राजधर्म से वनधर्म की ओर संक्रमण—यह सोपान ‘वैराग्य-प्रवेश’ का द्वार है। अयोध्या का लोक-शोक, मिथिला का शोक, और भरत की निर्मल निष्ठा मिलकर साधक को यह सिखाते हैं कि ईश्वर-इच्छा के सामने सांसारिक व्यवस्था (राज्य, कुल, प्रतिष्ठा) भी अस्थिर है। इस चरण में मुक्ति की सीढ़ी ‘त्याग’ नहीं, बल्कि ‘अनासक्ति सहित कर्तव्य’ है—राम की मौन-लीला, भरत की सत्य-भावना, और वसिष्ठ का धीरज-उपदेश मन को शरणागति की ओर चढ़ाते हैं।
Ang pangunahing rasa ng talatang ito ay karuṇā, ngunit ang awa dito ay hindi lamang kalumbayan, ito ay isang paraan patungo sa pagkabunga ng bhakti. Sa pagdinig sa mga salita ni Bharata, ang kagalakan ng mga diyos at ang kanilang pagpapaulan ng mga bulaklak ay nagbubukas ng dalawang antas nang sabay: kalituhan sa sangkatauhan, ngunit, sa paningin ng diyos, ang pagtatatag ng dharma. Ang pagdating ng sugo ni Janaka ay nag-uugnay sa Mithilā sa karagatan ng kalumbayan ng Ayodhyā; kaya ang karuṇā ay naging kolektibo, dalawang lipunan, dalawang kaharian, iisa at parehong pagkakahiwalay kay Rāma. Ang metapora ni Tulsī tungkol sa karagatan/bangka/mangingisda (kahit ang bangka ng karunungan at pagiging walang-pagnanais ay hindi makatawid sa ilog ng pag-ibig) ay nagpapatalas ng isang prinsipyo ng Mānas: ang pagpapangatwiran at pag-aaral ay hindi sapat; tanging Rāma-prema lamang ang pampang. Ang payo ni Vasiṣṭha ay nanatiling haligi ng katatagan sa gitna ng pagluluksa, at sa huli ang pag-aayos ng prutas-at-ugat na pagkain ay nagpapabago sa "forest-dharma" sa "āśrama-dharma." Ang bahaging ito ay isang hakbang sa gitna ng hagdan, na nagdadala sa naghahanap mula sa awa patungo sa śaraṇāgati (kanlungan).
Chaupai 270.1-4
भरत बचन सुचि सुनि सुर हरषे।साधु सराहि सुमन सुर बरषे।।
असमंजस बस अवध नेवासी।प्रमुदित मन तापस बनबासी।।
चुपहिं रहे रघुनाथ सँकोची।प्रभु गति देखि सभा सब सोची।।
जनक दूत तेहि अवसर आए।मुनि बसिष्ठँ सुनि बेगि बोलाए।।
करि प्रनाम तिन्ह रामु निहारे।बेषु देखि भए निपट दुखारे।।
दूतन्ह मुनिबर बूझी बाता।कहहु बिदेह भूप कुसलाता।।
सुनि सकुचाइ नाइ महि माथा।बोले चर बर जोरें हाथा।।
बूझब राउर सादर साईं।कुसल हेतु सो भयउ गोसाईं।।
bharata bacana suci suni sura haraṣe |sādhu sarāhi sumana sura baraṣe ||
asamaṁjasa basa avadha nevāsī |pramudita mana tāpasa banabāsī ||
cupahiṁ rahe raghunātha sãkocī |prabhu gati dekhi sabhā saba socī ||
janaka dūta tehi avasara āe |muni basiṣṭhã suni begi bolāe ||
kari pranāma tinha rāmu nihāre |beṣu dekhi bhae nipaṭa dukhāre ||
dūtanha munibara būjhī bātā |kahahu bideha bhūpa kusalātā ||
suni sakucāi nāi mahi māthā |bole cara bara joreṁ hāthā ||
būjhaba rāura sādara sāīṁ |kusala hetu so bhayau gosāīṁ ||
Nakikinig sa dalisay na salita ni Bharata, nagsaya ang mga diyos; pinuri siya bilang banal, at nag-ulan sila ng mga bulaklak. Ang mga naninirahan sa Ayodhya ay naligalig sa kalituhan, habang ang mga asetiko at mga taga-kagubatan ay nagalak sa loob. Ang Panginoon ng mga Raghu ay nanatiling tahimik, puno ng pagpipigil; nakita ang kalagayan ng Panginoon, ang buong kapulungan ay nag-alala. Sa sandaling yaon ay dumating ang mga sugo ni Janaka; nang marinig ito ng resi Vasishtha, mabilis niyang tinawag sila. Sila'y yumukod at tumingin kay Rama, at nakita ang kanyang kasuutan, sila'y lubhang nagdalamhati. Itinanong ng pinakamahal na resi sa mga sugo: "Sabihin ninyo, ang hari ng Videha ay mabuti ba?" Marinang ito, ang mga marangal na sugo ay naurong sa hiya, yumuko ng ulo sa lupa, at nagsalita ng nakatupi ang kamay. "Ang inyong mahabaging pagtatanong, pinagpalang panginoon, ay siya nang naging sanhi ng kanyang kagalingan, o panginoon."
Doha 270
नाहि त कोसल नाथ कें साथ कुसल गइ नाथ।मिथिला अवध बिसेष तें जगु सब भयउ अनाथ।।270।।
nāhi ta kosala nātha keṁ sātha kusala gai nātha |mithilā avadha biseṣa teṁ jagu saba bhayau anātha ||270||
Kung hindi, panginoon ko, ang lahat ng kagalingan ay lumisan kasama ang Panginoon ng Kosala; ang buong mundo ay naiwan nang walang tagapagtanggol, lalo na ang Mithila at Ayodhya.
Chaupai 271.1-4
कोसलपति गति सुनि जनकौरा।भे सब लोक सोक बस बौरा।।
जेहिं देखे तेहि समय बिदेहू।नामु सत्य अस लाग न केहू।।
रानि कुचालि सुनत नरपालहि।सूझ न कछु जस मनि बिनु ब्यालहि।।
भरत राज रघुबर बनबासू।भा मिथिलेसहि हृदयँ हराँसू।।
नृप बूझे बुध सचिव समाजू।कहहु बिचारि उचित का आजू।।
समुझि अवध असमंजस दोऊ।चलिअ कि रहिअ न कह कछु कोऊ।।
नृपहि धीर धरि हृदयँ बिचारी।पठए अवध चतुर चर चारी।।
बूझि भरत सति भाउ कुभाऊ।आएहु बेगि न होइ लखाऊ।।
kosalapati gati suni janakaurā |bhe saba loka soka basa baurā ||
jehiṁ dekhe tehi samaya bidehū |nāmu satya asa lāga na kehū ||
rāni kucāli sunata narapālahi |sūjha na kachu jasa mani binu byālahi ||
bharata rāja raghubara banabāsū |bhā mithilesahi hṛdayã harā̃sū ||
nṛpa būjhe budha saciva samājū |kahahu bicāri ucita kā ājū ||
samujhi avadha asamaṁjasa doū |calia ki rahia na kaha kachu koū ||
nṛpahi dhīra dhari hṛdayã bicārī |paṭhae avadha catura cara cārī ||
būjhi bharata sati bhāu kubhāū |āehu begi na hoi lakhāū ||
Nang marinig ng mga tao sa lungsod ni Janaka ang kapalaran ng Panginoon ng Kosala, ang lahat ng tao ay napuno ng kalungkutan at nawalan ng pag-iisip. Sino man ang nakakita kay Videha sa panahong iyon ay naaramdang totoo ang kanyang pangalan, ang Walang Katawan; walang sinuman ang naisip ng iba. Nang marinig ng hari ang masamang balak ng reyna, hindi siya makakita ng anuman, tulad ng isang ahas na walang hiyas. Si Bharata ay magiging hari at si Raghupati ay ipatapon sa gubat: lumitaw ang matinding pangamba sa puso ng Panginoon ng Mithila. Tinanong ng hari ang mga pantas at kapulungan ng mga ministro: "Pagsikapan at sabihin ninyo kung ano ang nararapat ngayon." Sa pag-iisip sa dalawang kalituhan sa Ayodhya, kung pupunta man o mananatili, walang sinuman ang nagsabi ng anuman. Huminga ng malalim ang hari, nag-isip-isip sa kanyang puso, at nagpadala ng apat na matalas na espiya sa Ayodhya. "Alamin ang tunay na saloobin ni Bharata, kung mabuti o masama, at bumalik kaagad, nang hindi mapansin."
Doha 271
गए अवध चर भरत गति बूझि देखि करतूति।चले चित्रकूटहि भरतु चार चले तेरहूति।।271।।
gae avadha cara bharata gati būjhi dekhi karatūti |cale citrakūṭahi bharatu cāra cale terahūti ||271||
Ang mga mensahero ay pumunta sa Ayodhya, natuto nila ang pag-uugali ni Bharata, at nakita ang kanyang mga gawa, sila ay bumalik. Si Bharata ay naglakbay patungo sa Chitrakoot, at ang mga mensahero ay bumalik sa Mithila.
Chaupai 272.1-4
दूतन्ह आइ भरत कइ करनी।जनक समाज जथामति बरनी।।
सुनि गुर परिजन सचिव महीपति।भे सब सोच सनेहँ बिकल अति।।
धरि धीरजु करि भरत बड़ाई।लिए सुभट साहनी बोलाई।।
घर पुर देस राखि रखवारे।हय गय रथ बहु जान सँवारे।।
दुघरी साधि चले ततकाला।किए बिश्रामु न मग महीपाला।।
भोरहिं आजु नहाइ प्रयागा।चले जमुन उतरन सबु लागा।।
खबरि लेन हम पठए नाथा।तिन्ह कहि अस महि नायउ माथा।।
साथ किरात छ सातक दीन्हे।मुनिबर तुरत बिदा चर कीन्हे।।
dūtanha āi bharata kai karanī |janaka samāja jathāmati baranī ||
suni gura parijana saciva mahīpati |bhe saba soca sanehã bikala ati ||
dhari dhīraju kari bharata baṛāī |lie subhaṭa sāhanī bolāī ||
ghara pura desa rākhi rakhavāre |haya gaya ratha bahu jāna sãvāre ||
dugharī sādhi cale tatakālā |kie biśrāmu na maga mahīpālā ||
bhorahiṁ āju nahāi prayāgā |cale jamuna utarana sabu lāgā ||
khabari lena hama paṭhae nāthā |tinha kahi asa mahi nāyau māthā ||
sātha kirāta cha sātaka dīnhe |munibara turata bidā cara kīnhe ||
Ang mga sugo ay dumating at isinalaysay sa kapulungan ni Janaka, ayon sa kanilang nauunawaan, ang lahat ng ginawa ni Bharata. Marinig ito, ang guru, ang pamilya, ang mga ministro, at ang hari ay lahat nabalisa nang labis dahil sa pag-aalala at napagapi ng pagmamahal. Sa pagkukuha ng lakas ng loob at pagpuri kay Bharata, tinawag ni Janaka ang kanyang mga magigiting mandirigma at mga opisyal. Iniwan niya ang mga bantay upang magbantay sa bahay, sa lungsod, at sa bansa, at inihanda ang mga kabayo, elepante, karo, at maraming uri ng sasakyan. Matapos ihanda ang lahat sa loob ng dalawang ghadi, sila ay naglakad kaagad, at ang hari ay hindi nagpahinga saan man sa daan. Ngayong umaga siya ay naligo sa Prayaga, at ang buong hukbo ay nagsimula nang tawirin ang Yamuna. "Kami, panginoon, ay ipinadala nang maaga upang magdala ng balita." Sa pagsasabi nito, ang mga sugo ay yumuko hanggang sa lupa. Ang pinakamahuhusay na rishi ay nagbigay sa kanila ng anim o pitong Kirata bilang kasama, at kaagad na pinapunta na ang mga sugo.
Doha 272
सुनत जनक आगवनु सबु हरषेउ अवध समाजु।रघुनंदनहि सकोचु बड़ सोच बिबस सुरराजु।।272।।
sunata janaka āgavanu sabu haraṣeu avadha samāju |raghunaṁdanahi sakocu baṛa soca bibasa surarāju ||272||
Nang marinig ang pagdating ni Janaka, nagalak ang buong kapisanan ng Ayodhya; ngunit si Rama, ang kaligayahan ng mga Raghu, naramdaman ang matinding hiya, at si Indra, hari ng mga diyos, ay napagana ng matinding pag-aalala.
Chaupai 273.1-4
गरइ गलानि कुटिल कैकेई।काहि कहै केहि दूषनु देई।।
अस मन आनि मुदित नर नारी।भयउ बहोरि रहब दिन चारी।।
एहि प्रकार गत बासर सोऊ।प्रात नहान लाग सबु कोऊ।।
करि मज्जनु पूजहिं नर नारी।गनप गौरि तिपुरारि तमारी।।
रमा रमन पद बंदि बहोरी।बिनवहिं अंजुलि अंचल जोरी।।
राजा रामु जानकी रानी।आनँद अवधि अवध रजधानी।।
सुबस बसउ फिरि सहित समाजा।भरतहि रामु करहुँ जुबराजा।।
एहि सुख सुधाँ सींची सब काहू।देव देहु जग जीवन लाहू।।
garai galāni kuṭila kaikeī |kāhi kahai kehi dūṣanu deī ||
asa mana āni mudita nara nārī |bhayau bahori rahaba dina cārī ||
ehi prakāra gata bāsara soū |prāta nahāna lāga sabu koū ||
kari majjanu pūjahiṁ nara nārī |ganapa gauri tipurāri tamārī ||
ramā ramana pada baṁdi bahorī |binavahiṁ aṁjuli aṁcala jorī ||
rājā rāmu jānakī rānī |ānãda avadhi avadha rajadhānī ||
subasa basau phiri sahita samājā |bharatahi rāmu karahũ jubarājā ||
ehi sukha sudhā̃ sīṁcī saba kāhū |deva dehu jaga jīvana lāhū ||
Ang balakyot na Kaikeyi ay nilamon ng pagsisisi; kanino siya makapagsasalita, at sino ang kanyang masisisi? Sa ganitong iniisip sa kanilang puso, ang mga lalaki at babae ay nagalak, na mananatili sila ng apat pang araw. Sa ganang paraan ay lumipas din ang araw na iyon, at sa kinaumagahan ay nagsimulang maligo ang lahat. Pagkatapos maligo, ang mga lalaki at babae ay sumamba kay Ganesha, Gauri, Shiva na sumira sa Tripura, at sa Araw na sumira sa kadiliman. Pagkatapos ay yumuko sila sa paanan ni Rama, panginoon ni Lakshmi, at nagdasal na may nakapatong na mga palad, itinatap ang dulo ng kanilang kasuutan. Maging si Rama ang hari at si Janaki ang reyna, at Ayodhya ang kabisera, na sukdol ng kagalakan. Muli itong mamahinga at mapuno kasama ang buong korte, at gawin ni Rama si Bharata na kapatid na hari. O Panginoon, patigan ng nektar ng kaligayahan ang lahat, at ibigay mo sa sanlibutan ang pakinabang ng layunin ng buhay.
Doha 273
गुर समाज भाइन्ह सहित राम राजु पुर होउ।अछत राम राजा अवध मरिअ माग सबु कोउ।।273।।
gura samāja bhāinha sahita rāma rāju pura hou |achata rāma rājā avadha maria māga sabu kou ||273||
Sana'y hariin ni Rama ang lungsod kasama ang kanyang guro, ang kapulungan, at ang kanyang mga kapatid; at sana'y mamatay kami habang si Rama ay hari pa rin ng Ayodhya. Ito ang hiningi ng lahat.
Chaupai 274.1-4
सुनि सनेहमय पुरजन बानी।निंदहिं जोग बिरति मुनि ग्यानी।।
एहि बिधि नित्यकरम करि पुरजन।रामहि करहिं प्रनाम पुलकि तन।।
ऊँच नीच मध्यम नर नारी।लहहिं दरसु निज निज अनुहारी।।
सावधान सबही सनमानहिं।सकल सराहत कृपानिधानहिं।।
लरिकाइहि ते रघुबर बानी।पालत नीति प्रीति पहिचानी।।
सील सकोच सिंधु रघुराऊ।सुमुख सुलोचन सरल सुभाऊ।।
कहत राम गुन गन अनुरागे।सब निज भाग सराहन लागे।।
हम सम पुन्य पुंज जग थोरे।जिन्हहि रामु जानत करि मोरे।।
suni sanehamaya purajana bānī |niṁdahiṁ joga birati muni gyānī ||
ehi bidhi nityakarama kari purajana |rāmahi karahiṁ pranāma pulaki tana ||
ū̃ca nīca madhyama nara nārī |lahahiṁ darasu nija nija anuhārī ||
sāvadhāna sabahī sanamānahiṁ |sakala sarāhata kṛpānidhānahiṁ ||
larikāihi te raghubara bānī |pālata nīti prīti pahicānī ||
sīla sakoca siṁdhu raghurāū |sumukha sulocana sarala subhāū ||
kahata rāma guna gana anurāge |saba nija bhāga sarāhana lāge ||
hama sama punya puṁja jaga thore |jinhahi rāmu jānata kari more ||
Nakinig sa mapagmahal na salita ng mga taga-bayan, ang mga santo, ang mga tagapagsanay ng yoga at pagpapakumbaba, at ang mga pantas, ay nanghina sa kanilang sariling disiplina. Sa ganitong paraan ang mga taga-bayan ay isinagawa ang kanilang pang-araw-araw na ritwal, pagkatapos ay yumukod kay Rama na may katawang nanginginig sa tuwa. Mataas, mababa, at katamtaman, lalaki at babae, bawat isa ay nakakuha ng darshan ayon sa sarili nitong katayuan. Nang buong pansin ay pinarangalan niya silang lahat, at lahat sila ay pumuri sa Panginoon, ang kayamanan ng habag. Mula pagkabata, ang Pinakamabuti sa mga Raghu ay sumunod sa landas ng tamang asal, at nakilala at naunawaan ang tunay na pag-ibig. Ang Hari ng mga Raghu ay isang karagatan ng kahinahunan at pagpapakumbaba, may magandang mukha, magagandang mata, at tapat na kalikasan. Habang isinasalaysay ang maraming kabutihan ni Rama, sila ay napuno ng pag-ibig, at lahat ay nagsimulang purihin ang kanilang sariling kapalaran. Kaunti sa mundo ang may gayong tumpok ng kabutihan na tulad natin, na kilala at itinuturing ni Rama na kanya.
Doha 274
प्रेम मगन तेहि समय सब सुनि आवत मिथिलेसु।सहित सभा संभ्रम उठेउ रबिकुल कमल दिनेसु।।274।।
prema magana tehi samaya saba suni āvata mithilesu |sahita sabhā saṁbhrama uṭheu rabikula kamala dinesu ||274||
Sa panahong iyon, habang lahat ay nakaluloy sa pag-ibig, narinig nila na ang Panginoon ng Mithila ay dumarating. Si Rama, ang araw sa lotus ng lahi ng Surya, ay tumayo nang may pagmamadali kasama ang buong kapulungan.
Chaupai 275.1-4
भाइ सचिव गुर पुरजन साथा।आगें गवनु कीन्ह रघुनाथा।।
गिरिबरु दीख जनकपति जबहीं।करि प्रनाम रथ त्यागेउ तबहीं।।
राम दरस लालसा उछाहू।पथ श्रम लेसु कलेसु न काहू।।
मन तहँ जहँ रघुबर बैदेही।बिनु मन तन दुख सुख सुधि केही।।
आवत जनकु चले एहि भाँती।सहित समाज प्रेम मति माती।।
आए निकट देखि अनुरागे।सादर मिलन परसपर लागे।।
लगे जनक मुनिजन पद बंदन।रिषिन्ह प्रनामु कीन्ह रघुनंदन।।
भाइन्ह सहित रामु मिलि राजहि।चले लवाइ समेत समाजहि।।
bhāi saciva gura purajana sāthā |āgeṁ gavanu kīnha raghunāthā ||
giribaru dīkha janakapati jabahīṁ |kari pranāma ratha tyāgeu tabahīṁ ||
rāma darasa lālasā uchāhū |patha śrama lesu kalesu na kāhū ||
mana tahã jahã raghubara baidehī |binu mana tana dukha sukha sudhi kehī ||
āvata janaku cale ehi bhā̃tī |sahita samāja prema mati mātī ||
āe nikaṭa dekhi anurāge |sādara milana parasapara lāge ||
lage janaka munijana pada baṁdana |riṣinha pranāmu kīnha raghunaṁdana ||
bhāinha sahita rāmu mili rājahi |cale lavāi sameta samājahi ||
Kasama ang kanyang mga kapatid, ministro, guru, at ang mga mamamayan bilang kanyang mga kasama, ang Panginoon ng mga Raghu ay naglakbay sa kanyang paglalakbay. Nang ang bundok ay nakita ng Panginoon ni Janaka, siya ay nagbigay pugay at agad na iniwan ang kanyang karwahe. Punong-puno ng matinding pagnanais para makita si Rama, siya ay hindi nakaramdam ng pagkapagod o paghihirap mula sa paglalakbay. Ang kanyang isipan ay naroon kung nasaan si Rama at ang anak na babae ng Videha; nang walang kanyang isipan, ang kanyang katawan ay hindi nakakaalam ng sakit o kasiyahan. Kaya si Janaka ay dumating, na sumusulong kasama ang kanyang buong kumpanya, ang kanyang puso ay napagana ng pag-ibig. Nang sila ay lumapit at nakita ang pagmamahalan ng isa't isa, sila ay nagkita nang may paggalang. Si Janaka ay nagsimulang yumuko sa paanan ng mga sage, at ang kagalakan ng mga Raghu ay nagbigay pugay sa mga rishi. Si Rama, kasama ang kanyang mga kapatid, ay nakilala ang hari, at sila ay naglakad, kasama ang buong kapulungan.
Doha 275
आश्रम सागर सांत रस पूरन पावन पाथु।सेन मनहुँ करुना सरित लिएँ जाहिं रघुनाथु।।275।।
āśrama sāgara sāṁta rasa pūrana pāvana pāthu |sena manahũ karunā sarita liẽ jāhiṁ raghunāthu ||275||
Ang ermita ay parang karagatan, puno ng dalisay na tubig ng damdamin ng kapayapaan. Ang hukbo ay parang ilog ng habag, at si Raghunath, Panginoon ng angkan ng Raghu, ay tila pinapatnubay ito upang makatagpo sa karagatang iyon.
Chaupai 276.1-4
बोरति ग्यान बिराग करारे।बचन ससोक मिलत नद नारे।।
सोच उसास समीर तंरगा।धीरज तट तरुबर कर भंगा।।
बिषम बिषाद तोरावति धारा।भय भ्रम भवँर अबर्त अपारा।।
केवट बुध बिद्या बड़ि नावा।सकहिं न खेइ ऐक नहिं आवा।।
बनचर कोल किरात बिचारे।थके बिलोकि पथिक हियँ हारे।।
आश्रम उदधि मिली जब जाई।मनहुँ उठेउ अंबुधि अकुलाई।।
सोक बिकल दोउ राज समाजा।रहा न ग्यानु न धीरजु लाजा।।
भूप रूप गुन सील सराही।रोवहिं सोक सिंधु अवगाही।।
borati gyāna birāga karāre |bacana sasoka milata nada nāre ||
soca usāsa samīra taṁragā |dhīraja taṭa tarubara kara bhaṁgā ||
biṣama biṣāda torāvati dhārā |bhaya bhrama bhavãra abarta apārā ||
kevaṭa budha bidyā baṛi nāvā |sakahiṁ na khei aika nahiṁ āvā ||
banacara kola kirāta bicāre |thake biloki pathika hiyã hāre ||
āśrama udadhi milī jaba jāī |manahũ uṭheu aṁbudhi akulāī ||
soka bikala dou rāja samājā |rahā na gyānu na dhīraju lājā ||
bhūpa rūpa guna sīla sarāhī |rovahiṁ soka siṁdhu avagāhī ||
Ibinubuwal nito ang matataas na pampang ng kaalaman at pagkakalayo sa mundo; ang mga salitang puno ng lungkot na nakakasalo dito ay ang mga batis at sapa. Ang mga nababahalang isipan at buntunghininga ay ang hangin at alon, na sumisira sa mga puno ng katatagan sa mga pampang nito. Ang matinding pagkadesperado ay umaalulong bilang agos nito, at ang takot at kalituhan ay ang walang hanggang mga ipu-ipo ng tubig. Ang mga pantas ay ang mga mandaragat nito at ang karunungan ay ang malaking bangka, ngunit hindi nila kayang ilayag ito, at walang paraan ng pagtawid na dumarating. Ang mga Kol at Kirat na taga-gubat ay ang mga manlalakbay, na nakatingin sa ilog, napapagod, at nawawalan ng pag-asa. Nang ang ilog na ito ay pumunta at nagtagpo sa karagatan ng ashram, parang ang dagat ay umahon sa pagkabagabag. Ang dalawang kapulungan ng kaharian ay natalo ng kalungkutan, at walang natira pang karunungan, katatagan, o hiya. Habang pinupuri ang kagandahan, kabutihan, at mabuting ugali ng hari, sila ay umiiyak, lubog sa dagat ng kalungkutan.
Chhand 276
अवगाहि सोक समुद्र सोचहिं नारि नर ब्याकुल महा।दै दोष सकल सरोष बोलहिं बाम बिधि कीन्हो कहा।।
सुर सिद्ध तापस जोगिजन मुनि देखि दसा बिदेह की।तुलसी न समरथु कोउ जो तरि सकै सरित सनेह की।।
avagāhi soka samudra socahiṁ nāri nara byākula mahā |dai doṣa sakala saroṣa bolahiṁ bāma bidhi kīnho kahā ||
sura siddha tāpasa jogijana muni dekhi dasā bideha kī |tulasī na samarathu kou jo tari sakai sarita saneha kī ||
Lubog sa karagatan ng kalungkutan, ang mga lalaki at babae ay nagluluksa, lubhang nababahala. Sinisi ang lahat, sila'y nagsalita sa galit: "Ano ang ginawa ng baligtad na Lumikha?" Ang mga diyos, Siddha, mga asetiko, mga yogi, at mga rishi ay nakakita sa kalagayan ni Haring Janaka ng Videha. Sinasabi ni Tulsidas, walang sinuman ang makapagawang tawirin ang ilog ng kanyang pag-ibig.
Soratha 276
किए अमित उपदेस जहँ तहँ लोगन्ह मुनिबरन्ह।धीरजु धरिअ नरेस कहेउ बसिष्ठ बिदेह सन।।276।।
kie amita upadesa jahã tahã loganha munibaranha |dhīraju dharia naresa kaheu basiṣṭha bideha sana ||276||
Ang mga pinakamahuhusay na rsi ay nagbigay ng di-mabilang na payo sa mga tao saan man. Sinabi ni Vasishtha kay Videha, 'O hari, tibayan ang loob mo.'
Chaupai 277.1-4
जासु ग्यानु रबि भव निसि नासा।बचन किरन मुनि कमल बिकासा।।
तेहि कि मोह ममता निअराई।यह सिय राम सनेह बड़ाई।।
बिषई साधक सिद्ध सयाने।त्रिबिध जीव जग बेद बखाने।।
राम सनेह सरस मन जासू।साधु सभाँ बड़ आदर तासू।।
सोह न राम पेम बिनु ग्यानू।करनधार बिनु जिमि जलजानू।।
मुनि बहुबिधि बिदेहु समुझाए।रामघाट सब लोग नहाए।।
सकल सोक संकुल नर नारी।सो बासरु बीतेउ बिनु बारी।।
पसु खग मृगन्ह न कीन्ह अहारू।प्रिय परिजन कर कौन बिचारू।।
jāsu gyānu rabi bhava nisi nāsā |bacana kirana muni kamala bikāsā ||
tehi ki moha mamatā niarāī |yaha siya rāma saneha baṛāī ||
biṣaī sādhaka siddha sayāne |tribidha jīva jaga beda bakhāne ||
rāma saneha sarasa mana jāsū |sādhu sabhā̃ baṛa ādara tāsū ||
soha na rāma pema binu gyānū |karanadhāra binu jimi jalajānū ||
muni bahubidhi bidehu samujhāe |rāmaghāṭa saba loga nahāe ||
sakala soka saṁkula nara nārī |so bāsaru bīteu binu bārī ||
pasu khaga mṛganha na kīnha ahārū |priya parijana kara kauna bicārū ||
Ang kanyang kaalaman ay araw na sumisira sa gabi ng pag-iralang makamundo, at ang kanyang mga salita ay sinag na nagpapabukal sa lotus ng mga rishi. Paano makalalapit ang ilusyon at pagkakabit sa kanya? Ito lamang ang kadakilaan ng kanyang pag-ibig kay Sita at Rama. Ipinapahayag ng Veda na ang mga marunong sa sanlibutang ito ay may tatlong uri: ang makamundo, ang naghahangad, at ang ganap na. Ang sinumang isip ay nabasa ng pag-ibig kay Rama ay pinararangalan nang malaki sa kapulungan ng mga banal. Ang kaalaman na walang pag-ibig kay Rama ay hindi sumisikat, tulad ng barko na walang timonel. Itinuro ng rishi kay Videha sa maraming paraan, at lahat ng tao ay nagsipaligo sa Rama Ghat. Lahat ng lalaki at babae ay nalunos sa kalungkutan, at ang araw na iyon ay lumipas na walang patak ng tubig. Ang mga hayop, ibon, at usa ay hindi kumain; ano pa ang masasabi tungkol sa kanilang mga minamahal na kamag-anak?
Doha 277
दोउ समाज निमिराजु रघुराजु नहाने प्रात।बैठे सब बट बिटप तर मन मलीन कृस गात।।277।।
dou samāja nimirāju raghurāju nahāne prāta |baiṭhe saba baṭa biṭapa tara mana malīna kṛsa gāta ||277||
Ang dalawang pulutong, si Haring Nimi at ang Panginoon ng mga Raghu, ay naghugas sa umaga. Ang lahat ay umupo sa ilalim ng puno ng balete at iba pang mga puno, ang kanilang mga puso ay malungkot at ang kanilang mga katawan ay naging payat.
Chaupai 278.1-4
जे महिसुर दसरथ पुर बासी।जे मिथिलापति नगर निवासी।।
हंस बंस गुर जनक पुरोधा।जिन्ह जग मगु परमारथु सोधा।।
लगे कहन उपदेस अनेका।सहित धरम नय बिरति बिबेका।।
कौसिक कहि कहि कथा पुरानीं।समुझाई सब सभा सुबानीं।।
तब रघुनाथ कोसिकहि कहेऊ।नाथ कालि जल बिनु सबु रहेऊ।।
मुनि कह उचित कहत रघुराई।गयउ बीति दिन पहर अढ़ाई।।
रिषि रुख लखि कह तेरहुतिराजू।इहाँ उचित नहिं असन अनाजू।।
कहा भूप भल सबहि सोहाना।पाइ रजायसु चले नहाना।।
je mahisura dasaratha pura bāsī |je mithilāpati nagara nivāsī ||
haṁsa baṁsa gura janaka purodhā |jinha jaga magu paramārathu sodhā ||
lage kahana upadesa anekā |sahita dharama naya birati bibekā ||
kausika kahi kahi kathā purānīṁ |samujhāī saba sabhā subānīṁ ||
taba raghunātha kosikahi kaheū |nātha kāli jala binu sabu raheū ||
muni kaha ucita kahata raghurāī |gayau bīti dina pahara aṛhāī ||
riṣi rukha lakhi kaha terahutirājū |ihā̃ ucita nahiṁ asana anājū ||
kahā bhūpa bhala sabahi sohānā |pāi rajāyasu cale nahānā ||
Ang mga brahmin na naninirahan sa lungsod ni Dasharatha, at ang mga nakatira sa lungsod ng Panginoon ng Mithila, kasama si Vasishtha, ang guro ng angkan ng Araw, at ang saserdote ni Janaka, na naghanap ng landas ng sanlibutan at landas ng pinakamataas na kabutihan, ay nagsimulang magbigay ng maraming payo, puspos ng katuwiran, patakaran ng estado, pagkilala, at katalinuhan. Si Kaushika ay nagsalita ng mga lumang kuwento isa-isa, at sa kanyang matamis na pananalita ay ipinaunawa sa buong kapulungan. Pagkatapos ay sinabi ng Panginoon ng Raghu kay Kaushika, "Guro, mula kahapon ay nanatili ang lahat na walang tubig." Ang sabi ng resi, "Ang sinasabi ni Rama ay tama. Ang araw ay nakalipas na ng dalawang kalahating pagsisiyasat." Nakita ang hilig ng resi, sinabi ng hari ng Tirhut, "Hindi nararapat na kumain ng pagkain at butil dito." Ang sinabi ng hari ay mabuti at ikinalugod ng lahat. Nakuha ang pahintulot niya, sila ay pumunta upang maligo.
Doha 278
तेहि अवसर फल फूल दल मूल अनेक प्रकार।लइ आए बनचर बिपुल भरि भरि काँवरि भार।।278।।
tehi avasara phala phūla dala mūla aneka prakāra |lai āe banacara bipula bhari bhari kā̃vari bhāra ||278||
Sa oras na iyon ang mga naninirahan sa kagubatan ay nagdala ng mga prutas, bulaklak, dahon, at ugat ng maraming uri, na puno ang mga malalaking basket ng sagana na dala.
Chaupai 279.1-4
कामद मे गिरि राम प्रसादा।अवलोकत अपहरत बिषादा।।
सर सरिता बन भूमि बिभागा।जनु उमगत आनँद अनुरागा।।
बेलि बिटप सब सफल सफूला।बोलत खग मृग अलि अनुकूला।।
तेहि अवसर बन अधिक उछाहू।त्रिबिध समीर सुखद सब काहू।।
जाइ न बरनि मनोहरताई।जनु महि करति जनक पहुनाई।।
तब सब लोग नहाइ नहाई।राम जनक मुनि आयसु पाई।।
देखि देखि तरुबर अनुरागे।जहँ तहँ पुरजन उतरन लागे।।
दल फल मूल कंद बिधि नाना।पावन सुंदर सुधा समाना।।
kāmada me giri rāma prasādā |avalokata apaharata biṣādā ||
sara saritā bana bhūmi bibhāgā |janu umagata ānãda anurāgā ||
beli biṭapa saba saphala saphūlā |bolata khaga mṛga ali anukūlā ||
tehi avasara bana adhika uchāhū |tribidha samīra sukhada saba kāhū ||
jāi na barani manoharatāī |janu mahi karati janaka pahunāī ||
taba saba loga nahāi nahāī |rāma janaka muni āyasu pāī ||
dekhi dekhi tarubara anurāge |jahã tahã purajana utarana lāge ||
dala phala mūla kaṁda bidhi nānā |pāvana suṁdara sudhā samānā ||
Sa biyaya ni Rama, ang bundok Chitrakuta ay naging tagatupad ng mga pagnanais, na nagpapawala ng lahat ng lumbay sa isang tingin. Ang mga lawa, ilog, kagubatan, at rehiyon ng lupa ay tila umaapaw sa kagalakan at pag-ibig. Ang mga baging at puno ay lahat puno ng mga bulaklak at prutas; ang mga ibon, usa, at bubuyog ay nagsasalita ng matamis na pagkakasundo. Sa oras na iyon ang kagubatan ay puno ng mataas na kasiyahan, at ang hangin ay humahangin nang mahinahon, nagdadala ng ginhawa sa lahat. Ang kagandahan nito ay hindi maipalarawan; tila ang lupa ay ginagawa ang kanyang sarili na panauhin ni Janaka. Pagkatapos ang lahat ng tao ay naghugas at naghugas muli; sina Rama, Janaka, at ang mga pantas ay tumanggap ng pahintulot. Tumingin nang may pag-ibig sa mga puno, ang mga mamamayan ay nagsimulang manirahan dito at doon. May mga prutas, ugat, at tuber ng maraming uri, dalisay, maganda, at tulad ng nektar.
Doha 279
सादर सब कहँ रामगुर पठए भरि भरि भार।पूजि पितर सुर अतिथि गुर लगे करन फरहार।।279।।
sādara saba kahã rāmagura paṭhae bhari bhari bhāra |pūji pitara sura atithi gura lage karana pharahāra ||279||
Ang guru ni Rama ay may galang na nagpadala ng napakaraming kargada ng mga pagkain sa lahat. Matapos sambahin ang mga ninuno, ang mga diyos, ang mga panauhin, at ang guru, sila ay nagsimulang kumain ng mga prutas at ugat.
परम्परा में यह अंश ‘भरत-चरित्र’ और ‘वसिष्ठ-धीरज’ के कारण शोक-निवारण, मन की स्थिरता, तथा परिवार/समाज में धर्म-बुद्धि जागरण का फलदायी माना जाता है—विशेषकर वियोग, संकट, और निर्णय-काल में पाठ से धैर्य व शरणागति बढ़ती है।
सामान्यतः ‘श्रीराम जय राम जय जय राम’ नाम-संपुट या ‘राम राम’ जप-संपुट; और भरत-प्रसंग में कई परम्पराएँ ‘भरत चरित्र बिनु बिनु’ नहीं, बल्कि ‘राम-नाम’ को ही सार्वभौम संपुट मानती हैं (स्थान-परम्परा अनुसार भेद)।
Answers come straight from the texts, with the shlokas they draw on. Ask in your own words.
A free sign-in with Google or Apple keeps your chat saved across web and the app.