Prakarana 7
This Sopāna marks the soul’s initiation into Tyāga-yoga: dharma is no longer an ideal but a lived renunciation. Ayodhya—symbol of ordered consciousness—witnesses the wrenching shift from ‘gṛha’ (secure, scripted duty) to ‘vana’ (austere, unscripted surrender). The staircase-step here is Vairāgya tempered by Prem: the devotee learns that love does not cancel duty; it sanctifies separation, hardship, and obedience into bhakti-sādhana.
Sa talatang ito (Dohā 60, 69), ang nanaig na rasa ay karuṇa, natali sa śṛṅgāra-sa-vipralambha (pag-ibig sa paghihiwalay) at tinatablan ng dharma-vīra (ang pagkabayani ng pagtalikod). Ang pasya ni Rāma na igalang ang salita ng Kanyang ama ang siyang haligi; sa palibot nito, ang pagmamahal ng ina at debosyon ng asawa ay umaalon at sumasabak na parang alon. Ang paalala ni Kauśalyā kay Sītā ay tila isang didaktikong teksto ng pambahay na dharma: paglilingkod sa matatanda, pagpipigil, at ang 'ligtas' na landas ng domestikong merito. Ang tugon ni Sītā ay pumapalit sa simpleng pag-iingat ng lohika ng bhakti: kung wala ang Panginoon, ang bawat kasaganaan ay lumbay; kasama Niya, maging ang kasuotang gawa sa balat ng puno ay langit. Sa teolohikal na aspeto, ang Manas dito ay nagtatanghal ng saguṇa na pagiging matalik (pati-parameśvara) habang tahimik na itinuturo ang nirguṇa na katatagan: ang kalam at satya-pratijñā ni Rāma ay ang anyong walang anyo ng dharma sa loob ng may anyong līlā. Ang sopāna na pagkakalagay ay mahalaga: ang naghahanap ay itinuturo na ang hagdan ng kalayaan ay nagsisimula hindi sa mga gubat kundi sa pagsang-ayon ng puso sa pagpapakasakit.
Verses
Chaupai 60.1-4
बन हित कोल किरात किसोरी।रचीं बिरंचि बिषय सुख भोरी।।
पाइन कृमि जिमि कठिन सुभाऊ।तिन्हहि कलेसु न कानन काऊ।।
कै तापस तिय कानन जोगू।जिन्ह तप हेतु तजा सब भोगू।।
सिय बन बसिहि तात केहि भाँती।चित्रलिखित कपि देखि डेराती।।
सुरसर सुभग बनज बन चारी।डाबर जोगु कि हंसकुमारी।।
अस बिचारि जस आयसु होई।मैं सिख देउँ जानकिहि सोई।।
जौं सिय भवन रहै कह अंबा।मोहि कहँ होइ बहुत अवलंबा।।
सुनि रघुबीर मातु प्रिय बानी।सील सनेह सुधाँ जनु सानी।।
bana hita kola kirāta kisorī |racīṁ biraṁci biṣaya sukha bhorī ||
pāina kṛmi jimi kaṭhina subhāū |tinhahi kalesu na kānana kāū ||
kai tāpasa tiya kānana jogū |jinha tapa hetu tajā saba bhogū ||
siya bana basihi tāta kehi bhā̃tī |citralikhita kapi dekhi ḍerātī ||
surasara subhaga banaja bana cārī |ḍābara jogu ki haṁsakumārī ||
asa bicāri jasa āyasu hoī |maiṁ sikha deũ jānakihi soī ||
jauṁ siya bhavana rahai kaha aṁbā |mohi kahã hoi bahuta avalaṁbā ||
suni raghubīra mātu priya bānī |sīla saneha sudhā̃ janu sānī ||
Para sa gubat, nilikha ni Brahma ang mga dalagang mula sa mga Kol at Kirat, na simple sa kaligayahang pandama. Matigas ang kanilang kalikasan tulad ng uod na naninirahan sa bato, at ang gubat ay hindi nagdudulot sa kanila ng anumang kapighatian. O ang mga asawa ng mga asketiko ay angkop sa gubat, yaong mga nagsiwalat ng lahat ng kaligayahan alang-alang sa pagpapakabanal. Anak ko, paano mananatili si Sita sa gubat, na natatakot makita kahit unggoy sa larawan? Ang inakay ng swan na gumagala sa magagandang kawan ng lotus sa ilog na langit, nararapat baga siya sa putik na lawa? Sa pag-iisip nito, anumang utos ang iyong ibigay, ay iyon ring tagubilin ang ibibigay ko kay Janaki. Kung mananatili si Sita sa bahay, sabi ni Ina, magkakaroon ako ng malaking suporta. Sa pagdinig sa mapagmahal na salita ng kanyang ina, na parang katas ng kahinhinan at pagmamahal, si Raghuvir,
Doha 60
कहि प्रिय बचन बिबेकमय कीन्हि मातु परितोष।लगे प्रबोधन जानकिहि प्रगटि बिपिन गुन दोष।।60।।
kahi priya bacana bibekamaya kīnhi mātu paritoṣa |lage prabodhana jānakihi pragaṭi bipina guna doṣa ||60||
Sa pagsasalita ng mga salitang mapagmahal at puno ng karunungan, kanyang pinasiyahan ang kanyang ina; pagkatapos ay nagsimula siyang turuan si Sita, na hayagan na itinatag ang mga katangian at depekto ng kagubatan.
Chaupai 61.1-4
मातु समीप कहत सकुचाहीं।बोले समउ समुझि मन माहीं।।
राजकुमारि सिखावन सुनहू।आन भाँति जियँ जनि कछु गुनहू।।
आपन मोर नीक जौं चहहू।बचनु हमार मानि गृह रहहू।।
आयसु मोर सासु सेवकाई।सब बिधि भामिनि भवन भलाई।।
एहि ते अधिक धरमु नहिं दूजा।सादर सासु ससुर पद पूजा।।
जब जब मातु करिहि सुधि मोरी।होइहि प्रेम बिकल मति भोरी।।
तब तब तुम्ह कहि कथा पुरानी।सुंदरि समुझाएहु मृदु बानी।।
कहउँ सुभायँ सपथ सत मोही।सुमुखि मातु हित राखउँ तोही।।
mātu samīpa kahata sakucāhīṁ |bole samau samujhi mana māhīṁ ||
rājakumāri sikhāvana sunahū |āna bhā̃ti jiyã jani kachu gunahū ||
āpana mora nīka jauṁ cahahū |bacanu hamāra māni gṛha rahahū ||
āyasu mora sāsu sevakāī |saba bidhi bhāmini bhavana bhalāī ||
ehi te adhika dharamu nahiṁ dūjā |sādara sāsu sasura pada pūjā ||
jaba jaba mātu karihi sudhi morī |hoihi prema bikala mati bhorī ||
taba taba tumha kahi kathā purānī |suṁdari samujhāehu mṛdu bānī ||
kahaũ subhāyã sapatha sata mohī |sumukhi mātu hita rākhaũ tohī ||
Nahiya siyang magsalita sa harap ng kanyang ina, ngunit pagtimbangtimbang ang pagkakataon sa kanyang isipan, siya'y nagsalita. "Prinsesa, pakinggan mo ang aking payo, at huwag mag-isip ng iba sa iyong puso." "Kung nais mo ang iyong sariling ikabubuti at ikabubuti ko, sundin mo ang aking salita at manatili sa bahay." "Ang aking utos ay ito: paglingkuran mo ang aking ina. Sa lahat ng paraan, mahal ko, ito ay para sa ikabubuti ng tahanan." "Walang ibang tungkuling higit sa nito: sambahin nang may paggalang ang mga paa ng iyong biyenan at biyenana." "Kailanman naaalala ako ng aking ina, at ang kanyang simpleng isipan ay nagiging balisa dahil sa pag-ibig," "kung gayon, magandang babae, sabihin mo ang mga lumang kuwento at aliwin siya ng malambot na salita." "Nagsasalita ako mula sa aking puso, at nagsumpa ako nang sandaan sa iyo, magandang mukha: para sa ikabubuti ng aking ina ako'y nag-iwan sa iyo."
Doha 61
गुर श्रुति संमत धरम फलु पाइअ बिनहिं कलेस।हठ बस सब संकट सहे गालव नहुष नरेस।।61।।
gura śruti saṁmata dharama phalu pāia binahiṁ kalesa |haṭha basa saba saṁkaṭa sahe gālava nahuṣa naresa ||61||
Sa pagsunod sa landas na pinahihintulutan ng guru at mga Veda, makakamit ang bunga ng katuwiran nang walang paghihirap. Sa pagiging matigas ang ulo, si Haring Nahusha at si Galava ay nagtiis sa bawat kapighatian.
Chaupai 62.1-4
मैं पुनि करि प्रवान पितु बानी।बेगि फिरब सुनु सुमुखि सयानी।।
दिवस जात नहिं लागिहि बारा।सुंदरि सिखवनु सुनहु हमारा।।
जौ हठ करहु प्रेम बस बामा।तौ तुम्ह दुखु पाउब परिनामा।।
काननु कठिन भयंकरु भारी।घोर घामु हिम बारि बयारी।।
कुस कंटक मग काँकर नाना।चलब पयादेहिं बिनु पदत्राना।।
चरन कमल मुदु मंजु तुम्हारे।मारग अगम भूमिधर भारे।।
कंदर खोह नदीं नद नारे।अगम अगाध न जाहिं निहारे।।
भालु बाघ बृक केहरि नागा।करहिं नाद सुनि धीरजु भागा।।
maiṁ puni kari pravāna pitu bānī |begi phiraba sunu sumukhi sayānī ||
divasa jāta nahiṁ lāgihi bārā |suṁdari sikhavanu sunahu hamārā ||
jau haṭha karahu prema basa bāmā |tau tumha dukhu pāuba parināmā ||
kānanu kaṭhina bhayaṁkaru bhārī |ghora ghāmu hima bāri bayārī ||
kusa kaṁṭaka maga kā̃kara nānā |calaba payādehiṁ binu padatrānā ||
carana kamala mudu maṁju tumhāre |māraga agama bhūmidhara bhāre ||
kaṁdara khoha nadīṁ nada nāre |agama agādha na jāhiṁ nihāre ||
bhālu bāgha bṛka kehari nāgā |karahiṁ nāda suni dhīraju bhāgā ||
At ako, matapos tuparin ang salita ng aking ama, ay babalik agad. Pakinggan mo, o may magandang mukha at matalino. Lilipas ang mga araw at hindi magtatagal. Pakinggan mo ang payo ko, o magandang babae. Kung ikaw ay magpupumiglas dahil sa pag-ibig, o asawa ko, sa katapusan ikaw ay magdaramdam. Ang gubat ay matigas, nakakatakot at malawak, may matinding init, lamig, ulan at hangin. Ang landas ay may damong kusha, tinik at iba't ibang bato, at kailangang maglakad nang nakapaa, walang sapin. Ang iyong mga paa na parang lotus ay malambot at maganda, samantalang ang daan ay hindi malalampasan, may malalaking bundok sa kahabaan nito. May yungib, bangin, ilog, malalaking agusan at daloy, hindi malalampasan at hindi matukoy ang lalim, na hindi matiis na tignan. Oso, tigre, lobo, leon at elepante ay umuungol, at kapag narinig ito, ang lakas ng loob ay tumatakas.
Doha 62
भूमि सयन बलकल बसन असनु कंद फल मूल।ते कि सदा सब दिन मिलिहिं सबुइ समय अनुकूल।।62।।
bhūmi sayana balakala basana asanu kaṁda phala mūla |te ki sadā saba dina milihiṁ sabui samaya anukūla ||62||
Matutulog ka sa lupa, magsusuot ng kasuotan mula sa balat ng puno, at kakain ng mga bungang-lupa, prutas, at ugat. At ang mga ito ba ay palaging matatagpuan sa bawat araw? Ang lahat ay nakasalalay sa panahong paborable.
Chaupai 63.1-4
नर अहार रजनीचर चरहीं।कपट बेष बिधि कोटिक करहीं।।
लागइ अति पहार कर पानी।बिपिन बिपति नहिं जाइ बखानी।।
ब्याल कराल बिहग बन घोरा।निसिचर निकर नारि नर चोरा।।
डरपहिं धीर गहन सुधि आएँ।मृगलोचनि तुम्ह भीरु सुभाएँ।।
हंसगवनि तुम्ह नहिं बन जोगू।सुनि अपजसु मोहि देइहि लोगू।।
मानस सलिल सुधाँ प्रतिपाली।जिअइ कि लवन पयोधि मराली।।
नव रसाल बन बिहरनसीला।सोह कि कोकिल बिपिन करीला।।
रहहु भवन अस हृदयँ बिचारी।चंदबदनि दुखु कानन भारी।।
nara ahāra rajanīcara carahīṁ |kapaṭa beṣa bidhi koṭika karahīṁ ||
lāgai ati pahāra kara pānī |bipina bipati nahiṁ jāi bakhānī ||
byāla karāla bihaga bana ghorā |nisicara nikara nāri nara corā ||
ḍarapahiṁ dhīra gahana sudhi āẽ |mṛgalocani tumha bhīru subhāẽ ||
haṁsagavani tumha nahiṁ bana jogū |suni apajasu mohi deihi logū ||
mānasa salila sudhā̃ pratipālī |jiai ki lavana payodhi marālī ||
nava rasāla bana biharanasīlā |soha ki kokila bipina karīlā ||
rahahu bhavana asa hṛdayã bicārī |caṁdabadani dukhu kānana bhārī ||
Mga demonyong kumakain ng tao ay gumagala, at sila'y nagkukunwari sa milyun-milyong paraan. Ang tubig sa bundok ay napakapanganib, at ang kahirapan ng gubat ay hindi maipapaliwanag. May mga ahas na nakakatakot at mga ibong kakila-kilabot sa gubat, at mga kumpol ng demonyong nagdadala ng mga babae at lalaki. Ang matapang man ay nanginginig kapag naalaala ang makapal na gubat; at ikaw, o matakaw na mata ng usa, ay duwag sa kalikasan. O ikaw na lumalakad na parang gansa, hindi ka bagay sa gubat; kapag narinig ito, parurusahan ako ng tao ng kahihiyan. Makakaya ba ng gansang pinalaki sa tubig ng Lawa ng Manasa na mabuhay sa maalat na dagat? Makakaya ba ng ibong kukku, na ang kalikasan ay gumala sa mga sariwang puno ng mangga, na magmukhang maganda sa palumpong na tinik ng karil? Manatili ka sa bahay, pag-isipan ito sa iyong puso, o mukhang buwan; ang kahirapan ng gubat ay napakabigat.
Doha 63
सहज सुह्द गुर स्वामि सिख जो न करइ सिर मानि।सो पछिताइ अघाइ उर अवसि होइ हित हानि।।63।।
sahaja suhda gura svāmi sikha jo na karai sira māni |so pachitāi aghāi ura avasi hoi hita hāni ||63||
Sinumang hindi yuyuko ng ulo at hindi pinapakinggan ang payo ng isang tapat na kaibigan, guro, o panginoon, tiyak na pagsisisihan nang buong puso at tiyak na magdaranas ng kapahamakan sa kanyang sariling ikabubuti.
Chaupai 64.1-4
सुनि मृदु बचन मनोहर पिय के।लोचन ललित भरे जल सिय के।।
सीतल सिख दाहक भइ कैंसें।चकइहि सरद चंद निसि जैंसें।।
उतरु न आव बिकल बैदेही।तजन चहत सुचि स्वामि सनेही।।
बरबस रोकि बिलोचन बारी।धरि धीरजु उर अवनिकुमारी।।
लागि सासु पग कह कर जोरी।छमबि देबि बड़ि अबिनय मोरी।।
दीन्हि प्रानपति मोहि सिख सोई।जेहि बिधि मोर परम हित होई।।
मैं पुनि समुझि दीखि मन माहीं।पिय बियोग सम दुखु जग नाहीं।।
suni mṛdu bacana manohara piya ke |locana lalita bhare jala siya ke ||
sītala sikha dāhaka bhai kaiṁseṁ |cakaihi sarada caṁda nisi jaiṁseṁ ||
utaru na āva bikala baidehī |tajana cahata suci svāmi sanehī ||
barabasa roki bilocana bārī |dhari dhīraju ura avanikumārī ||
lāgi sāsu paga kaha kara jorī |chamabi debi baṛi abinaya morī ||
dīnhi prānapati mohi sikha soī |jehi bidhi mora parama hita hoī ||
maiṁ puni samujhi dīkhi mana māhīṁ |piya biyoga sama dukhu jaga nāhīṁ ||
Sa pagdinig sa mga malambot at kaaya-ayang salita ng kanyang minamahal, naging puno ng luha ang magagandang mata ni Sita. Ang payo na pumapalamig ay sumunog sa kanya, tulad ng buwan ng taglagas sa gabi na sumusunog sa ibong chakwi. Ang anak na babae ng Videha, sa kanyang kalungkutan, ay hindi makahanap ng sagot, dahil ang kanyang banayad at mapagmahal na panginoon ay nais siyang iwan. Sa pamamagitan ng sapilitang pagpigil sa luha mula sa kanyang mga mata, ang anak na babae ng Lupa ay kumuha ng lakas ng loob sa kanyang puso. Siya ay lumuhod sa mga paa ng kanyang biyenan at nagsabi na may nakatuping mga kamay: "Patawarin mo ako, ginang, sa aking malaking kapalaluan. Ang panginoon ng aking buhay ay nagbigay sa akin ng payo na maglilingkod sa aking pinakamataas na ikabubuti. Ngunit pagkatapos kong isipin at makita sa aking isipan, walang kalungkutan sa mundo na katumbas ng paghihiwalay sa minamahal."
Doha 64
प्राननाथ करुनायतन सुंदर सुखद सुजान।तुम्ह बिनु रघुकुल कुमुद बिधु सुरपुर नरक समान।।64।।
prānanātha karunāyatana suṁdara sukhada sujāna |tumha binu raghukula kumuda bidhu surapura naraka samāna ||64||
Panginoon ng aking buhay, tahanan ng habag, maganda, tagapagkaloob ng kagalakan, matalino; kung wala ka, O buwan ng lotus ng angkan ni Raghu, ang lungsod ng mga diyos ay tulad ng impyerno.
Chaupai 65.1-4
मातु पिता भगिनी प्रिय भाई।प्रिय परिवारु सुहृद समुदाई।।
सासु ससुर गुर सजन सहाई।सुत सुंदर सुसील सुखदाई।।
जहँ लगि नाथ नेह अरु नाते।पिय बिनु तियहि तरनिहु ते ताते।।
तनु धनु धामु धरनि पुर राजू।पति बिहीन सबु सोक समाजू।।
भोग रोगसम भूषन भारू।जम जातना सरिस संसारू।।
प्राननाथ तुम्ह बिनु जग माहीं।मो कहुँ सुखद कतहुँ कछु नाहीं।।
जिय बिनु देह नदी बिनु बारी।तैसिअ नाथ पुरुष बिनु नारी।।
नाथ सकल सुख साथ तुम्हारें।सरद बिमल बिधु बदनु निहारें।।
mātu pitā bhaginī priya bhāī |priya parivāru suhṛda samudāī ||
sāsu sasura gura sajana sahāī |suta suṁdara susīla sukhadāī ||
jahã lagi nātha neha aru nāte |piya binu tiyahi taranihu te tāte ||
tanu dhanu dhāmu dharani pura rājū |pati bihīna sabu soka samājū ||
bhoga rogasama bhūṣana bhārū |jama jātanā sarisa saṁsārū ||
prānanātha tumha binu jaga māhīṁ |mo kahũ sukhada katahũ kachu nāhīṁ ||
jiya binu deha nadī binu bārī |taisia nātha puruṣa binu nārī ||
nātha sakala sukha sātha tumhāreṁ |sarada bimala bidhu badanu nihāreṁ ||
Ina, ama, kapatid na babae, at minamahal na kapatid na lalaki, minamahal na pamilya at buong samahan ng mga kaibigan, biyenang babae, biyenang lalaki, guro, kamag-anak at mga katulong, at anak na guwapo, mabait, at nagbibigay ng galak: hangga't may pag-ibig at mga ugnayan ng pagkakamag-anak, aking panginoon, sa isang babae na walang minamahal ay mas mainit pa kaysa sa araw. Katawan, yaman, tahanan, lupa, lungsod, at kaharian: walang asawa ang lahat ng ito ay tanging pagtitipon ng kalungkutan. Mga kaligayahan ay parang sakit, mga palamuti ay pabigat, at ang mundo ay parang mga pighati ng impiyerno ni Yama. O panginoon ng aking buhay, kung wala ka ay walang anuman kahit saan sa mundo na nagbibigay sa akin ng kagalakan. Kung paanong ang katawan ay walang buhay at ang ilog ay walang tubig, gayon din, aking panginoon, ang isang babae na walang asawa. Aking panginoon, ang lahat ng kaligayahan ay kasama mo, habang tinitingnan ko ang iyong mukha, na maliwanag parang malinaw na buwan ng taglagas.
Doha 65
खग मृग परिजन नगरु बनु बलकल बिमल दुकूल।नाथ साथ सुरसदन सम परनसाल सुख मूल।।65।।
khaga mṛga parijana nagaru banu balakala bimala dukūla |nātha sātha surasadana sama paranasāla sukha mūla ||65||
Ang mga ibon at usa ay aking mga kamag-anak, ang gubat ay aking lungsod; ang mga kasuotan galing sa balat ng puno ay aking maliwanag na kasuotan. Panginoon, kasama ka, ang isang mabulaklak na kanlungan ay ang tahanan ng kaginhawaan, katumbas ng makalangit na kaharian ng mga diyos.
Chaupai 66.1-4
बनदेवीं बनदेव उदारा।करिहहिं सासु ससुर सम सारा।।
कुस किसलय साथरी सुहाई।प्रभु सँग मंजु मनोज तुराई।।
कंद मूल फल अमिअ अहारू।अवध सौध सत सरिस पहारू।।
छिनु छिनु प्रभु पद कमल बिलोकि।रहिहउँ मुदित दिवस जिमि कोकी।।
बन दुख नाथ कहे बहुतेरे।भय बिषाद परिताप घनेरे।।
प्रभु बियोग लवलेस समाना।सब मिलि होहिं न कृपानिधाना।।
अस जियँ जानि सुजान सिरोमनि।लेइअ संग मोहि छाड़िअ जनि।।
बिनती बहुत करौं का स्वामी।करुनामय उर अंतरजामी।।
banadevīṁ banadeva udārā |karihahiṁ sāsu sasura sama sārā ||
kusa kisalaya sātharī suhāī |prabhu sãga maṁju manoja turāī ||
kaṁda mūla phala amia ahārū |avadha saudha sata sarisa pahārū ||
chinu chinu prabhu pada kamala biloki |rahihaũ mudita divasa jimi kokī ||
bana dukha nātha kahe bahutere |bhaya biṣāda paritāpa ghanere ||
prabhu biyoga lavalesa samānā |saba mili hohiṁ na kṛpānidhānā ||
asa jiyã jāni sujāna siromani |leia saṁga mohi chāṛia jani ||
binatī bahuta karauṁ kā svāmī |karunāmaya ura aṁtarajāmī ||
Ang mga diwata at mga diyos ng kagubatan na mapagbigay ay mag-aalaga sa akin nang tapat gaya ng mga biyenan. Ang higaan ng damong kusha at mga sariwang dahon na maganda, kasama ang Panginoon ko, ay kasing ganda ng malambot na higaan ni Kama. Ang mga umbi, ugat, at prutas ay magiging pagkaing parang nektar, at ang mga bundok ay parang daandaang palasyo ng Ayodhya. Bawat sandali ay tinitingnan ang padma ng mga paa ng Panginoon, ako'y mabubuhay sa kagalakan, gaya ng ibong chakwi sa araw. Panginoon ko, marami mong sinabi tungkol sa kahirapan ng kagubatan: mga takot, kalungkutan, at walang bilang na pagdurusa. Panginoon ko, kayamanan ng habag, ang lahat ng ito na pinagsamasama ay hindi humahantong kahit sa maliit na bahagi ng sakit ng paghihiwalay sa Iyo. Alam ito sa puso Mo, o korona ng mga pantas, dalhin Mo ako kasama Mo at huwag Mo akong iwan. Bakit ako magsusumamo nang mahaba, Panginoon ko? Ikaw ay puno ng habag at nakakaalam ng puso ng lahat.
Doha 66
राखिअ अवध जो अवधि लगि रहत न जनिअहिं प्रान।दीनबंधु संदर सुखद सील सनेह निधान।।66।।
rākhia avadha jo avadhi lagi rahata na janiahiṁ prāna |dīnabaṁdhu saṁdara sukhada sīla saneha nidhāna ||66||
Kung iiwan mo ako sa Ayodhya hanggang matapos ang panahon ng iyong pagkatapon, huwag mong isipin na ang aking buhay ay mananatili sa akin. O kaibigan ng mga dukha, maganda at nagbibigay ng kaligayahan, kayamanan ng mahinahong pag-uugali at pag-ibig.
Chaupai 67.1-4
मोहि मग चलत न होइहि हारी।छिनु छिनु चरन सरोज निहारी।।
सबहि भाँति पिय सेवा करिहौं।मारग जनित सकल श्रम हरिहौं।।
पाय पखारी बैठि तरु छाहीं।करिहउँ बाउ मुदित मन माहीं।।
श्रम कन सहित स्याम तनु देखें।कहँ दुख समउ प्रानपति पेखें।।
सम महि तृन तरुपल्लव डासी।पाग पलोटिहि सब निसि दासी।।
बारबार मृदु मूरति जोही।लागहि तात बयारि न मोही।।
को प्रभु सँग मोहि चितवनिहारा।सिंघबधुहि जिमि ससक सिआरा।।
मैं सुकुमारि नाथ बन जोगू।तुम्हहि उचित तप मो कहुँ भोगू।।
mohi maga calata na hoihi hārī |chinu chinu carana saroja nihārī ||
sabahi bhā̃ti piya sevā karihauṁ |māraga janita sakala śrama harihauṁ ||
pāya pakhārī baiṭhi taru chāhīṁ |karihaũ bāu mudita mana māhīṁ ||
śrama kana sahita syāma tanu dekheṁ |kahã dukha samau prānapati pekheṁ ||
sama mahi tṛna tarupallava ḍāsī |pāga paloṭihi saba nisi dāsī ||
bārabāra mṛdu mūrati johī |lāgahi tāta bayāri na mohī ||
ko prabhu sãga mohi citavanihārā |siṁghabadhuhi jimi sasaka siārā ||
maiṁ sukumāri nātha bana jogū |tumhahi ucita tapa mo kahũ bhogū ||
Hindi ako mapapagod sa paglalakad sa daan, sapagkat sa bawat sandali ay titingnan ko ang lotus ng iyong mga paa. Sa lahat ng paraan ay paglilingkuran ko ang aking irog, at aalisin ko ang lahat ng pagod na dulot ng paglalakbay. Huhugasan ko ang iyong mga paa at, habang ikaw ay nakaupo sa lilim ng puno, ay paypayan kita nang may galak na puso. Kapag nakita ko ang iyong madilim na katawang pinamuo ng mga patak ng pawis, paano ko maisip ang anumang kalungkutan, habang nakatingin sa panginoon ng aking buhay? Maglalatag ng damo at mga dahon ng puno sa pantay na lupa, ang iyong alipin ay mamasahin ang iyong mga paa sa buong gabi. Tinitingnan nang paulit-ulit ang iyong malambot na anyo, mahal na panginoon, kahit ang mainit na hangin ay hindi dadampin sa akin. Kasama ang aking panginoon, sino ang maglalakas-loob na tumingin sa akin, kung paanong hindi maglalakas-loob na tumingin ang kuneho o soro sa babaeng leon? Ako ba, na ganapong mahinhin, ay angkop sa gubat, panginoon ko, samantalang ang tapa ay angkop sa iyo, at ang ginhawa sa akin?
Doha 67
ऐसेउ बचन कठोर सुनि जौं न हृदउ बिलगान।तौ प्रभु बिषम बियोग दुख सहिहहिं पावँर प्रान।।67।।
aiseu bacana kaṭhora suni jauṁ na hṛdau bilagāna |tau prabhu biṣama biyoga dukha sahihahiṁ pāvãra prāna ||67||
Kung hindi nagiba ang aking puso sa pagdinig ng gayong mga salitang malupit, kung gayon, aking Panginoon, ang mga kapus-palad kong hininga na ito ay patuloy na tiisin ang kalungkutan ng paghihiwalay na napakahirap.
Chaupai 68.1-4
अस कहि सीय बिकल भइ भारी।बचन बियोगु न सकी सँभारी।।
देखि दसा रघुपति जियँ जाना।हठि राखें नहिं राखिहि प्राना।।
कहेउ कृपाल भानुकुलनाथा।परिहरि सोचु चलहु बन साथा।।
नहिं बिषाद कर अवसरु आजू।बेगि करहु बन गवन समाजू।।
कहि प्रिय बचन प्रिया समुझाई।लगे मातु पद आसिष पाई।।
बेगि प्रजा दुख मेटब आई।जननी निठुर बिसरि जनि जाई।।
फिरहि दसा बिधि बहुरि कि मोरी।देखिहउँ नयन मनोहर जोरी।।
सुदिन सुघरी तात कब होइहि।जननी जिअत बदन बिधु जोइहि।।
asa kahi sīya bikala bhai bhārī |bacana biyogu na sakī sãbhārī ||
dekhi dasā raghupati jiyã jānā |haṭhi rākheṁ nahiṁ rākhihi prānā ||
kaheu kṛpāla bhānukulanāthā |parihari socu calahu bana sāthā ||
nahiṁ biṣāda kara avasaru ājū |begi karahu bana gavana samājū ||
kahi priya bacana priyā samujhāī |lage mātu pada āsiṣa pāī ||
begi prajā dukha meṭaba āī |jananī niṭhura bisari jani jāī ||
phirahi dasā bidhi bahuri ki morī |dekhihaũ nayana manohara jorī ||
sudina sugharī tāta kaba hoihi |jananī jiata badana bidhu joihi ||
Pagkasabi nito, si Sita ay labis na nabalisa, at hindi nakayang tanggapin ang salitang "paghihiwalay." Nakita ni Rama ang kalagayan niya at naunawaan sa kanyang puso na kung pipilitin niya itong manatili, hindi nito pananatilihin ang buhay nito. Ang mapagpalang Panginoon ng lahi ng Araw ay nagsabi, "Iwanan mo ang iyong kalungkutan at sumama sa akin sa gubat." "Hindi ito panahon ng pagdadalamhati ngayon. Magmadali at maghanda para sa paglalakbay sa gubat." Matapos aliwin ang kanyang minamahal ng mga mabuting salita, si Rama ay lumuhod sa mga paa ng kanyang ina at tumanggap ng pagpapala. Siya ay nagsabi, "Bumalik ka agad at alisin ang paghihirap ng iyong mga tao, at huwag mong kalimutan ang iyong matigas na ulong ina at umalis." "Bagbabagin ba ng Kapalaran ang aking kapalaran muli, upang ang aking mga mata ay makita kayong dalawang minamahal muli?" "Anak ko, kailan darating ang masayang araw at mapalaging oras na iyon, kung saan ang iyong ina, na buhay pa, ay makatingin sa iyong mukhang parang buwan?"
Doha 68
बहुरि बच्छ कहि लालु कहि रघुपति रघुबर तात।कबहिं बोलाइ लगाइ हियँ हरषि निरखिहउँ गात।।68।।
bahuri baccha kahi lālu kahi raghupati raghubara tāta |kabahiṁ bolāi lagāi hiyã haraṣi nirakhihaũ gāta ||68||
Muling tatawagin kita "anak ko," "mahal ko," "Raghupati," "Raghubara," "anak ko," kailan kaya ako tatawag sa iyo, yakapin ka sa aking puso, at masayang masdan ang iyong anyo?
Chaupai 69.1-4
लखि सनेह कातरि महतारी।बचनु न आव बिकल भइ भारी।।
राम प्रबोधु कीन्ह बिधि नाना।समउ सनेहु न जाइ बखाना।।
तब जानकी सासु पग लागी।सुनिअ माय मैं परम अभागी।।
सेवा समय दैअँ बनु दीन्हा।मोर मनोरथु सफल न कीन्हा।।
तजब छोभु जनि छाड़िअ छोहू।करमु कठिन कछु दोसु न मोहू।।
सुनि सिय बचन सासु अकुलानी।दसा कवनि बिधि कहौं बखानी।।
बारहि बार लाइ उर लीन्ही।धरि धीरजु सिख आसिष दीन्ही।।
अचल होउ अहिवातु तुम्हारा।जब लगि गंग जमुन जल धारा।।
lakhi saneha kātari mahatārī |bacanu na āva bikala bhai bhārī ||
rāma prabodhu kīnha bidhi nānā |samau sanehu na jāi bakhānā ||
taba jānakī sāsu paga lāgī |sunia māya maiṁ parama abhāgī ||
sevā samaya daiã banu dīnhā |mora manorathu saphala na kīnhā ||
tajaba chobhu jani chāṛia chohū |karamu kaṭhina kachu dosu na mohū ||
suni siya bacana sāsu akulānī |dasā kavani bidhi kahauṁ bakhānī ||
bārahi bāra lāi ura līnhī |dhari dhīraju sikha āsiṣa dīnhī ||
acala hou ahivātu tumhārā |jaba lagi gaṁga jamuna jala dhārā ||
Nakitang ang kanyang ina ay nilamon ng pagmamahal, hindi makapagsalita at lubhang nagapi, Si Rama ay nag-alaga sa kanya sa maraming paraan; sandali at kalambutan nito ay hindi mailarawan. Pagkatapos ay nagpatirapa si Janaki sa paanan ng biyenan niya at nagsabi, "Pakinggan mo, ina, ako ay lubhang malas. Sa oras ng paglilingkod sa iyo, kapalaran ay nagbigay sa akin ng gubat at hindi pinatupad ang nais ng aking puso. Iwanan mo ang kalungkutan, ngunit huwag mong iwan ang pagmamahal mo sa akin. Ang kapalaran ay mabigat; wala akong kasalanan dito." Dinig ang mga salita ni Sita, ang biyenan ay nagulumihanan; paano ko ilalarawan ang kanyang kalagayan sa mga salita? Muli't muli ay niyakap niya si Sita sa kanyang dibdib, at sa pagtitipon ng lakas ng loob, binigyan siya ng payo at pagpapala. "Sana'y manatiling matatag ang iyong kapalaran sa kasal, hangga't umaagos ang tubig ng Ganges at Yamuna."
Doha 69
सीतहि सासु असीस सिख दीन्हि अनेक प्रकार।चली नाइ पद पदुम सिरु अति हित बारहिं बार।।69।।
sītahi sāsu asīsa sikha dīnhi aneka prakāra |calī nāi pada paduma siru ati hita bārahiṁ bāra ||69||
Ang biyenan ay nagbigay kay Sita ng maraming payo at basbas ng iba't ibang uri. Sa pagyuko ng kanyang ulo sa mga paa na tila lotus, siya ay umalis nang may lubos na pagmamahal, nang paulit-ulit.
Inside Prakarana 7
Compositional abstract
In this passage (Doha 60–69), the dominant rasa is Karuṇa braided with Śṛṅgāra-in-vipralambha (love in separation) and shaded by Dharma-vīra (heroism of renunciation). Rama’s resolve to honor the father’s word is the axis; around it, maternal tenderness and spousal devotion surge and break like waves. Kaushalya’s counsel to Sita is a didactic domestic dharma-text: service to elders, restraint, and the ‘safe’ path of household merit. Sita’s reply overturns mere prudence with bhakti-logic: without the Lord, every prosperity is grief; with Him, even bark-cloth is heaven. Theologically, the Manas here stages Saguna intimacy (पति-परमेश्वर) while quietly pointing to Nirguna steadiness: Rama’s equanimity and सत्य-प्रतिज्ञा are the formless dharma within the formed leela. The Sopāna placement is crucial: the seeker is taught that liberation’s staircase begins not in forests but in the heart’s consent to sacrifice.
The dialogue
- Tulasidas (kavi-narrator) channeling the Ayodhya household dialogue (Rama–Sita–Kaushalya–Sumitra)Sādhaka/Mana (the implied listener who must choose between comfort and dharma) · Uttar Ghat (Kakbhushundi–Garuda frame): household-leela narrated as inner instruction—how prem becomes tapas and how dharma becomes bhakti.
Frequently Asked Questions
Traditional satsang reading holds that reciting Sita’s ananyā-bhakti and Rama’s dharma-niṣṭhā strengthens vairāgya, steadies the mind in separation/sorrow, and grants ‘sahaj dhairya’ (natural fortitude) in household trials—turning grief into devotion and duty into worship.
A common practice is to insert the Ram-nāma samput—“श्रीराम जय राम जय जय राम”—especially after each Doha in this sequence, to seal the teaching that Rama’s presence alone converts ‘vana’ into ‘vaikuṇṭha’.
Ask anything about Prakarana 7 of the Ramcharitmanas
Answers come straight from the texts, with the shlokas they draw on. Ask in your own words.
A free sign-in with Google or Apple keeps your chat saved across web and the app.
Read Ramcharitmanas in the Vedapath app
Scan the QR code to open this directly in the app, with word-by-word meanings, Awadhi recitation where available, and more.
