Ayodhya KandaPrakarana 2821 Verses

Prakarana 28

राजधर्म से वनधर्म की ओर संक्रमण—यह सोपान ‘वैराग्य-प्रवेश’ का द्वार है। अयोध्या का लोक-शोक, मिथिला का शोक, और भरत की निर्मल निष्ठा मिलकर साधक को यह सिखाते हैं कि ईश्वर-इच्छा के सामने सांसारिक व्यवस्था (राज्य, कुल, प्रतिष्ठा) भी अस्थिर है। इस चरण में मुक्ति की सीढ़ी ‘त्याग’ नहीं, बल्कि ‘अनासक्ति सहित कर्तव्य’ है—राम की मौन-लीला, भरत की सत्य-भावना, और वसिष्ठ का धीरज-उपदेश मन को शरणागति की ओर चढ़ाते हैं।

अस्य अंशस्य प्रधानो रसः करुणः; किन्तु करुणा अत्र केवलं शोकः न, भक्ति-परिणतेः साधनम्। भरत-वचनं श्रुत्वा देवानां हर्षः पुष्प-वृष्टिश्च युगपत् द्वौ स्तरौ उद्घाटयतः—लोके असमञ्जसः, दैवी-दृष्टौ तु धर्म-प्रतिष्ठा। जनक-दूतस्य आगमनं मिथिलां अयोध्यायाः शोक-सागरैः सह संयोजयति; अतः करुण-रसः ‘सामूहिकः’ भवति—द्वौ समाजौ, द्वौ राज्यानि, एक एव राम-वियोगः। तुलसीदासस्य समुद्र/नौका/केवट-रूपकः (ज्ञान-वैराग्य-नौकापि प्रेम-सरितां नातिक्रामति) मानस-सिद्धान्तं तीक्ष्णयति—केवलं तर्क-ज्ञानं न पर्याप्तम्; राम-प्रेमैव पारावारः। वसिष्ठस्य उपदेशः शोक-मध्ये स्थैर्य-धैर्यस्य स्तम्भः भवति; अन्ते फल-मूल-आहार-व्यवस्था ‘वन-धर्मं’ ‘आश्रम-धर्मे’ रूपान्तरयति। अयं खण्डः सोपाने साधकं करुणातः शरणागतिं प्रति नयति—मध्य-पायदानरूपेण।

Verses

चौपाई 270.1-4

भरत बचन सुचि सुनि सुर हरषे।साधु सराहि सुमन सुर बरषे।।

असमंजस बस अवध नेवासी।प्रमुदित मन तापस बनबासी।।

चुपहिं रहे रघुनाथ सँकोची।प्रभु गति देखि सभा सब सोची।।

जनक दूत तेहि अवसर आए।मुनि बसिष्ठँ सुनि बेगि बोलाए।।

करि प्रनाम तिन्ह रामु निहारे।बेषु देखि भए निपट दुखारे।।

दूतन्ह मुनिबर बूझी बाता।कहहु बिदेह भूप कुसलाता।।

सुनि सकुचाइ नाइ महि माथा।बोले चर बर जोरें हाथा।।

बूझब राउर सादर साईं।कुसल हेतु सो भयउ गोसाईं।।

bharata bacana suci suni sura haraṣe |sādhu sarāhi sumana sura baraṣe ||

asamaṁjasa basa avadha nevāsī |pramudita mana tāpasa banabāsī ||

cupahiṁ rahe raghunātha sãkocī |prabhu gati dekhi sabhā saba socī ||

janaka dūta tehi avasara āe |muni basiṣṭhã suni begi bolāe ||

kari pranāma tinha rāmu nihāre |beṣu dekhi bhae nipaṭa dukhāre ||

dūtanha munibara būjhī bātā |kahahu bideha bhūpa kusalātā ||

suni sakucāi nāi mahi māthā |bole cara bara joreṁ hāthā ||

būjhaba rāura sādara sāīṁ |kusala hetu so bhayau gosāīṁ ||

भरतस्य शुद्धानि वचनानि श्रुत्वा देवाः प्रहृष्टाः अभवन्; तं साधुम् इति स्तुत्वा देवाः पुष्पाणि अवर्षयन्। अयोध्यानिवासिनः सन्दिग्धौ आपन्नाः अभवन्; तपस्विनः तु वनवासिनः च हृदयेन प्रमुदिताः आसन्। रघुनाथः सङ्कोचात् मौनम् अवर्तत; भगवतः दशां दृष्ट्वा सभा सर्वा चिन्तिता अभवत्। तस्मिन् काले जनकस्य दूताः आगताः; वशिष्ठमुनिः श्रुत्वा त्वरितं तान् आहूतवान्। प्रणामं कृत्वा ते रामम् अपश्यन्; तस्य वेषं दृष्ट्वा ते अतिदुःखिताः अभवन्। मुनिश्रेष्ठः दूतान् अपृच्छत्: "वदत, किं विदेहभूपः कुशली अस्ति?" इति श्रुत्वा उत्तमाः दूताः सकुचिताः, भूमौ शिरः नत्वा, करौ संयम्य अभाषन्त। "भवतः सादरपृष्टिः, हे स्वामिन्, सा स्वयमेव कुशलहेतुः अभवत्, हे प्रभो।"

दोहा 270

नाहि त कोसल नाथ कें साथ कुसल गइ नाथ।मिथिला अवध बिसेष तें जगु सब भयउ अनाथ।।⁠270।।

nāhi ta kosala nātha keṁ sātha kusala gai nātha |mithilā avadha biseṣa teṁ jagu saba bhayau anātha ||⁠270||

नहि नाथ, कोसलनाथेन सह कुशलं गतम्, मिथिला अयोध्या च विशेषतः सर्वं जगदनाथमभवत्।

चौपाई 271.1-4

कोसलपति गति सुनि जनकौरा।भे सब लोक सोक बस बौरा।।

जेहिं देखे तेहि समय बिदेहू।नामु सत्य अस लाग न केहू।।

रानि कुचालि सुनत नरपालहि।सूझ न कछु जस मनि बिनु ब्यालहि।।

भरत राज रघुबर बनबासू।भा मिथिलेसहि हृदयँ हराँसू।।

नृप बूझे बुध सचिव समाजू।कहहु बिचारि उचित का आजू।।

समुझि अवध असमंजस दोऊ।चलिअ कि रहिअ न कह कछु कोऊ।।

नृपहि धीर धरि हृदयँ बिचारी।पठए अवध चतुर चर चारी।।

बूझि भरत सति भाउ कुभाऊ।आएहु बेगि न होइ लखाऊ।।

kosalapati gati suni janakaurā |bhe saba loka soka basa baurā ||

jehiṁ dekhe tehi samaya bidehū |nāmu satya asa lāga na kehū ||

rāni kucāli sunata narapālahi |sūjha na kachu jasa mani binu byālahi ||

bharata rāja raghubara banabāsū |bhā mithilesahi hṛdayã harā̃sū ||

nṛpa būjhe budha saciva samājū |kahahu bicāri ucita kā ājū ||

samujhi avadha asamaṁjasa doū |calia ki rahia na kaha kachu koū ||

nṛpahi dhīra dhari hṛdayã bicārī |paṭhae avadha catura cara cārī ||

būjhi bharata sati bhāu kubhāū |āehu begi na hoi lakhāū ||

जनकपुरवासिनः कोसलपतेः गतिं श्रुत्वा सर्वे जनाः शोकवशेन मूढाः अभवन्। यः तस्मिन् समये विदेहं ददर्श, तस्य विदेहः इति नाम सत्यम् इति अभवत्, न कस्यचित् अन्यथा आसीत्। यदा राजा राज्ञी दुष्टचेष्टां श्रुतवान्, तदा मणिरहितसर्प इव किमपि न अवगच्छत्। भरतस्य राज्यम्, रघुवरस्य वनवासः इति मिथिलेशस्य हृदये गभीरः खेदः समुत्पन्नः। राजा बुद्धिमतः सचिवसमाजं पृष्टवान्, "विचार्य कथयत अद्य किम् उचितम्।" अयोध्यायाः द्विविधम् असमंजसं विचार्य, गन्तव्यम् वा स्थातव्यम् वा इति कोऽपि किमपि न अवदत्। राजा धैर्यं धारयित्वा हृदये विचार्य अयोध्यां चत्वारः चतुराः गुप्तचराः प्रैषयत्। "भरतस्य सत्यं भावं कुशलं वा दुष्टं वा ज्ञात्वा शीघ्रम् आगच्छत, येन ते न ज्ञायेत।"

दोहा 271

गए अवध चर भरत गति बूझि देखि करतूति।चले चित्रकूटहि भरतु चार चले तेरहूति।।⁠271।।

gae avadha cara bharata gati būjhi dekhi karatūti |cale citrakūṭahi bharatu cāra cale terahūti ||⁠271||

गुप्तचराः अयोध्यां गत्वा भरतस्य गतिं बुद्ध्वा कृतीनि च दृष्ट्वा। भरतः चित्रकूटं प्रति प्रस्थितः, गुप्तचराः तिरहुतं प्रति प्रस्थिताः।

चौपाई 272.1-4

दूतन्ह आइ भरत कइ करनी।जनक समाज जथामति बरनी।।

सुनि गुर परिजन सचिव महीपति।भे सब सोच सनेहँ बिकल अति।।

धरि धीरजु करि भरत बड़ाई।लिए सुभट साहनी बोलाई।।

घर पुर देस राखि रखवारे।हय गय रथ बहु जान सँवारे।।

दुघरी साधि चले ततकाला।किए बिश्रामु न मग महीपाला।।

भोरहिं आजु नहाइ प्रयागा।चले जमुन उतरन सबु लागा।।

खबरि लेन हम पठए नाथा।तिन्ह कहि अस महि नायउ माथा।।

साथ किरात छ सातक दीन्हे।मुनिबर तुरत बिदा चर कीन्हे।।

dūtanha āi bharata kai karanī |janaka samāja jathāmati baranī ||

suni gura parijana saciva mahīpati |bhe saba soca sanehã bikala ati ||

dhari dhīraju kari bharata baṛāī |lie subhaṭa sāhanī bolāī ||

ghara pura desa rākhi rakhavāre |haya gaya ratha bahu jāna sãvāre ||

dugharī sādhi cale tatakālā |kie biśrāmu na maga mahīpālā ||

bhorahiṁ āju nahāi prayāgā |cale jamuna utarana sabu lāgā ||

khabari lena hama paṭhae nāthā |tinha kahi asa mahi nāyau māthā ||

sātha kirāta cha sātaka dīnhe |munibara turata bidā cara kīnhe ||

दूता आगत्य जनकस्य सभायां भरतस्य कृतं यथामति वर्णितवन्तः। श्रुत्वा गुरुः परिजनाः सचिवाः च राजा च सर्वे चिन्तया प्रेमणा चातिविक्लाः अभवन्। धैर्यं धारय भरतस्य प्रशंसां कृत्वा सुभटान् साहनीन् च समाहूय। गृहे नगरे देशे च रक्षकान् स्थापयत्, हयान् गजान् रथान् बहूनि वाहनानि च सज्जीकृतवान्। द्वाभ्यां घटिकाभ्यां सर्वं साध्य तत्क्षणात् प्रस्थितवान्, राजा च मार्गे कुत्रापि न विश्रामम् अकरोत्। अद्य प्रातः प्रयागे स्नानम् अकरोत्, सर्वे च यमुनां तर्तुं प्रवृत्ताः। हे नाथ वयं समाचारम् आनयितुं प्रेषिताः इति उक्त्वा तैः भूमौ शिरः नतम्। मुनिवरः तेभ्यः सह षट् सप्त वा किरातान् दत्त्वा दूतान् तत्क्षणम् प्रेषितवान्।

दोहा 272

सुनत जनक आगवनु सबु हरषेउ अवध समाजु।रघुनंदनहि सकोचु बड़ सोच बिबस सुरराजु।।⁠272।।

sunata janaka āgavanu sabu haraṣeu avadha samāju |raghunaṁdanahi sakocu baṛa soca bibasa surarāju ||⁠272||

जनकस्य आगमनं श्रुत्वा अयोध्यायाः समाजः सर्वः हर्षितः अभवत्, किन्तु रघुनन्दनाय महती लज्जा अभवत्, सुरराजः च इन्द्रः चिन्तया व्याकुलः अभवत्।

चौपाई 273.1-4

गरइ गलानि कुटिल कैकेई।काहि कहै केहि दूषनु देई।।

अस मन आनि मुदित नर नारी।भयउ बहोरि रहब दिन चारी।।

एहि प्रकार गत बासर सोऊ।प्रात नहान लाग सबु कोऊ।।

करि मज्जनु पूजहिं नर नारी।गनप गौरि तिपुरारि तमारी।।

रमा रमन पद बंदि बहोरी।बिनवहिं अंजुलि अंचल जोरी।।

राजा रामु जानकी रानी।आनँद अवधि अवध रजधानी।।

सुबस बसउ फिरि सहित समाजा।भरतहि रामु करहुँ जुबराजा।।

एहि सुख सुधाँ सींची सब काहू।देव देहु जग जीवन लाहू।।

garai galāni kuṭila kaikeī |kāhi kahai kehi dūṣanu deī ||

asa mana āni mudita nara nārī |bhayau bahori rahaba dina cārī ||

ehi prakāra gata bāsara soū |prāta nahāna lāga sabu koū ||

kari majjanu pūjahiṁ nara nārī |ganapa gauri tipurāri tamārī ||

ramā ramana pada baṁdi bahorī |binavahiṁ aṁjuli aṁcala jorī ||

rājā rāmu jānakī rānī |ānãda avadhi avadha rajadhānī ||

subasa basau phiri sahita samājā |bharatahi rāmu karahũ jubarājā ||

ehi sukha sudhā̃ sīṁcī saba kāhū |deva dehu jaga jīvana lāhū ||

कुटिला कैकेयी ग्लान्या दग्धा जाता; सा कम् प्रति वदेत्, कस्मै दोषम् दद्यात्? एवम् मनसि नीत्वा यद् इदानीम् चत्वारि दिनानि अतिष्ठन्ति इति पुरुषाः स्त्रियः च प्रहृष्टाः अभवन्। एवम् विधिना सः अपि दिवसः अतीतः, प्रातः च सर्वे स्नानम् आरभन्त। स्नात्वा पुरुषाः स्त्रियः च गणेशम्, गौरीम्, त्रिपुरघ्नम् शिवम्, तमोघ्नम् सूर्यम् च पूजयामासुः। ततः रमायाः रमणः पादौ प्रणम्य, कृताञ्जलयः अञ्चलम् योजयित्वा प्रार्थयामासुः। रामः राजा भवतु, जानकी राज्ञी, अयोध्या राजधानी आनन्दस्य अवधिः भवतु। सा पुनः समाजेन सह सुवासिता वसेत्, रामः भरतम् युवराजम् करोतु। हे देव, एतत् सुखस्य अमृतेन सर्वान् सिञ्च, जगते च जीवनस्य लाभम् देहि।

दोहा 273

गुर समाज भाइन्ह सहित राम राजु पुर होउ।अछत राम राजा अवध मरिअ माग सबु कोउ।।⁠273।।

gura samāja bhāinha sahita rāma rāju pura hou |achata rāma rājā avadha maria māga sabu kou ||⁠273||

गुरुसभाभ्रातृभिः सह रामः पुरीं शास्तु, रामे अयोध्यायाः राजा भूते वयं सर्वे म्रियामहे - इति सर्वैः प्रार्थितम्।

चौपाई 274.1-4

सुनि सनेहमय पुरजन बानी।निंदहिं जोग बिरति मुनि ग्यानी।।

एहि बिधि नित्यकरम करि पुरजन।रामहि करहिं प्रनाम पुलकि तन।।

ऊँच नीच मध्यम नर नारी।लहहिं दरसु निज निज अनुहारी।।

सावधान सबही सनमानहिं।सकल सराहत कृपानिधानहिं।।

लरिकाइहि ते रघुबर बानी।पालत नीति प्रीति पहिचानी।।

सील सकोच सिंधु रघुराऊ।सुमुख सुलोचन सरल सुभाऊ।।

कहत राम गुन गन अनुरागे।सब निज भाग सराहन लागे।।

हम सम पुन्य पुंज जग थोरे।जिन्हहि रामु जानत करि मोरे।।

suni sanehamaya purajana bānī |niṁdahiṁ joga birati muni gyānī ||

ehi bidhi nityakarama kari purajana |rāmahi karahiṁ pranāma pulaki tana ||

ū̃ca nīca madhyama nara nārī |lahahiṁ darasu nija nija anuhārī ||

sāvadhāna sabahī sanamānahiṁ |sakala sarāhata kṛpānidhānahiṁ ||

larikāihi te raghubara bānī |pālata nīti prīti pahicānī ||

sīla sakoca siṁdhu raghurāū |sumukha sulocana sarala subhāū ||

kahata rāma guna gana anurāge |saba nija bhāga sarāhana lāge ||

hama sama punya puṁja jaga thore |jinhahi rāmu jānata kari more ||

पुरजनानां प्रेममयीं वाचं श्रुत्वा योगवैराग्यनिष्ठा मुनयः ज्ञानिनश्च स्वस्वसाधनानि निन्दितुमारेभिरे। एवं नित्यकर्म सम्पाद्य पुरजनाः पुलकशरीराः राघवं प्रणमन्ति स्म। उत्कृष्टाः अधमाः मध्यमाश्च नरनार्यः स्वस्वानुरूप्येण तस्य दर्शनं लभन्ते स्म। सः सावधानः सर्वान् सम्मानयति स्म, सर्वे च कृपानिधानं भगवन्तं प्रशसन्ति स्म। बाल्यादेव रघुवरः नीतिं पालयति स्म, प्रेम च जानाति स्म प्रतिजानाति च। रघुराजः शीलविनयसिन्धुः, सुमुखः, सुलोचनः, सरलस्वभावश्चासीत्। रामस्य गुणसमूहं कथयन्तः ते सर्वे स्नेहमग्नाः स्वस्वभाग्यं प्रशसन्ति स्म। विश्वे हि अस्मद्वत् पुण्यपुञ्जाः अल्पाः येषां रामः स्वीयान् जानाति स्नेहं च करोति।

दोहा 274

प्रेम मगन तेहि समय सब सुनि आवत मिथिलेसु।सहित सभा संभ्रम उठेउ रबिकुल कमल दिनेसु।।⁠274।।

prema magana tehi samaya saba suni āvata mithilesu |sahita sabhā saṁbhrama uṭheu rabikula kamala dinesu ||⁠274||

तस्मिन् काले सर्वे प्रेममग्नाः सन्तः मिथिलेश्वरम् आगच्छन्तम् श्रुत्वा, रविकुलकमलसूर्यः रामः सभया सह सम्भ्रमेण उत्थितवान्।

चौपाई 275.1-4

भाइ सचिव गुर पुरजन साथा।आगें गवनु कीन्ह रघुनाथा।।

गिरिबरु दीख जनकपति जबहीं।करि प्रनाम रथ त्यागेउ तबहीं।।

राम दरस लालसा उछाहू।पथ श्रम लेसु कलेसु न काहू।।

मन तहँ जहँ रघुबर बैदेही।बिनु मन तन दुख सुख सुधि केही।।

आवत जनकु चले एहि भाँती।सहित समाज प्रेम मति माती।।

आए निकट देखि अनुरागे।सादर मिलन परसपर लागे।।

लगे जनक मुनिजन पद बंदन।रिषिन्ह प्रनामु कीन्ह रघुनंदन।।

भाइन्ह सहित रामु मिलि राजहि।चले लवाइ समेत समाजहि।।

bhāi saciva gura purajana sāthā |āgeṁ gavanu kīnha raghunāthā ||

giribaru dīkha janakapati jabahīṁ |kari pranāma ratha tyāgeu tabahīṁ ||

rāma darasa lālasā uchāhū |patha śrama lesu kalesu na kāhū ||

mana tahã jahã raghubara baidehī |binu mana tana dukha sukha sudhi kehī ||

āvata janaku cale ehi bhā̃tī |sahita samāja prema mati mātī ||

āe nikaṭa dekhi anurāge |sādara milana parasapara lāge ||

lage janaka munijana pada baṁdana |riṣinha pranāmu kīnha raghunaṁdana ||

bhāinha sahita rāmu mili rājahi |cale lavāi sameta samājahi ||

भ्रातृभिः सचिवेन गुरुणा पुरजनैश्च सह रघुनाथः पुरतः अगच्छत्। यदा जनकपतिः गिरिवरम् अपश्यत्, तदा प्रणामं कृत्वा तत्क्षणात् रथम् अत्यजत्। रामदर्शनलालसया उत्साहेन च कस्यचित् मार्गश्रमः क्लेशः वा न अभवत्। यत्र रघुवरवैदेही स्तः तत्र मनः आसीत्; मनः विना शरीरस्य दुःखसुखयोः सुधिः कः जानीयात्? एवं प्रकारेण जनकः समाजेन सह प्रेमविह्वलमना समायातः। समीपं प्राप्य परस्परम् अनुरागेण दृष्ट्वा सादरं परस्परं समागम्तुं प्रारेभिरे। जनकः मुनिजनानां पादयोः वन्दनं कर्तुं प्रारभत; रघुनन्दनः ऋषीन् प्रणामम् अकरोत्। रामः भ्रातृभिः सह राजानम् आलिङ्ग्य समाजम् समेतं पुरतः अनयत्।

दोहा 275

आश्रम सागर सांत रस पूरन पावन पाथु।सेन मनहुँ करुना सरित लिएँ जाहिं रघुनाथु।।⁠275।।

āśrama sāgara sāṁta rasa pūrana pāvana pāthu |sena manahũ karunā sarita liẽ jāhiṁ raghunāthu ||⁠275||

आश्रमः शान्तिरसेन पूर्णेन पवित्रेण जलेन सहितः समुद्रः आसीत्। सेना तु करुणायाः नदी इव, रघुनाथः तां नीत्वा तस्मिन् समुद्रे सम्प्राप्तुं गच्छति स्म।

चौपाई 276.1-4

बोरति ग्यान बिराग करारे।बचन ससोक मिलत नद नारे।।

सोच उसास समीर तंरगा।धीरज तट तरुबर कर भंगा।।

बिषम बिषाद तोरावति धारा।भय भ्रम भवँर अबर्त अपारा।।

केवट बुध बिद्या बड़ि नावा।सकहिं न खेइ ऐक नहिं आवा।।

बनचर कोल किरात बिचारे।थके बिलोकि पथिक हियँ हारे।।

आश्रम उदधि मिली जब जाई।मनहुँ उठेउ अंबुधि अकुलाई।।

सोक बिकल दोउ राज समाजा।रहा न ग्यानु न धीरजु लाजा।।

भूप रूप गुन सील सराही।रोवहिं सोक सिंधु अवगाही।।

borati gyāna birāga karāre |bacana sasoka milata nada nāre ||

soca usāsa samīra taṁragā |dhīraja taṭa tarubara kara bhaṁgā ||

biṣama biṣāda torāvati dhārā |bhaya bhrama bhavãra abarta apārā ||

kevaṭa budha bidyā baṛi nāvā |sakahiṁ na khei aika nahiṁ āvā ||

banacara kola kirāta bicāre |thake biloki pathika hiyã hāre ||

āśrama udadhi milī jaba jāī |manahũ uṭheu aṁbudhi akulāī ||

soka bikala dou rāja samājā |rahā na gyānu na dhīraju lājā ||

bhūpa rūpa guna sīla sarāhī |rovahiṁ soka siṁdhu avagāhī ||

सा ज्ञानवैराग्ययोः उच्चकूलान् उन्मज्जयति, शोकयुक्तानि वाक्यानि तस्यां संगमानि नद्यः सरांसि च। चिन्ता उच्छ्वासश्च अस्याः वायुर्लहर्यौ, यौ तटस्थान् धैर्यवृक्षान् भञ्जतः। भीषणः विषादः अस्याः तीव्रा चीयमाना धारा, भयं मोहश्च अस्याः अनन्ताः भ्रमराः। विद्वांसः अस्याः नाविकाः, विद्या च महती नौः, परं ते तां नोदयितुं न शक्नुवन्ति, न कोऽपि उपायः सम्पद्यते। वनचराः कोलकिराताः पथिकाः, ये नदीं दृष्ट्वा श्रान्ताः हृदयेन पराजिताश्च। यदा एषा नदी आश्रमस्य समुद्रेण सह संगतम् अगच्छत्, तदा इव समुद्रः आकुलितः उत्थितः। उभौ राजसमाजौ शोकेन व्याकुलौ जातौ, न ज्ञानम् अवशिष्टम्, न धैर्यम्, न लज्जा। राज्ञः रूपं गुणं स्वभावं च प्रशंसन्तः ते शोकसिन्धौ मज्जन्तः रुदन्ति।

छन्दः 276

अवगाहि सोक समुद्र सोचहिं नारि नर ब्याकुल महा।दै दोष सकल सरोष बोलहिं बाम बिधि कीन्हो कहा।।

सुर सिद्ध तापस जोगिजन मुनि देखि दसा बिदेह की।तुलसी न समरथु कोउ जो तरि सकै सरित सनेह की।।

avagāhi soka samudra socahiṁ nāri nara byākula mahā |dai doṣa sakala saroṣa bolahiṁ bāma bidhi kīnho kahā ||

sura siddha tāpasa jogijana muni dekhi dasā bideha kī |tulasī na samarathu kou jo tari sakai sarita saneha kī ||

शोकसागरे निमग्नाः स्त्रीपुरुषाः अतिव्याकुलाः शोकं कुर्वन्ति स्म। सर्वेभ्यः दोषं दत्त्वा क्रोधेण आहुः: किम् असौ विषमः स्रष्टा अकरोत्? देवाः सिद्धाः तपस्विनः योगिनः मुनयः च विदेहस्य दशां दृष्ट्वा, तुलसीदासः वदति, तस्य प्रेमनद्याः पारणे कोऽपि न समर्थः आसीत्।

सोरठा 276

किए अमित उपदेस जहँ तहँ लोगन्ह मुनिबरन्ह।धीरजु धरिअ नरेस कहेउ बसिष्ठ बिदेह सन।।⁠276।।

kie amita upadesa jahã tahã loganha munibaranha |dhīraju dharia naresa kaheu basiṣṭha bideha sana ||⁠276||

श्रेष्ठमुनयः जनानां कृते अनेकान् उपदेशान् अत्र तत्र च ददुः। वसिष्ठः विदेहं प्रति अवदत्, हे राजन् धैर्यं धारय।

चौपाई 277.1-4

जासु ग्यानु रबि भव निसि नासा।बचन किरन मुनि कमल बिकासा।।

तेहि कि मोह ममता निअराई।यह सिय राम सनेह बड़ाई।।

बिषई साधक सिद्ध सयाने।त्रिबिध जीव जग बेद बखाने।।

राम सनेह सरस मन जासू।साधु सभाँ बड़ आदर तासू।।

सोह न राम पेम बिनु ग्यानू।करनधार बिनु जिमि जलजानू।।

मुनि बहुबिधि बिदेहु समुझाए।रामघाट सब लोग नहाए।।

सकल सोक संकुल नर नारी।सो बासरु बीतेउ बिनु बारी।।

पसु खग मृगन्ह न कीन्ह अहारू।प्रिय परिजन कर कौन बिचारू।।

jāsu gyānu rabi bhava nisi nāsā |bacana kirana muni kamala bikāsā ||

tehi ki moha mamatā niarāī |yaha siya rāma saneha baṛāī ||

biṣaī sādhaka siddha sayāne |tribidha jīva jaga beda bakhāne ||

rāma saneha sarasa mana jāsū |sādhu sabhā̃ baṛa ādara tāsū ||

soha na rāma pema binu gyānū |karanadhāra binu jimi jalajānū ||

muni bahubidhi bidehu samujhāe |rāmaghāṭa saba loga nahāe ||

sakala soka saṁkula nara nārī |so bāsaru bīteu binu bārī ||

pasu khaga mṛganha na kīnha ahārū |priya parijana kara kauna bicārū ||

यस्य ज्ञानं भवरात्रिं नाशयति सूर्यरूपम्, यस्य च वाक्यानि मुनीनां कमलानि विकसन्ति करणरूपाणि। तस्य समीपे मोहः ममता च कथं प्राप्नोति? इदं तु सीतारामयोः प्रेम्णः महत्त्वम्। वेदाः जगति त्रिविधान् ज्ञानिनः वर्णयन्ति: विषयिणः, साधकाः, सिद्धाः च। यस्य मनः रामप्रेम्णा आर्द्रम्, तस्य साधुसभायां महान् आदरः भवति। रामप्रेम विना ज्ञानं न शोभते, नौकायाः कर्णधारकं विना यथा। मुनिः विदेहं बहुभिः प्रकारैः बोधितवान्, ततः सर्वे जनाः रामघाटे स्नातवन्तः। सर्वे नरनार्यः शोकेन समाकुलिताः आसन्, सः दिवसः जलबिन्दुं विना व्यतीतः। पशवः खगाः मृगाः च अहारं न अकुर्वन्; प्रियबान्धवानां कः विचारः?

दोहा 277

दोउ समाज निमिराजु रघुराजु नहाने प्रात।बैठे सब बट बिटप तर मन मलीन कृस गात।।⁠277।।

dou samāja nimirāju raghurāju nahāne prāta |baiṭhe saba baṭa biṭapa tara mana malīna kṛsa gāta ||⁠277||

उभौ समाजौ सह निमिषादेश्वरः रघुराजश्च प्रातःकाले स्नानम् अकुरुताम्। ततः सर्वे वटवृक्षस्य अधः उपविष्टाः दुःखितमनसः कृशशरीराश्च।

चौपाई 278.1-4

जे महिसुर दसरथ पुर बासी।जे मिथिलापति नगर निवासी।।

हंस बंस गुर जनक पुरोधा।जिन्ह जग मगु परमारथु सोधा।।

लगे कहन उपदेस अनेका।सहित धरम नय बिरति बिबेका।।

कौसिक कहि कहि कथा पुरानीं।समुझाई सब सभा सुबानीं।।

तब रघुनाथ कोसिकहि कहेऊ।नाथ कालि जल बिनु सबु रहेऊ।।

मुनि कह उचित कहत रघुराई।गयउ बीति दिन पहर अढ़ाई।।

रिषि रुख लखि कह तेरहुतिराजू।इहाँ उचित नहिं असन अनाजू।।

कहा भूप भल सबहि सोहाना।पाइ रजायसु चले नहाना।।

je mahisura dasaratha pura bāsī |je mithilāpati nagara nivāsī ||

haṁsa baṁsa gura janaka purodhā |jinha jaga magu paramārathu sodhā ||

lage kahana upadesa anekā |sahita dharama naya birati bibekā ||

kausika kahi kahi kathā purānīṁ |samujhāī saba sabhā subānīṁ ||

taba raghunātha kosikahi kaheū |nātha kāli jala binu sabu raheū ||

muni kaha ucita kahata raghurāī |gayau bīti dina pahara aṛhāī ||

riṣi rukha lakhi kaha terahutirājū |ihā̃ ucita nahiṁ asana anājū ||

kahā bhūpa bhala sabahi sohānā |pāi rajāyasu cale nahānā ||

ये ब्राह्मणाः दशरथनगरे निवसन्ति, ये च मिथिलापतेः नगरे निवासिनः, सूर्यवंशस्य गुरुः वशिष्ठः, जनकस्य च पुरोहितः, यैः जगतः मार्गः परमार्थश्च अन्विष्टः, ते धर्मनीतिवैराग्यविवेकसहितानि अनेकानि उपदेशानि कथयितुं प्रारब्धवन्तः, कौशिकः अपि पुराणीः कथाः कथयित्वा मधुरभाषया सम्पूर्णां सभां बोधयामास, ततः रघुनाथः कौशिकम् अवोचत्, "स्वामिन्, ह्यः आपः विना सर्वे स्थिताः।" मुनिः अवदत्, "रघुरायेण यदुक्तं तदुचितम्। दिवसस्य द्विसपाद प्रहराणि अतीतानि।" ऋषेः अभिप्रायं दृष्ट्वा तिरहुतराजा अवदत्, "अत्र अन्नभोजनं न युज्यते।" राज्ञा उक्तं सर्वेभ्यः भद्रं रोचते स्म। तस्य आज्ञां प्राप्य सर्वे स्नानाय अगच्छन्।

दोहा 278

तेहि अवसर फल फूल दल मूल अनेक प्रकार।लइ आए बनचर बिपुल भरि भरि काँवरि भार।।⁠278।।

tehi avasara phala phūla dala mūla aneka prakāra |lai āe banacara bipula bhari bhari kā̃vari bhāra ||⁠278||

तस्मिन् काले वनचराः अनेकप्रकाराणि फलानि पुष्पाणि पत्राणि मूलानि च गृहीत्वा बहुशः आगताः, तेषां कावडानि टोपरैः भृतैः गुरुभिः भारैः लद्धानि आसन्।

चौपाई 279.1-4

कामद मे गिरि राम प्रसादा।अवलोकत अपहरत बिषादा।।

सर सरिता बन भूमि बिभागा।जनु उमगत आनँद अनुरागा।।

बेलि बिटप सब सफल सफूला।बोलत खग मृग अलि अनुकूला।।

तेहि अवसर बन अधिक उछाहू।त्रिबिध समीर सुखद सब काहू।।

जाइ न बरनि मनोहरताई।जनु महि करति जनक पहुनाई।।

तब सब लोग नहाइ नहाई।राम जनक मुनि आयसु पाई।।

देखि देखि तरुबर अनुरागे।जहँ तहँ पुरजन उतरन लागे।।

दल फल मूल कंद बिधि नाना।पावन सुंदर सुधा समाना।।

kāmada me giri rāma prasādā |avalokata apaharata biṣādā ||

sara saritā bana bhūmi bibhāgā |janu umagata ānãda anurāgā ||

beli biṭapa saba saphala saphūlā |bolata khaga mṛga ali anukūlā ||

tehi avasara bana adhika uchāhū |tribidha samīra sukhada saba kāhū ||

jāi na barani manoharatāī |janu mahi karati janaka pahunāī ||

taba saba loga nahāi nahāī |rāma janaka muni āyasu pāī ||

dekhi dekhi tarubara anurāge |jahã tahã purajana utarana lāge ||

dala phala mūla kaṁda bidhi nānā |pāvana suṁdara sudhā samānā ||

श्रीरामस्य प्रसादेन पर्वतः कामदः सन्मार्गः सन् दृष्टिमात्रेण सर्वं शोकमपहरति स्म। सरांसि नद्यः वनानि भूमिप्रदेशाश्च आनन्दप्रेमभिः उन्ममाथ इव प्रतिभान्ति स्म। सर्वाः लतावृक्षाः फलपुष्पैः परिपूर्णाः आसन्, खगमृगभृङ्गाणां च ध्वनयः अनुकूलाः प्रियाश्च आसन्। तस्मिन् काले वने अतिशयोत्साहः आसीत्, त्रिविधः समीरः शीतः मन्दः सुगन्धश्च सर्वेभ्यः सुखं ददाति स्म। तस्य मनोहरता वर्णयितुं न शक्यते; इव पृथिवी स्वयं जनकमतिथिरूपेण सत्कुरोति स्म। तदा सर्वे जनाः स्नात्वा श्रीरामजनकमुनीनां आज्ञां प्राप्नुवन्ति। वृक्षान् पश्यन्पश्यन् तेषु अनुरागं प्राप्नोति, नगरजनाश्च तत्र तत्र अवतरन्ति स्म। पत्राणि फलानि मूलानि कन्दानि च बहुविधानि, पवित्राणि सुन्दराणि अमृतसमानि च आसन्।

दोहा 279

सादर सब कहँ रामगुर पठए भरि भरि भार।पूजि पितर सुर अतिथि गुर लगे करन फरहार।।⁠279।।

sādara saba kahã rāmagura paṭhae bhari bhari bhāra |pūji pitara sura atithi gura lage karana pharahāra ||⁠279||

रामगुरुः सर्वेषां प्रति आदरेण भरितभारान् प्रेषितवान्। पितॄन् देवान् अतिथीन् गुरुं च पूजयित्वा ते फलाहारं कर्तुम् आरब्धवन्तः।

Inside Prakarana 28

Bhakti highlights

भरत-वचन की ‘सत्य-भावना’ भक्ति का शिखर है—वह अधिकार नहीं माँगता, आज्ञा और धर्म को माँगता है। करुणा यहाँ निराशा नहीं; वह हृदय को पिघलाकर शरणागति की भूमि बनाती है। देवताओं की पुष्प-वृष्टि सिखाती है कि लोक-हानि दिखे तब भी धर्म-पालन दैवी दृष्टि में विजय है। समुद्र/नाव/केवट रूपक का भक्ति-सार: ज्ञान-वैराग्य उपयोगी हैं, पर प्रेम के बिना पार नहीं; राम-प्रेम ही ‘पारावार’ है। वसिष्ठ का धीरज-उपदेश बताता है कि शोक में भी कर्तव्य-पालन, संयम, और ईश्वर-इच्छा में समर्पण ही साधना है। फल-मूल-आहार/वनधर्म की व्यवस्था संकेत देती है कि भक्ति केवल भाव नहीं—जीवन-व्यवस्था को धर्मानुकूल बनाना भी भक्ति का अंग है।

Compositional abstract

इस अंश का प्रधान रस करुण है, पर करुणा यहाँ केवल शोक नहीं—भक्ति-परिणति का साधन है। भरत-वचन सुनकर देवताओं का हर्ष और पुष्प-वृष्टि एक साथ दो स्तर खोलती है: लोक में असमंजस, पर दैवी दृष्टि में धर्म की प्रतिष्ठा। जनक-दूत का आगमन मिथिला को अयोध्या के शोक-सागर से जोड़ देता है; फलतः करुण-रस ‘सामूहिक’ हो जाता है—दो समाज, दो राज, एक ही राम-वियोग। तुलसी का समुद्र/नाव/केवट रूपक (ज्ञान-वैराग्य की नाव भी प्रेम-सरिता पार नहीं कर पाती) Manas-सिद्धान्त को तीक्ष्ण करता है: केवल तर्क-ज्ञान पर्याप्त नहीं; राम-प्रेम ही पारावार है। वसिष्ठ का उपदेश शोक के बीच स्थिर-धीरज का स्तम्भ बनता है, और अंत में फल-मूल-आहार की व्यवस्था ‘वनधर्म’ को ‘आश्रम-धर्म’ में रूपान्तरित करती है। यह खंड सोपान में साधक को करुणा से शरणागति तक ले जाने वाला मध्य-पायदान है।

The emotional arc

प्रधान रस करुण से आरम्भ होकर यह खंड ‘धर्म-प्रतिष्ठा’ के आश्वासन तक जाता है। (1) लोक-स्तर: अयोध्या का असमंजस, राज-व्यवस्था का डगमगाना, वियोगजन्य करुणा—शोक का सामूहिक रूप। (2) भरत-वचन के साथ करुणा ‘शुद्ध’ होकर नैतिक-तेज (धर्म-निष्ठा) में बदलती है; शोक के भीतर भी सत्य-भाव की उज्ज्वलता उभरती है। (3) दैवी-स्तर: देवताओं का हर्ष और पुष्प-वृष्टि—लोक-शोक के समानान्तर ‘अदृश्य विजय’ का संकेत; करुणा के ऊपर शान्त/अद्भुत की परत। (4) जनक-दूत के आगमन से करुणा का विस्तार—मिथिला भी उसी राम-वियोग में जुड़कर करुणा को ‘सामूहिक धर्म-संकट’ बनाती है। (5) समुद्र/नाव/केवट रूपक से भाव-गति: तर्क-ज्ञान की सीमा का बोध, हृदय में दैन्य और शरणागति का उभार। (6) वसिष्ठ के धीरज-उपदेश से शोक का परिष्कार—करुणा शान्त-रस में स्थिर होती है। (7) अंत में फल-मूल-आहार/वनधर्म की व्यवस्था—वियोग के बीच ‘आश्रम-धर्म’ की रचना; भाव-समापन: अनासक्ति सहित कर्तव्य और भीतर-भीतर राम-प्रेम की दृढ़ता।

The dialogue

  • तुलसीदास (कथावाचक-स्वर; आन्तरिक रूप से ‘मानस’ का काव्य-नियंता)रसिक-समाज/साधक-मन (Mana) — क्योंकि यह खंड लोक-भाव, शोक और धीरज के शिक्षण हेतु विन्यस्त है · गर्भित-रूप से ‘उत्तर घाट (काकभुशुण्डि–गरुड़ परम्परा)’ का लोक-धर्म/भक्ति-व्यवहार पक्ष; इस अंश में उपदेश-प्रधान वसिष्ठ-वाणी उसी परम्परा का ‘धीरज-घाट’ प्रभाव रचती है।

Frequently Asked Questions

परम्परा में यह अंश ‘भरत-चरित्र’ और ‘वसिष्ठ-धीरज’ के कारण शोक-निवारण, मन की स्थिरता, तथा परिवार/समाज में धर्म-बुद्धि जागरण का फलदायी माना जाता है—विशेषकर वियोग, संकट, और निर्णय-काल में पाठ से धैर्य व शरणागति बढ़ती है।

सामान्यतः ‘श्रीराम जय राम जय जय राम’ नाम-संपुट या ‘राम राम’ जप-संपुट; और भरत-प्रसंग में कई परम्पराएँ ‘भरत चरित्र बिनु बिनु’ नहीं, बल्कि ‘राम-नाम’ को ही सार्वभौम संपुट मानती हैं (स्थान-परम्परा अनुसार भेद)।

Ask anything about Prakarana 28 of the Ramcharitmanas

Answers come straight from the texts, with the shlokas they draw on. Ask in your own words.

Not sure where to start?

A free sign-in with Google or Apple keeps your chat saved across web and the app.

Read Ramcharitmanas in the Vedapath app

Scan the QR code to open this directly in the app, with word-by-word meanings, Awadhi recitation where available, and more.

Download on the App StoreGet it on Google Play

Continue reading in the Vedapath app

Open in App
Download on the App StoreGet it on Google Play