Prakarana 5
यह सोपान ‘धर्म-संकट में भक्ति की परख’ है: राज-वैभव का द्वार खुलते ही त्याग का द्वार भी खुलता है। अयोध्या काण्ड में राम का ‘मर्यादा-पुरुषोत्तम’ रूप करुणा, धीरज, और पितृ-आज्ञा-पालन के द्वारा साधक को सिखाता है कि मुक्ति की सीढ़ी घर-गृहस्थी से भागना नहीं, बल्कि आसक्ति का रूपांतरण है—स्वेच्छा से व्रत बनकर आया हुआ वनवास।
Sa mga talatang ito, ang karuṇa-rasa ng Ayodhyā Kāṇḍa ay umabot sa rurok; gayunman, sa loob ng kalungkutang iyon, ang nananatiling damdamin ng dhairya, ang mapayapang katatagan, ay patuloy na nagniningning na parang ilawan. Sa pagitan ng mapait at baluktot na pananalita ni Kaikeyī at ng kawalan-ng-magagawa ni Daśaratha, ang magandang kalikasan ni Rāma, na "walang anumang doṣa", ay naging batayan ng debosyon: ang tunay na bhakti ay yaong tumatanggap ng pagtupad sa pangako bilang mismong anyo ng pag-ibig. Dito, ang dharma (pagsunod sa utos ng ama), nīti (ang dharma ng pagkahari), at habag (paggalang sa ina) ay sabay-sabay na nagbabangga; ang tulang instrumento ni Tulasī ay ginagawa ang banggaang ito na isang Sopāna, na ipinapakita sa naghahanap na ang debosyon ay hindi lamang damdamin, kundi pag-ibig na nakatayo sa maryādā. Ang kolektibong larawan ng pampublikong pagtuligsa at pagdadalamhati, ang pangmalawakang kasawian sa buong lungsod, pagkastigo kay Kaikeyī, ay nagdaragdag ng tunog ng panlipunang dharma, kaya ang arkitektura ng Kāṇḍa, mula sa "tahanan" patungo sa "gubat," ay nagiging isang panloob na paglalakbay mula sa pagkakabit patungo sa pagkawalang-pagnanasa.
Verses
Chaupai 40.1-4
सूखहिं अधर जरइ सबु अंगू।मनहुँ दीन मनिहीन भुअंगू।।
सरुष समीप दीखि कैकेई।मानहुँ मीचु घरी गनि लेई।।
करुनामय मृदु राम सुभाऊ।प्रथम दीख दुखु सुना न काऊ।।
तदपि धीर धरि समउ बिचारी।पूँछी मधुर बचन महतारी।।
मोहि कहु मातु तात दुख कारन।करिअ जतन जेहिं होइ निवारन।।
सुनहु राम सबु कारन एहू।राजहि तुम पर बहुत सनेहू।।
देन कहेन्हि मोहि दुइ बरदाना।मागेउँ जो कछु मोहि सोहाना।।
सो सुनि भयउ भूप उर सोचू।छाड़ि न सकहिं तुम्हार सँकोचू।।
sūkhahiṁ adhara jarai sabu aṁgū |manahũ dīna manihīna bhuaṁgū ||
saruṣa samīpa dīkhi kaikeī |mānahũ mīcu gharī gani leī ||
karunāmaya mṛdu rāma subhāū |prathama dīkha dukhu sunā na kāū ||
tadapi dhīra dhari samau bicārī |pū̃chī madhura bacana mahatārī ||
mohi kahu mātu tāta dukha kārana |karia jatana jehiṁ hoi nivārana ||
sunahu rāma sabu kārana ehū |rājahi tuma para bahuta sanehū ||
dena kahenhi mohi dui baradānā |māgeũ jo kachu mohi sohānā ||
so suni bhayau bhūpa ura socū |chāṛi na sakahiṁ tumhāra sãkocū ||
Tumutuyo ang kanyang mga labi at buong katawan ay nagliyab, parang isang dukhang ahas na nawalan ng hiyas sa ulo. Sa kanyang tabi ay nakita niya si Kaikeyi na puspos ng galit, na parang kamatayan mismo na nagbibilang ng mga sandali. Ang kalikasan ni Rama ay puspos ng habag at kahinahunan; hindi pa siya kailanman nakakita ng kalungkutan, ni narinig man lamang. Gayon man, pinatatag niya ang sarili, sinuri ang pagkakataon, at tinanong ang kanyang ina sa malambot na mga salita. "Ina, sabihin mo sa akin ang sanhi ng kalungkutan ng aking ama, upang makagawa ako ng hakbang na alisin ito." "Dinggin mo, Rama, ito ang buong sanhi: ang hari ay may napakalaking pagmamahal sa iyo." "Sinabi niya sa akin na pagkakalooban ako ng dalawang kaloob, at humingi ako ng anumang ikinalugod ko." Nang marinig iyon, pumasok ang pag-aalala sa puso ng hari; hindi niya maiwan ang pag-aatubili tungkol sa iyo."
Doha 40
सुत सनेह इत बचनु उत संकट परेउ नरेसु।सकहु न आयसु धरहु सिर मेटहु कठिन कलेसु।।40।।
suta saneha ita bacanu uta saṁkaṭa pareu naresu |sakahu na āyasu dharahu sira meṭahu kaṭhina kalesu ||40||
Sa isang banda ay ang pag-ibig ng hari sa kanyang anak, sa kabilang banda ay ang kanyang ipinangako; ang hari ay napadpad sa matinding kalagayan. Kung kaya mo, tanggapin mo ang kanyang utos sa iyong ulo at tapusin mo ang kanyang mapait na pagdurusa.
Chaupai 41.1-4
निधरक बैठि कहइ कटु बानी।सुनत कठिनता अति अकुलानी।।
जीभ कमान बचन सर नाना।मनहुँ महिप मृदु लच्छ समाना।।
जनु कठोरपनु धरें सरीरू।सिखइ धनुषबिद्या बर बीरू।।
सब प्रसंगु रघुपतिहि सुनाई।बैठि मनहुँ तनु धरि निठुराई।।
मन मुसकाइ भानुकुल भानु।रामु सहज आनंद निधानू।।
बोले बचन बिगत सब दूषन।मृदु मंजुल जनु बाग बिभूषन।।
सुनु जननी सोइ सुतु बड़भागी।जो पितु मातु बचन अनुरागी।।
तनय मातु पितु तोषनिहारा।दुर्लभ जननि सकल संसारा।।
nidharaka baiṭhi kahai kaṭu bānī |sunata kaṭhinatā ati akulānī ||
jībha kamāna bacana sara nānā |manahũ mahipa mṛdu laccha samānā ||
janu kaṭhorapanu dhareṁ sarīrū |sikhai dhanuṣabidyā bara bīrū ||
saba prasaṁgu raghupatihi sunāī |baiṭhi manahũ tanu dhari niṭhurāī ||
mana musakāi bhānukula bhānu |rāmu sahaja ānaṁda nidhānū ||
bole bacana bigata saba dūṣana |mṛdu maṁjula janu bāga bibhūṣana ||
sunu jananī soi sutu baṛabhāgī |jo pitu mātu bacana anurāgī ||
tanaya mātu pitu toṣanihārā |durlabha janani sakala saṁsārā ||
Nakaupo roon nang walang pag-aatubili, si Kaikeyi ay nagsalita ng mga salitang malupit, at sa pagdinig nito, ang Katigasan mismo ay lubhang nabalisa. Ang kanyang dila ay ang pana at ang kanyang mga salita ay maraming palaso, at ang hari, na malambot siya, ay parang ang pinupuntirya. Parang ang Kalupitan mismo ay kumuha ng katawan at nag-aaral ng palasohan, na naging isang mahusay at matapang na mamana. Matapos isinalaysay ang buong pangyayari kay Rama, siya ay umupo roon na parang ang Kawalang-puso ay kumuha ng katawan. Si Rama, ang araw ng lahi ng araw, ang likas na kaban ng kaligayahan, ay ngumiti sa kanyang puso. Siya ay nagsalita ng mga salitang walang anumang kapintasan, na malambot at kaaya-aya, parang mga palamuti ng Sarili ng Pananalita. Makinig ka, ina, ang anak na tunay na mapalad ay yaong nagmamahal sa salita ng kanyang ama at ina. Anak na nagbibigay-kasiyahan sa kanyang ina at ama, ina, ay pahirapang makita sa buong mundo.
Doha 41
मुनिगन मिलनु बिसेषि बन सबहि भाँति हित मोर।तेहि महँ पितु आयसु बहुरि संमत जननी तोर।।41।।
munigana milanu biseṣi bana sabahi bhā̃ti hita mora |tehi mahã pitu āyasu bahuri saṁmata jananī tora ||41||
Ang pagkakatipon ng mga sage sa kagubatan ay espesyal, at sa bawat paraan ito ay para sa aking kabutihan. Sa usaping iyon, ang utos ng aking ama ang unang-una, at muli ang iyong ina ay sumasang-ayon.
Chaupai 42.1-4
भरत प्रानप्रिय पावहिं राजू।बिधि सब बिधि मोहि सनमुख आजु।।
जों न जाउँ बन ऐसेहु काजा।प्रथम गनिअ मोहि मूढ़ समाजा।।
सेवहिं अरँडु कलपतरु त्यागी।परिहरि अमृत लेहिं बिषु मागी।।
तेउ न पाइ अस समउ चुकाहीं।देखु बिचारि मातु मन माहीं।।
अंब एक दुखु मोहि बिसेषी।निपट बिकल नरनायकु देखी।।
थोरिहिं बात पितहि दुख भारी।होति प्रतीति न मोहि महतारी।।
राउ धीर गुन उदधि अगाधू।भा मोहि ते कछु बड़ अपराधू।।
जातें मोहि न कहत कछु राऊ।मोरि सपथ तोहि कहु सतिभाऊ।।
bharata prānapriya pāvahiṁ rājū |bidhi saba bidhi mohi sanamukha āju ||
joṁ na jāũ bana aisehu kājā |prathama gania mohi mūṛha samājā ||
sevahiṁ arãḍu kalapataru tyāgī |parihari amṛta lehiṁ biṣu māgī ||
teu na pāi asa samau cukāhīṁ |dekhu bicāri mātu mana māhīṁ ||
aṁba eka dukhu mohi biseṣī |nipaṭa bikala naranāyaku dekhī ||
thorihiṁ bāta pitahi dukha bhārī |hoti pratīti na mohi mahatārī ||
rāu dhīra guna udadhi agādhū |bhā mohi te kachu baṛa aparādhū ||
jāteṁ mohi na kahata kachu rāū |mori sapatha tohi kahu satibhāū ||
Si Bharata, na minamahal ko na parang sarili kong buhay, ay tatanggap ng kaharian. Ngayon ay pabor sa akin ang Kapalaran sa lahat ng paraan. Kung hindi ako pupunta sa gubat para sa gayong gawain, ituring na ako na pinakaunang hangal. Sila na pinabayaan ang puno ng mga kahilingan at naglingkod sa halamang castor, na itinapon ang nektar at humingi ng lason, kahit sila ay hindi pinapalampas ang gayong pagkakataon. Isipin mong mabuti sa iyong puso, ina. Ina, isang kalungkutan ang lalong pumipighati sa akin: nakikita ko ang hari na lubhang nagdurusa. Dahil sa munting bagay, ang ama ay dumaranas ng gayong bigat na sakit. Ina, hindi ako makapaniwala dito. Ang hari ay mahinahon, isang karagatang hindi masukat ng mga kabutihan. Marahil ay nakagawa ako ng isang malaking kasalanan. Kaya't hindi sinasabi ng hari sa akin ang anuman. Pinasisumpahan kita: sabihin mo sa akin ang katotohanan, ina.
Doha 42
सहज सरल रघुबर बचन कुमति कुटिल करि जान।चलइ जोंक जल बक्रगति जद्यपि सलिलु समान।।42।।
sahaja sarala raghubara bacana kumati kuṭila kari jāna |calai joṁka jala bakragati jadyapi salilu samāna ||42||
Ang mga salita ni Raghuvira ay natural at prangka, ngunit itinuring na baluktot ng reynang masamang-loob at tuso. Parang lintang gumagalaw sa baluktong na landas sa tubig, kahit na ang tubig ay pare-pareho kahit saan.
Chaupai 43.1-4
रहसी रानि राम रुख पाई।बोली कपट सनेहु जनाई।।
सपथ तुम्हार भरत कै आना।हेतु न दूसर मै कछु जाना।।
तुम्ह अपराध जोगु नहिं ताता।जननी जनक बंधु सुखदाता।।
राम सत्य सबु जो कछु कहहू।तुम्ह पितु मातु बचन रत अहहू।।
पितहि बुझाइ कहहु बलि सोई।चौथेंपन जेहिं अजसु न होई।।
तुम्ह सम सुअन सुकृत जेहिं दीन्हे।उचित न तासु निरादरु कीन्हे।।
लागहिं कुमुख बचन सुभ कैसे।मगहँ गयादिक तीरथ जैसे।।
रामहि मातु बचन सब भाए।जिमि सुरसरि गत सलिल सुहाए।।
rahasī rāni rāma rukha pāī |bolī kapaṭa sanehu janāī ||
sapatha tumhāra bharata kai ānā |hetu na dūsara mai kachu jānā ||
tumha aparādha jogu nahiṁ tātā |jananī janaka baṁdhu sukhadātā ||
rāma satya sabu jo kachu kahahū |tumha pitu mātu bacana rata ahahū ||
pitahi bujhāi kahahu bali soī |cautheṁpana jehiṁ ajasu na hoī ||
tumha sama suana sukṛta jehiṁ dīnhe |ucita na tāsu nirādaru kīnhe ||
lāgahiṁ kumukha bacana subha kaise |magahã gayādika tīratha jaise ||
rāmahi mātu bacana saba bhāe |jimi surasari gata salila suhāe ||
Ang reyna ay nagtuwa nang makita ang pagkatao ni Rama, at nagsalita na ipinakita ang palsong pagmamahal. "Nangangako ako sa iyo at kay Bharata, walang ibang dahilan ang alam ko." "Anak ko, ikaw ay hindi dapat sisihin sa anumang kasalanan, ikaw na nagbibigay ng kaligayahan sa ina, ama, at kapatid." "Rama, lahat ng sinasabi mo ay totoo; ikaw ay nakatuon sa salita ng iyong ama at ina." "Hikayatin mo ang iyong ama at sabihin mo yaong hindi magdudulot ng kahihiyan sa kanya sa ikaapat na yugto ng kanyang buhay." "Hindi nararapat na hamakin ka niya, siya na binigyan ng anak na katulad mo sa pamamagitan ng mabubuting gawa." Paano magiging kasiya-siya ang mga salita mula sa masamang bibig? Tulad ng Gaya at iba pang banal na lugar sa Magadha. Ngunit lahat ng salita ng kanyang ina ay tinanggap ni Rama, tulad ng tubig na dumadaloy sa Ganges na nagiging malinis at maganda.
Doha 43
गइ मुरुछा रामहि सुमिरि नृप फिरि करवट लीन्ह।सचिव राम आगमन कहि बिनय समय सम कीन्ह।।43।।
gai muruchā rāmahi sumiri nṛpa phiri karavaṭa līnha |saciva rāma āgamana kahi binaya samaya sama kīnha ||43||
Nawala ang kaniyang pagkawala ng ulirat nang maalala niya si Rama, at ang hari ay umikot sa kaniyang tagiliran. Ang ministro ay nagpahayag ng pagdating ni Rama at nagsagawa ng kaniyang mapagpakumbabang pakiusap sa tamang sandali.
Chaupai 44.1-4
अवनिप अकनि रामु पगु धारे।धरि धीरजु तब नयन उघारे।।
सचिवँ सँभारि राउ बैठारे।चरन परत नृप रामु निहारे।।
लिए सनेह बिकल उर लाई।गै मनि मनहुँ फनिक फिरि पाई।।
रामहि चितइ रहेउ नरनाहू।चला बिलोचन बारि प्रबाहू।।
सोक बिबस कछु कहै न पारा।हृदयँ लगावत बारहिं बारा।।
बिधिहि मनाव राउ मन माहीं।जेहिं रघुनाथ न कानन जाहीं।।
सुमिरि महेसहि कहइ निहोरी।बिनती सुनहु सदासिव मोरी।।
आसुतोष तुम्ह अवढर दानी।आरति हरहु दीन जनु जानी।।
avanipa akani rāmu pagu dhāre |dhari dhīraju taba nayana ughāre ||
sacivã sãbhāri rāu baiṭhāre |carana parata nṛpa rāmu nihāre ||
lie saneha bikala ura lāī |gai mani manahũ phanika phiri pāī ||
rāmahi citai raheu naranāhū |calā bilocana bāri prabāhū ||
soka bibasa kachu kahai na pārā |hṛdayã lagāvata bārahiṁ bārā ||
bidhihi manāva rāu mana māhīṁ |jehiṁ raghunātha na kānana jāhīṁ ||
sumiri mahesahi kahai nihorī |binatī sunahu sadāsiva morī ||
āsutoṣa tumha avaḍhara dānī |ārati harahu dīna janu jānī ||
Nang marinig ng hari na dumating si Rama, naglakas-loob siya at binuksan ang kanyang mga mata. Pinagtatangan ng mga mentero ang hari at pinaupo, at nakita ng hari si Rama na nakaluhod sa kanyang mga paa. Napagana ng pag-ibig, idinikit niya si Rama sa kanyang dibdib sa kalungkutan, tulad ng ahas na muling nakahanap ng nawawalang hiyas. Patuloy na nakatingin ang hari kay Rama, at umagos ang luha sa kanyang mga mata. Walang magawa sa kanyang kalungkutan, hindi siya makapagsalita ng anuman, ngunit paulit-ulit niyang niyakap si Rama sa kanyang dibdib. Sa kanyang puso, nanalangin ang hari kay Brahma, na sana ay huwag na pumunta si Raghunatha sa gubat. Naalala si Mahesha, at nakiusap: "Sadashiva, pakinggan mo ang aking dalangin." "Mabilis kang nasisiyahan at mapagbigay, nagbibigay nang hindi pinapansin ang karapat-dapat. Naalaman mo akong isang abang alipin, alisin mo ang aking pagdurusa."
Doha 44
तुम्ह प्रेरक सब के हृदयँ सो मति रामहि देहु।बचनु मोर तजि रहहि घर परिहरि सीलु सनेहु।।44।।
tumha preraka saba ke hṛdayã so mati rāmahi dehu |bacanu mora taji rahahi ghara parihari sīlu sanehu ||44||
Ikaw ang tagapukaw sa puso ng lahat; bigyan mo si Rama ng pag-iisip na kanyang babalewalain ang aking salita, iiwan ang kanyang mahinahong kalikasan at pagmamahal, at mananatili sa bahay.
Chaupai 45.1-4
अजसु होउ जग सुजसु नसाऊ।नरक परौ बरु सुरपुरु जाऊ।।
सब दुख दुसह सहावहु मोही।लोचन ओट रामु जनि होंही।।
अस मन गुनइ राउ नहिं बोला।पीपर पात सरिस मनु डोला।।
रघुपति पितहि प्रेमबस जानी।पुनि कछु कहिहि मातु अनुमानी।।
देस काल अवसर अनुसारी।बोले बचन बिनीत बिचारी।।
तात कहउँ कछु करउँ ढिठाई।अनुचितु छमब जानि लरिकाई।।
अति लघु बात लागि दुखु पावा।काहुँ न मोहि कहि प्रथम जनावा।।
देखि गोसाइँहि पूँछिउँ माता।सुनि प्रसंगु भए सीतल गाता।।
ajasu hou jaga sujasu nasāū |naraka parau baru surapuru jāū ||
saba dukha dusaha sahāvahu mohī |locana oṭa rāmu jani hoṁhī ||
asa mana gunai rāu nahiṁ bolā |pīpara pāta sarisa manu ḍolā ||
raghupati pitahi premabasa jānī |puni kachu kahihi mātu anumānī ||
desa kāla avasara anusārī |bole bacana binīta bicārī ||
tāta kahaũ kachu karaũ ḍhiṭhāī |anucitu chamaba jāni larikāī ||
ati laghu bāta lāgi dukhu pāvā |kāhũ na mohi kahi prathama janāvā ||
dekhi gosāĩhi pū̃chiũ mātā |suni prasaṁgu bhae sītala gātā ||
Bayaan akong mapahiya sa sanlibutan, at mapawi ang aking mabuting pangalan; mahulog na ako sa impiyerno kaysa pumunta sa lungsod ng mga diyos. Pabayaan kong dalhin ko bawat hindi matiis na kalungkutan, ngunit huwag hayaang lumayo si Rama sa aking paningin. Gayon pinag-isipan ng hari sa kanyang puso, at hindi nagsalita; ang kanyang isipan ay nanginginig tulad ng dahon ng punong peepal. Naunawaang ang kanyang ama ay nasakop ng pag-ibig, at binabanggit ang kanyang ina, ang Panginoon ng mga Raghu ay muling nagsalita. Siya'y nagsalita ng mga salitang mahinahon, nang may pag-iisip, naangkop sa lugar, panahon, at pagkakataon. Ama, may sasabihin ako at kukuha ng kalayaang maglakas-loob; patawarin ang hindi angkop, alam na ako'y isang bata lamang. Nagdusa kayo ng kalungkutan dahil sa napakaliit na bagay; walang sinuman ang nagsabi sa akin nito sa una. Nakita ang aking panginoon, nagtanong ako sa aking ina; at nang marinig ko ang buong kuwento, ang aking katawan ay lumamig.
Doha 45
मंगल समय सनेह बस सोच परिहरिअ तात।आयसु देइअ हरषि हियँ कहि पुलके प्रभु गात।।45।।
maṁgala samaya saneha basa soca pariharia tāta |āyasu deia haraṣi hiyã kahi pulake prabhu gāta ||45||
"Ama, sa oras na pinagpalang ito, alisin mo ang iyong pag-aalala na buhat sa pagmamahal, at ibigay mo ang iyong utos na may maligayang puso." Sa pagkakasabi nito, ang katawan ng Panginoon ay naninig sa galak.
Chaupai 46.1-4
धन्य जनमु जगतीतल तासू।पितहि प्रमोदु चरित सुनि जासू।।
चारि पदारथ करतल ताकें।प्रिय पितु मातु प्रान सम जाकें।।
आयसु पालि जनम फलु पाई।ऐहउँ बेगिहिं होउ रजाई।।
बिदा मातु सन आवउँ मागी।चलिहउँ बनहि बहुरि पग लागी।।
अस कहि राम गवनु तब कीन्हा।भूप सोक बसु उतरु न दीन्हा।।
नगर ब्यापि गइ बात सुतीछी।छुअत चढ़ी जनु सब तन बीछी।।
सुनि भए बिकल सकल नर नारी।बेलि बिटप जिमि देखि दवारी।।
जो जहँ सुनइ धुनइ सिरु सोई।बड़ बिषादु नहिं धीरजु होई।।
dhanya janamu jagatītala tāsū |pitahi pramodu carita suni jāsū ||
cāri padāratha karatala tākeṁ |priya pitu mātu prāna sama jākeṁ ||
āyasu pāli janama phalu pāī |aihaũ begihiṁ hou rajāī ||
bidā mātu sana āvaũ māgī |calihaũ banahi bahuri paga lāgī ||
asa kahi rāma gavanu taba kīnhā |bhūpa soka basu utaru na dīnhā ||
nagara byāpi gai bāta sutīchī |chuata caṛhī janu saba tana bīchī ||
suni bhae bikala sakala nara nārī |beli biṭapa jimi dekhi davārī ||
jo jahã sunai dhunai siru soī |baṛa biṣādu nahiṁ dhīraju hoī ||
Pinagpalang kapanganakan sa ibabaw ng lupa yaong tao na ang ama ay nagagalak marinig ang kanyang mga gawa. Apat na layunin ng buhay ay nasa palad niya, na ang ama at ina ay minamahal tulad ng kanyang sariling buhay. Sundin ko ang iyong utos at tatanggapin ko ang bunga ng aking kapanganakan, at babalik ako agad, kung iyon ang iyong kalooban. Pupunta ako at hihingi ng pahintulot sa aking ina, at muling susujod sa iyong mga paa at aalis tungo sa gubat. Ganito sinabi, umalis si Rama, habang ang hari, nilamon ng kalungkutan, ay hindi sumagot. Ang nakasasakit na balita ay kumalat sa buong lungsod, parang alakdan na umakyat at sumugat, at ang lason nito ay tumama sa buong katawan. Lahat ng lalaki at babae ay nabalitaan at nanghinayang, tulad ng mga baging at puno kapag nakakita ng apoy sa gubat. Sinumang makarinig nito, saan man siya naroon, ay sinasapak ang kanyang ulo; ang kalungkutan ay napakalaki at walang nakakapagpigil sa sarili.
Doha 46
मुख सुखाहिं लोचन स्रवहिं सोकु न हृदयँ समाइ।मनहुँ करुन रस कटकई उतरी अवध बजाइ।।46।।
mukha sukhāhiṁ locana sravahiṁ soku na hṛdayã samāi |manahũ karuna rasa kaṭakaī utarī avadha bajāi ||46||
Nauhaw ang kanilang mga bibig at umagos ang luha sa kanilang mga mata; hindi mapigil sa kanilang mga puso ang kanilang kalungkutan. Para bang ang hukbo ng damdamin ng kalungkutan ay bumaba sa Ayodhya, habang tinutugtog ang mga tambol.
Chaupai 47.1-4
मिलेहि माझ बिधि बात बेगारी।जहँ तहँ देहिं कैकेइहि गारी।।
एहि पापिनिहि बूझि का परेऊ।छाइ भवन पर पावकु धरेऊ।।
निज कर नयन काढ़ि चह दीखा।डारि सुधा बिषु चाहत चीखा।।
कुटिल कठोर कुबुद्धि अभागी।भइ रघुबंस बेनु बन आगी।।
पालव बैठि पेड़ु एहिं काटा।सुख महुँ सोक ठाटु धरि ठाटा।।
सदा रामु एहि प्रान समाना।कारन कवन कुटिलपनु ठाना।।
सत्य कहहिं कबि नारि सुभाऊ।सब बिधि अगहु अगाध दुराऊ।।
निज प्रतिबिंबु बरुकु गहि जाई।जानि न जाइ नारि गति भाई।।
milehi mājha bidhi bāta begārī |jahã tahã dehiṁ kaikeihi gārī ||
ehi pāpinihi būjhi kā pareū |chāi bhavana para pāvaku dhareū ||
nija kara nayana kāṛhi caha dīkhā |ḍāri sudhā biṣu cāhata cīkhā ||
kuṭila kaṭhora kubuddhi abhāgī |bhai raghubaṁsa benu bana āgī ||
pālava baiṭhi peṛu ehiṁ kāṭā |sukha mahũ soka ṭhāṭu dhari ṭhāṭā ||
sadā rāmu ehi prāna samānā |kārana kavana kuṭilapanu ṭhānā ||
satya kahahiṁ kabi nāri subhāū |saba bidhi agahu agādha durāū ||
nija pratibiṁbu baruku gahi jāī |jāni na jāi nāri gati bhāī ||
Nang ang lahat ay halos magkita sa pagkatupad, sinira ng kapalaran ang usapin; at saan man ay nagsimulang manisi ang mga tao kay Kaikeyi. "Ano ang pumasok sa isip ng babaeng makasalanan ito, na kanyang itinayo ang bahay tapos ay sinunog ito?" "Ng sarili niyang kamay iniluluwal niya ang kanyang mga mata ngunit nais pa ring makita; itinatapon niya ang nektar at naghahangad lasahin ang lason." "Baluktot, matigas ang puso, masama ang isip at malas, siya ay naging apoy sa kagubatan ng kawayan ng angkan ni Raghu." "Nakaupo sa sangang, niya pinutol ang mismong puno; sa gitna ng kaligayahan ay nag-imbento ng kalungkutan." "Si Rama ay palaging tulad ng kanyang sariling buhay; para sa anong dahilang itinakda niya ang kanyang isip sa gayong baluktot?" "Totoong sinasabi ng mga makata: ang kalikasan ng babae sa lahat ng paraan ay hindi masukat, malalim at nakatago." "Maaaring mahuli ng isa ang kanyang sariling anino, ngunit, kapatid, ang lakad ng isang babae ay hindi malaman."
Doha 47
काह न पावकु जारि सक का न समुद्र समाइ।का न करै अबला प्रबल केहि जग कालु न खाइ।।47।।
kāha na pāvaku jāri saka kā na samudra samāi |kā na karai abalā prabala kehi jaga kālu na khāi ||47||
Ano ang hindi masusunog ng apoy, ano ang hindi malulunok ng karagatan, ano ang hindi magagawa ng mahinang babae kapag siya ay lumakas, ano sa mundong ito ang hindi nilalamon ng Panahon?
Chaupai 48.1-4
का सुनाइ बिधि काह सुनावा।का देखाइ चह काह देखावा।।
एक कहहिं भल भूप न कीन्हा।बरु बिचारि नहिं कुमतिहि दीन्हा।।
जो हठि भयउ सकल दुख भाजनु।अबला बिबस ग्यानु गुनु गा जनु।।
एक धरम परमिति पहिचाने।नृपहि दोसु नहिं देहिं सयाने।।
सिबि दधीचि हरिचंद कहानी।एक एक सन कहहिं बखानी।।
एक भरत कर संमत कहहीं।एक उदास भायँ सुनि रहहीं।।
कान मूदि कर रद गहि जीहा।एक कहहिं यह बात अलीहा।।
सुकृत जाहिं अस कहत तुम्हारे।रामु भरत कहुँ प्रानपिआरे।।
kā sunāi bidhi kāha sunāvā |kā dekhāi caha kāha dekhāvā ||
eka kahahiṁ bhala bhūpa na kīnhā |baru bicāri nahiṁ kumatihi dīnhā ||
jo haṭhi bhayau sakala dukha bhājanu |abalā bibasa gyānu gunu gā janu ||
eka dharama paramiti pahicāne |nṛpahi dosu nahiṁ dehiṁ sayāne ||
sibi dadhīci haricaṁda kahānī |eka eka sana kahahiṁ bakhānī ||
eka bharata kara saṁmata kahahīṁ |eka udāsa bhāyã suni rahahīṁ ||
kāna mūdi kara rada gahi jīhā |eka kahahiṁ yaha bāta alīhā ||
sukṛta jāhiṁ asa kahata tumhāre |rāmu bharata kahũ prānapiāre ||
Ano ang pinapakinggan ng Tadhana sa kanila, at ano ang ipinaalam nito? Ano ang nais nitong ipakita, at ano ang ipinakita na? Sinasabi ng ilan: "Hindi gumawa ng mabuti ang hari. Binigyan niya ng kaloob ang babaeng may masamang isip nang hindi pinag-isipang mabuti." Sa pagiging matigas ang ulo niya'y naging sisihan siya ng lahat ng kalungkutan; walang magawa sa harap ng babae, parang ang karunungan at kabutihan niya ay nawala na. Ang iba, na ganap na nakakikilala sa katuwiran, at mga pantas, ay hindi pinaparatangan ang hari. Ikinukuwento nila sa isa't isa, nang ganap na paliwanag, ang mga kuwento ni Sibi, Dadhichi, at Harishchandra. Sinasabi ng ilan na pumayag si Bharata dito; ang iba nama'y nakikinig nang may walang pakialam na damdamin. Ang ilan, isinara ang kanilang tainga ng kamay at kinagat ang dila, ay nagsasabi: "Ang usapang ito ay kasinungalingan." Nawawala ang kabutihan mo sa pagsasabi ng ganyan. Si Rama ay minamahal ni Bharata tulad ng kanyang sariling buhay.
Doha 48
चंदु चवै बरु अनल कन सुधा होइ बिषतूल।सपनेहुँ कबहुँ न करहिं किछु भरतु राम प्रतिकूल।।48।।
caṁdu cavai baru anala kana sudhā hoi biṣatūla |sapanehũ kabahũ na karahiṁ kichu bharatu rāma pratikūla ||48||
Pabayaang umulan ang buwan ng mga kisap ng apoy, at pabayaang maging parang lason ang nektar; ngunit kahit sa panaginip ay hindi kailanman gagawa si Bharata ng anumang laban kay Rama.
Chaupai 49.1-4
एक बिधातहिं दूषनु देंहीं।सुधा देखाइ दीन्ह बिषु जेहीं।।
खरभरु नगर सोचु सब काहू।दुसह दाहु उर मिटा उछाहू।।
बिप्रबधू कुलमान्य जठेरी।जे प्रिय परम कैकेई केरी।।
लगीं देन सिख सीलु सराही।बचन बानसम लागहिं ताही।।
भरतु न मोहि प्रिय राम समाना।सदा कहहु यहु सबु जगु जाना।।
करहु राम पर सहज सनेहू।केहिं अपराध आजु बनु देहू।।
कबहुँ न कियहु सवति आरेसू।प्रीति प्रतीति जान सबु देसू।।
कौसल्याँ अब काह बिगारा।तुम्ह जेहि लागि बज्र पुर पारा।।
eka bidhātahiṁ dūṣanu deṁhīṁ |sudhā dekhāi dīnha biṣu jehīṁ ||
kharabharu nagara socu saba kāhū |dusaha dāhu ura miṭā uchāhū ||
biprabadhū kulamānya jaṭherī |je priya parama kaikeī kerī ||
lagīṁ dena sikha sīlu sarāhī |bacana bānasama lāgahiṁ tāhī ||
bharatu na mohi priya rāma samānā |sadā kahahu yahu sabu jagu jānā ||
karahu rāma para sahaja sanehū |kehiṁ aparādha āju banu dehū ||
kabahũ na kiyahu savati āresū |prīti pratīti jāna sabu desū ||
kausalyā̃ aba kāha bigārā |tumha jehi lāgi bajra pura pārā ||
Sina ay sumisi sa Sang Lumikha, na nagpakita ng nektar at pagkatapos ay nagbigay ng lason. Ang lungsod ay nagkagulo, at lahat ay puno ng pag-aalala; isang nasusunog na sakit na hindi matiis ang pumuno sa kanilang puso, at ang tuwa ay nawala. Ang mga asawa ng mga brahmin, mga matandang babae na iginagalang ng pamilya, na totoong minahal ni Kaikeyi, ay nagsimulang magbigay sa kanya ng payo, na pinupuri muna ang kanyang mabuting ugali; ngunit ang kanilang mga salita ay tumama sa kanya tulad ng mga palaso. 'Si Bharata ay hindi kasing mahal sa akin ni Rama,' iyan ang lagi mong sinasabi, at buong mundo ay alam ito. Kaya ipakita mo ang iyong likas na pagmamahal kay Rama. Sa anong kasalanan mo siya ipinapadala sa gubat ngayon? Hindi ka kailanman nagsipag-inggit sa isang kapwa asawa; buong bansa ay nakakaalam ng iyong pag-ibig at tiwala sa kanila. Anong kasalanan ang ginawa ni Kausalya sa iyo ngayon, na dahil sa kanya ay pinabagsak mo ang kidlat sa lungsod?
Doha 49
सीय कि पिय सँगु परिहरिहि लखनु कि रहिहहिं धाम।राजु कि भूँजब भरत पुर नृपु कि जिइहि बिनु राम।।49।।
sīya ki piya sãgu pariharihi lakhanu ki rahihahiṁ dhāma |rāju ki bhū̃jaba bharata pura nṛpu ki jiihi binu rāma ||49||
Kaya iiwan ba ni Sita ang kanyang minamahal, o mananatili ba si Lakshmana sa bahay? Tatamasa ba ni Bharata ang kaharian, o mabubuhay ba ang hari nang wala si Rama?
Frequently Asked Questions
परंपरागत मान्यता में यह अंश ‘पितृ-भक्ति, वचन-पालन, और संकट में समता’ की सिद्धि देता है; गृहस्थ-साधक के लिए यह पाठ शोक-निवारण, मन-स्थैर्य, तथा ‘धर्म-निर्णय’ की बुद्धि बढ़ाता है—क्योंकि राम के धैर्य का स्मरण स्वयं ‘अशान्त मन’ को शान्त करता है।
सामान्यतः ‘श्रीराम जय राम जय जय राम’ नाम-संपुट या ‘सियाराममय सब जग जानी’ भाव-संपुट जोड़ा जाता है; वचन-पालन के प्रसंग में कई परंपराएँ ‘राम काजु कीन्हें बिनु मोहि कहाँ विश्राम’ को भी स्मरण-रूप में रखती हैं (स्थानीय परंपरा-भेद संभव)।
Ask anything about Prakarana 5 of the Ramcharitmanas
Answers come straight from the texts, with the shlokas they draw on. Ask in your own words.
A free sign-in with Google or Apple keeps your chat saved across web and the app.
Read Ramcharitmanas in the Vedapath app
Scan the QR code to open this directly in the app, with word-by-word meanings, Sanskrit recitation where available, and more.
