि सिरु नाइ।।57।।
samācāra tehi samaya suni sīya uṭhī akulāi |jāi sāsu pada kamala juga baṁdi baiṭhi siru nāi ||57||
Sa pagdinig ng balita sa oras na iyon, si Sita ay tumindig na may kalumbayan; pumunta siya at yumukod sa mga lotus na paa ng kanyang biyenan, na nag-iisa ang kanyang mga kamay, at umupo na may yuko ang kanyang ulo.
Chaupai 58.1-4
दीन्हि असीस सासु मृदु बानी।अति सुकुमारि देखि अकुलानी।।
बैठि नमितमुख सोचति सीता।रूप रासि पति प्रेम पुनीता।।
चलन चहत बन जीवननाथू।केहि सुकृती सन होइहि साथू।।
की तनु प्रान कि केवल प्राना।बिधि करतबु कछु जाइ न जाना।।
चारु चरन नख लेखति धरनी।नूपुर मुखर मधुर कबि बरनी।।
मनहुँ प्रेम बस बिनती करहीं।हमहि सीय पद जनि परिहरहीं।।
मंजु बिलोचन मोचति बारी।बोली देखि राम महतारी।।
तात सुनहु सिय अति सुकुमारी।सासु ससुर परिजनहि पिआरी।।
dīnhi asīsa sāsu mṛdu bānī |ati sukumāri dekhi akulānī ||
baiṭhi namitamukha socati sītā |rūpa rāsi pati prema punītā ||
calana cahata bana jīvananāthū |kehi sukṛtī sana hoihi sāthū ||
kī tanu prāna ki kevala prānā |bidhi karatabu kachu jāi na jānā ||
cāru carana nakha lekhati dharanī |nūpura mukhara madhura kabi baranī ||
manahũ prema basa binatī karahīṁ |hamahi sīya pada jani pariharahīṁ ||
maṁju bilocana mocati bārī |bolī dekhi rāma mahatārī ||
tāta sunahu siya ati sukumārī |sāsu sasura parijanahi piārī ||
Ang biyenan niya ay nagpala sa malambot na salita, ngunit nakita kung gaano kadelikado siya, ay nabalisa. Si Sita, isang kayamanan ng kagandahan at dalisay sa pag-ibig sa asawa, ay nakaupo na nakayuko ang mukha, nag-iisip. "Ang panginoon ng kanyang buhay ay nais pumunta sa gubat. Sino ang mapalad na magiging kasama niya?" "Kasama ba ang katawan at buhay, o buhay lamang? Ang gawain ng Kapalaran ay hindi matukoy." Kanyang kinamot ang lupa ng kuko ng kanyang magagandang paa, at ang kanyang hiklay ay tumunog ng tamis, gaya ng inilarawan ng makata. Parang, naibig ng pag-ibig, sila ay nakikiusay: "Huwag sanang iwanan kami ng mga paa ni Sita." Nakita siyang umiiyak mula sa kanyang magagandang mata, ang ina ni Rama ay nagsalita. "Dinig mo, anak ko: si Sita ay totoong delikado, at minamahal ng biyenan, biyenang lalaki, at ng buong pamilya."
Doha 58
पिता जनक भूपाल मनि ससुर भानुकुल भानु।पति रबिकुल कैरव बिपिन बिधु गुन रूप निधानु।।58।।
pitā janaka bhūpāla mani sasura bhānukula bhānu |pati rabikula kairava bipina bidhu guna rūpa nidhānu ||58||
Ang kanyang ama ay si Janaka, ang hiyas sa mga hari; ang kanyang biyenan ay ang araw ng angkan ng araw; at ang kanyang asawa, ang kayamanan ng kabutihan at kagandahan, ay ang buwan sa hardin ng liryo ng angkan ng araw.
Chaupai 59.1-4
मैं पुनि पुत्रबधू प्रिय पाई।रूप रासि गुन सील सुहाई।।
नयन पुतरि करि प्रीति बढ़ाई।राखेउँ प्रान जानिकिहिं लाई।।
कलपबेलि जिमि बहुबिधि लाली।सींचि सनेह सलिल प्रतिपाली।।
फूलत फलत भयउ बिधि बामा।जानि न जाइ काह परिनामा।।
पलँग पीठ तजि गोद हिंड़ोरा।सियँ न दीन्ह पगु अवनि कठोरा।।
जिअनमूरि जिमि जोगवत रहऊँ।दीप बाति नहिं टारन कहऊँ।।
सोइ सिय चलन चहति बन साथा।आयसु काह होइ रघुनाथा।।
चंद किरन रस रसिक चकोरी।रबि रुख नयन सकइ किमि जोरी।।
maiṁ puni putrabadhū priya pāī |rūpa rāsi guna sīla suhāī ||
nayana putari kari prīti baṛhāī |rākheũ prāna jānikihiṁ lāī ||
kalapabeli jimi bahubidhi lālī |sīṁci saneha salila pratipālī ||
phūlata phalata bhayau bidhi bāmā |jāni na jāi kāha parināmā ||
palãga pīṭha taji goda hiṁṛorā |siyã na dīnha pagu avani kaṭhorā ||
jianamūri jimi jogavata rahaū̃ |dīpa bāti nahiṁ ṭārana kahaū̃ ||
soi siya calana cahati bana sāthā |āyasu kāha hoi raghunāthā ||
caṁda kirana rasa rasika cakorī |rabi rukha nayana sakai kimi jorī ||
At ako rin ay nakatagpo ng minamahal na manugang na babae, isang kayamanan ng kagandahan, kabutihan, at mahinahong asal. Ginawa ko siyang anak ng aking mata at hinayaang lumago ang aking pagmamahal sa kanya; itinali ko ang aking buhay kay Janaki. Tulad ng umuusad na baging na nagbibigay ng kahilingan, ako'y nag-alaga sa kanya sa maraming paraan, dinidilig ng tubig ng pagmamahal at pinabubunga. Ngayong siya'y malapit na mamulaklak at mamunga, naging salungat sa akin ang kapalaran; hindi ko malaman kung ano ang magiging kinalabasan. Iniwan niya ang kanyang higaan o upuan at pumasok sa aking kandungan parang duyan, at hindi kailanman tinapak ni Sita ang kanyang paa sa matigas na lupa. Inalagaan ko siya parang damong ng buhay, at hindi ko kailanman ipinag-utos sa kanya na kahit ayusin lamang ang puso ng ilawan. Siyang Sita na iyon ang nais sumama sa iyo sa gubat. Ano ang iyong utos, O Panginoon ng mga Raghu? Ang cakori, na nagagalak sa pagsipsip ng sinag ng buwan, paano niya makayang iharap ang kanyang mga mata sa mukha ng araw?
Doha 59
करि केहरि निसिचर चरहिं दुष्ट जंतु बन भूरि।बिष बाटिकाँ कि सोह सुत सुभग सजीवनि मूरि।।59।।
kari kehari nisicara carahiṁ duṣṭa jaṁtu bana bhūri |biṣa bāṭikā̃ ki soha suta subhaga sajīvani mūri ||59||
Mga elepante, leon, demonyo, at maraming masasamang hayop ang gumagala sa gubat. Anak ko, maaari bang magmukhang maganda ang isang magandang damong nagbibigay-buhay sa halamanan ng lason?
Frequently Asked Questions
परंपरा में इन पदों का पाठ ‘धर्म-स्थिरता’ और ‘वियोग-सहन’ की शक्ति देता माना जाता है—विशेषतः पितृ-आज्ञा, सत्य-पालन, और गृहस्थ-धर्म में वैराग्य-बुद्धि जगाने हेतु। अयोध्या काण्ड का श्रवण/पाठ शोक में भी राम-आश्रय (नाम-स्मरण) को दृढ़ करता है।
सामान्यतः ‘श्रीराम जय राम जय जय राम’ (राम-नाम तारक मंत्र) या ‘राम’ नाम-संपुट का प्रयोग किया जाता है; व्रत/अनुष्ठान में ‘सीता-राम’ नाम-संपुट भी प्रचलित है, विशेषकर कौसल्या–सीता प्रसंगों में।
Ask anything about Prakarana 6 of the Ramcharitmanas
Answers come straight from the texts, with the shlokas they draw on. Ask in your own words.
A free sign-in with Google or Apple keeps your chat saved across web and the app.
Read Ramcharitmanas in the Vedapath app
Scan the QR code to open this directly in the app, with word-by-word meanings, Awadhi recitation where available, and more.
